Options and directions

Capturing, Processing Information, Integration

 Enterprise Content Management technology is a recent development in Information technology market that came as follow up of the ERP explosion that took place a few years ago.

Avery implementation of an ECM solution will most certainly generate significant benefits to any part of an organization.

Management has come to realize only some of its benefits and advantages.

The problem arises when different priorities are imposed, either from market conditions or changes in technology as well as internal company needs.

Management need first to fully understand the use and benefits that may come from the adoption of ECM strategy so that it can fully exploit its potential and then take decisions on how and in which areas it can be applied.

This article is written to simplify some attributes, so that management can obtain a closer understanding and analyze the basic constitutes of this strategy.

ECM technology consists of three main parts:

  1. Capturing Information both from incoming external and internal documents that are produced from IT applications  such as  ERP etc
  2. Processing and distributing information to all participants in work flow processes
  3. Integration with existing IT infrastructure systems.

Capturing Information

Data entry.jpg

This is the part that mainly replaces data entry manual effort that usually relates to ERP operations.

This is an area which is easily understood by management, but it is also an area which constitutes only a small part of the operational cost of the total operational cost in an organization.

Computers have developed intelligent characteristics that have risen expectations for future significant improvements in automatically reading digitized documents to a degree that can even understand hand written notes or adopt voice recognition technologies.

But we have not reached there yet, for such systems to become fully reliable.

Implementations are happening but the cases have to be specific while most of them prove to be comparably very expensive.

On the other side, business practices are changing capitalizing on widely applied technologies that allows   the production of electronic documents which are rapidly replacing hard copy documents, so that the requirement for digitization and automatic reading is eliminated.

For example we experience increase of electronic invoicing and Electronic Data Interchange (EDI) which totally eliminates the need for automatic reading of documents.

So it is questionable if one needs to invest on expensive capturing technology that will become redundant in the next few years.

Processing of Information.


This is the area where ECM investment can be proved to be more cost effective.

Here we observe a paperless environment to be created in parallel with the introduction of automatic work flow processes allowing participants to intercommunicate, accessing information, faster.

This will help to improve daily activities, achieving, better control, faster decision making, continuous monitoring of operations, automatic filling and retrieval, data protection and security, elimination of errors, and finally, independence from existing IT infrastructure, etc.

Avoiding data entry is an easily calculated savings number. According to international statistical reports, this saving consist about 6% of the total operational cost in an organization.

It appears that the investment required to eliminate data entry cost with current technological tools is too high.

On the other hand it is important to stress that ROI results have proved to be impressive due to savings and benefits achieved from, fast and better decision making processes, continuous real time monitoring of operational activities, data integrity and security, immediate access to information from one central depository that incorporates all information otherwise scattered in different systems included in the company’s infrastructure.

Finally, how can anyone evaluate additional non tangible benefits, such as process simplification with lean management applied in operational workflows, as well as identification of operational redundancies and bottlenecks that this technology helps to eliminate?

This is where major improvements have been achieved.

So in conclusion, any decision for an ECM implementation needs to be the result of a careful study that will identify the areas investments should take place.


The final part of an ECM implementation project that needs to be considered is the capability of an ECM platform to intercommunicate with any existing IT infrastructure to avoid process duplication, to allow data interchange and interoperability but most of all to ensure independence of the central ECM information repository and workflow designs to remain when any IT infrastructure is to be replaced.

A big advantage of an ECM system is to retain its centralized data repository for a long period even after changes of the rest of IT infrastructure.



The second part of a review on historical events that lead to conflicts between Greece and Turkey over Aegean Sea, the Aegean island and Cyprus in an effort to provide a point of view that could be considered as neutral as possible considering that I am Greek and both sides of my family came to Greece as refugees after the defeat of the Greek army during 1922.

 In part I of this article I tried to cover the period from the fall of Constantinople during 1453 to the Greek upraise against the Ottoman Empire during 1821.

In the first part I referred, mainly to the way Ottoman administration treated its subjects, mainly of Christian religion. The oppressive ways reached to extreme situations in the Greek mainland and Crete where heavy taxes were imposed and the practice of “grabbing” Christian children, which was probably the worst wound for Hellenism, since these children were going to become “janissaries”, the most well trained part of the Turkish army, usually confronting Greek populations and revolutionaries.

In the second part of this article I want to concentrate on events following 1821 fight for Greek independence, the Balkan wars, the defeat of the Greek army following the invasion of Asia Minor, the fate of Greek population that suffered terrible atrocities, mass killings and deportation of 1.5m people from their homes, up to contemporary periods when conflicts still prevail over Cyprus the Aegean sea and the Islands.


The influence of Renaissance and the French revolution.


Before I proceed with a description of the actual events over this period I think it will be a mistake if I don’t, mention the influence that Renaissance had on Greeks living under Turkish rule around 400 years, during medieval times, as well as the effect that the French revolution had in the European states which inevitably influenced Greece and other national movements in the Balkans.

It would have been very difficult for Greece to regain its national identity just as a reaction to Ottoman oppression, even suffering cruelty, if it was not for the freedom Greek Tradesmen acquired with the help of Greek ship-owners, who managed to grow in the Aegean Islands.

From the 17th century Greeks from the islands, Asia Minor even as far as Caucasus, the Black sea and the rest of the Balkans developed a strong commercial power that, in turn, produced a generation of scholars who benefited by the cultural explosion  that was taking place in the rest of Europe. It would have been a very strange development if the West, which was finding its way out of the dark medieval period, rediscovering classical Greece, to leave untouched this generation of Greeks. Hence the explosion of the just anger from the Ottoman oppression came to meet the cultural revolution of the generation of Greek tradesmen and scholars who grew, either within Ottoman Empire or in “Diaspora”. This coincidence generated the spirit for independence, which started from Greece but, very quickly, spread over the rest of the Balkans.

Conflict of cultures

islamic clash.jpg

The fact is that Greece happened to be in the middle of a wider “clash” of cultures, between East and West, which include religious aspects, other issues involving national and imperialistic aspirations from every side, commercial and political interests all of which, inevitably, involve Greece.

Every such involvement had both positive and negative side effects.

Every military conflict between West and Turkey was creating an expectation for the Greek independence. As consequence, every conflict between Turkey and West was followed by Turkish retaliations with real “blood baths” for innocent as well as revolting Greeks. The Turkish response to these accusations for retaliations that were disproportional expose the Turkish cruel way of thinking, so they say: What do you expect?   

There were several uprisings, not only in Peloponnese but also in Macedonia and in many other areas, including many of the islands such as Chios Island, Crete etc.  The massacre in Chios Island inspired the French painter Delacroix who helped to make the Turkish atrocities well known all over Europe creating a lot of sympathy for the Greek cause.

An early Greek uprising took place after the Battle of Lepando (between Venetians and Turks), as early as (October 7th, 1571) that ended in massacres of the Greek population,

This was repeated many times i.e., during the Russian war with Turkey (Orlof Brothers and Crimean wars).

Hence Turkey cannot claim that Greeks lived as happy subjects of Ottoman Empire, or even that they did not maintain their national identity.

Yet, there is a question that is still bothering me, why Turks still maintain such animosity with Greece even today?  There were many European nations that managed to overcome national conflicts that caused many battles, even two World Wars. What is so special, unsurpassed with the problem between Greece and Turkey?

I believe that Turkey never overcame the shock of their defeat during the Balkan Wars, especially from Greece. This led to serious national hate and consequently to extermination of all Christian population from Asia Minor, following the defeat of the Greek army after the invasion. An invasion which was encouraged by Great Britain and other western powers, allies during the First World War 

But even this Turkish victory during 1922 did not seem to satisfy the Turkish side, this may be an additional reason why Turkey currently adopts a revisionary approach. Turks are still nostalgic of the greatness of their past and feel betrayed, pushed in the corner against West.

Greece, for Turkey, is, once more, the instrument of West. Even if Greece was supportive for Turkish entry to European Union, Turkey still retains aspirations in Aegean, the islands, Cyprus, east Mediterranean and may be even West Thrace.

Turkey cannot forget their outdated practices on minority rights and comes in conflict with other European standards regarding civil and other human rights hitting back with actions that damage the heart of Christian Orthodoxy, otherwise why they have closed the High School for Orthodox Clergy in the island of Chalki that deprives the Ecumenical Patriarch of succession in the existing ecclesiastic hierarchy? This attitude in no way complies with European or even international standards for freedom of religion in the civilized world.      

But, let’s go back to the events covering the period from 1821 to current situation that seriously threatens new conflicts, even the braking out of a new full scale war between our countries. .

Aegean Sea and the islands according to international treaties



I will start, this time, from an analysis on Aegean Sea and the Turkish claims on the sovereignty of certain islands, what Turkey is bringing up as “gray areas”.

International community is confused with this situation especially when they hear Tayip Erdogan to proclaim:  “Turkey is bigger than…. Turkey, we cannot be restricted within the existing 720.000 square km. Turkey’s frontiers are within the physical and other “Frontiers of our heart”

This, together with many revisionary statements of Tayip Erdogan, have created serious concern to Greece and others, about Turkey’s long term intentions.

International treaties regarding National Frontiers are final and are valid indefinitely, because they are set and signed after considerable sacrifices and blood.

So, to clarify the issue, it is important to note and make reference to specific articles of such treaties which are fundamental and cannot be changed at each one’s will.

First, Lausanne treaty, signed during 1923, was the original treaty that defined frontiers between Greece and Turkey. The treaty gave to Turkey East Thrace, the area around Smyrna and the islands, Imvros and Tenedos. In the same treaty, Turkey agreed for Cyprus to be given to UK and the group of Dodecanese islands to be given to Italy.

Details about the Aegean islands were described specifically in articles 6,12,14,16 of the treaty

Article 6 defines the Turkish Sea frontiers specifying that all islands within a 3 miles limit from the Asia Minor coasts will belong to Turkey.

Article 12 refers to all major islands of North Aegean by name, quoting also the treaty of London dated 13th/17th of May 1913 as well as the treaty of Athens 1st/14th of November 1913, in which the two islands of Imvros and Temedos as well as the group of Lagouson islands (Mavrion Taysan Adas) are excluded and will belong to Turkey, together with all islands that lay within the 3 miles limit, no other names of islands are mentioned.

In spite of this, Turkey is occupying a number of islands outside the 3 miles limit ‘defacto’, which according to the Turkish way of thinking could be claimed as ‘gray’ areas by Greece.  This argument could be used against Turkey in many such cases, even for islands within the Sea of Marmara. This, of course, would sound ridiculous. Even so, Turkey is applying the same argument for the Greek islands, which similarly sounds ridiculous.

It would be inconceivable to assume the possibility to different phrasing could have been used, more over that status of sovereignty in the Aegean would be left ambiguous, leaving open even the slight possibility for future claims on smaller islets situated among the larger islands of Aegean archipelago. Any such idea would indeed be counter to the declared fundamentals principles of Kemal’s policies.

This basic hypothesis was confirmed by the unimpeded implementation of Italian sovereignty, after the signing of the Treaty of in the Dodecanese maritime zone, Ankara never raised the slightest objection when the Italian government determined the boundaries of its sovereignty through legislative acts and internationally recognized military maps, or when after years of ‘on –the-spot’ , detailed work, it mapped the Dodecanese  to its eastern limits exercising its rights within all political and administrative bodies. But even more evidence exists in a form of agreements between Turkey and Italy that I will not bother you for the sake of detail which extends over the objective of this article.


In conclusion:

  1. Article14 Specifically mentions details about the rights of Greek inhabitants on the islands of Imvros and Tenedos that passed to Turkish sovereignty. These rights were violated and never respected.
  2. Article 15 specifically mentions that Turkey abandons any right for the islands of Dodecanese that were then occupied by Italy including the island of Castelorizo and all smaller islands dependent from the major named ones.
  3. Article 16 specifically mentions that Turkey is abandoning any rights on all islands laying beyond the 3 miles limit mentioned, except for the ones mentioned in this treaty.
  4. In addition to the Treaty of Lausanne there are other treaties such as the Treaty between Turkey and Italy of January 1932 including the minutes (PROCESS-VERBAL) of December 1932 that clarifies and reconfirms the ownership of all islands of Dodecanese including Imia (Kardak) to Italy.
  5. Finally with the signing of the peace treaty of Paris 1947 Greece becomes the full successor, from Italy, as the sole owner of all Dodecanese.
  6. The Turkish argument that there were special conditions due to pre Second World War conditions were rejected from the Vienna Treaty of 1969.

I don’t want to go to a deeper analysis of all details in support of this, not even the Turkish claim   for the so called violation of these agreements regarding the defense of these islands, with the provision of defense equipment, because it is evident that Turkey, since 1970, has made obvious that is challenging the sovereignty of these islands, hence Greece has all rights to defend same.

Challenging the sovereignty opens a series of issues regarding territorial waters, FIR, the right of the islands to have territorial waters, reticle delimitations, economic zone etc. The problem cannot be resolved unless claims for sovereignty will be cleared, so international law can be applied or even negotiated. Turkey is claiming that Greece wants to make Aegean a closed lake and deprive Turkey of rights to access open sea. This is definitely an excuse because there are always amicable ways to solve such issues. Yet amicable ways is not a traditional way that Turkey has been resolving international issues.

At some stage I lost interest to provide further legal evidence or make further research of all International law and consider other consequences, since, in every step of the analysis, when every time a conclusion is reached, with negative results for the Turkish point of view, I was confronted with the same argument, “Turkey does not respect international law, neither Hague international jury, neither UN or EU, since all such organizations are controlled by major western  powers, mainly using Greece as an instrument to promote their interests.”

So what is the point of any further discussion on this line of thought?

I believe none, for as far as sovereignty of the islands, Greece would only negotiate reticle delimitations.

Hence I will proceed to other areas, some of which are of historical interest, and some of National importance that are still unresolved.    .

The Cyprus issue


Once again Cyprus became an issue of conflict and ground for propaganda among involved parties, especially to provide excuses for the deportation of the last remaining group of Greeks of Istanbul.

Greek Cypriots revolted against British colonialist who betrayed their promise given to them during the Second World War when Churchill was encouraging Greek Cypriots, who were fighting with UK against Germans by saying to Greek Cypriots: “Fight for Union of Cyprus with Greece” ! Let us not forget that Greece payed a heavy penalty for remaining loyal to its allies fighting against both Italy and Germany during the Second World War, 350.000 losses of human lives.

Following the defeat of Germany, UK forgot these promises and the fight for union with Greece started during the fifties. The Turkish minority did not like the eventuality of Cyprus uniting with Greece, hence animosity developed among Greeks and Turks who were, till then, living a quiet life under the British colonial rule. The Turkish minority, at that time, did not exceed 18% of the total population of the island.

Cyprus gained its independence (Convention of Zurich) after many years of fighting against the British. During this period the relationships between Greeks and Turks grew bitter.

Independence was eventually granted under three guaranteeing powers UK, Greece and Turkey.

Unfortunately, internal fighting started n not between Greeks and Turks but between Greek Nationalists and Greek Cypriot supporters of the constitution of an independent Cyprus and its President Archbishop Makarios, it is important to note that in spite the internal fighting not any atrocities took place against the local Turkish Cypriots, in fact when US mediated with Attkison plan for Union with Greece of the whole island, the Cypriot Turks did not raise serious objections. The real problem started when Nick Samson tried to overthrow Makarios,   during the period of the Greek Dictatorship. Even then the conflict was among Greeks not against Turks

This gave the perfect excuse to Turkey to intervene by invading Cyprus as a guarantor power, under the pretense of atrocities happening against Turkish Cypriots.

This invasion went as far as the Turkish army to occupy almost half of Cyprus confiscating all Greek lands and property, an action that was condemned by United Nations three times.

In addition to losses of property there were significant losses of civilian lives including prisoners of war that were never returned or accounted for. Mass graves were also found.

A line dividing the island was created and maintained under UN troop’s protection.

UN had recognized Cyprus as a legitimate member state of UN while the North part remained under Turkish occupation with the presence of Turkish troops.

Turkey tried to change the demographics of the island by importing inhabitants from the Turkish mainland.

Since then repeated efforts by UN to unite the island have failed, effectively partitioning Cyprus.

The situation is now further complicated because Turkey does not want to recognize South Cyprus as an independent country although the country is, by now, a member of UN and EU.

I wonder how anyone can negotiate with a country that disrespects, UN, EU and International law, stating that these international organizations are non-credible because they are controlled by western powers that will use Greece and Cyprus as instruments to promote their interests and destroy Turkey. I don’t believe this is the long term intention West of West, on the contrary I believe that west values the geopolitical  position of Turkey against the Russian effort to expand its influence in South Balkans and East Mediterranean Sea.

So, it appears we need to establish new terms of reference and rules as a basis for negotiation with Turkey. How could we do that?  It is a matter of common sense to recognize that Turkey intends to take advantage of its geopolitical position and   impose its own interests by negotiations and force, if needed. So Greece has no option but defend its own position by joining alliances to counter balance Turkey’s military superiority.

Especially for Cyprus where Turkey is using Turkish Cypriot minority to control territorial waters as well as reticle delimitations, economic zone etc.

Turkey keeps arguing that mainland countries with long coastal lines have more rights to reticle delimitations, and economic zone than islands. Turkey does not want to obey by international laws and regulations regarding islands.  They don’t reply what are the rights of these islands, especially when these islands are independent countries or consist a major part of a country.

It is obvious that Turkey is using the Turkish minority in Cyprus, to defend not so much the rights of this minority but the rights of Turkey itself. This will not work, the Turkish minority will get an equal share of the rights and benefits in proportion to their population ratio in Cyprus. But the decision will not involve Turkey which will have nothing to share.

Bringing arguments of deported Turkish populations in the past, or Greek animosities against the Turkish Cypriots will not work as an excuse to blare the issue. It is a childish pretense.

Greek and Turkish Cypriots are both victims and up against bigger interests. We will never get to the bottom of this.

But whatever we can say about the history the proof of the way Turks think and behave becomes evident under recent statements of Turkish politicians («Bahchelli) who proclaim as follows:

«Why are Greeks bothered? Because our maps show Cyprus as a Turkish territory. I will ask these fools and bumps what we would do, how would we show it? I state and stress: Cyprus is Turkish. It is a Turkish homeland and Turkish will remain, «Bahchelli said according to yenisafak press and continued:


«The Greek government, which plays games in the Aegean islands, should learn its limits and not forget what her ancestors did when they were thrown into the sea. The same will happen again. Thank God, the will to make the Aegean a tomb of the Greek’ desires, is still alive. And it will continue to be. «

What a proper basis for honest negotiations!! There is nothing more I can say. If that is the level of Turkish politicians who inspire hate by passing misleading histories to Turkish people, I can predict a period of disasters for both our Nations.

Turkish point of view is also expressed by Mr Sukan Gukaynak a Turkish person living in Germany today.
“For me the feeling is not Greece saying I will now expand. They say that and that has belonged to me since antiquity, the Turks should end their occupation.

Take Cyprus, this is by treaty no sovereign state. Greeks say they are the majority and it belongs to them, Turks should go.

I once told a gentleman from the official German think tank Science and politics that the EU membership of Cyprus is against valid treaties. He said, yes but treaties are only valid as long as the balance of power holds.

So the West thinks Turkey is weak and they can take her assets ignoring treaties. The only way to show them the balance of power holds is by using military force. Business and cooperation is good. We had that before 1912. It did not prevent the Greek invasion of Macedonia which at that point had only a Greek minority. They claimed they were liberating what had always been theirs.”

What can I say as reply?

The whole argument lacks any real foundation.

Cypriot Greeks are not saying that Turkish Cypriots will have to go. How can anyone quote such a statement? Cypriots Greeks are saying that Turks are a minority in Cyprus and should coexist in Cyprus under European equal rights. Nobody wants the Cypriot Turks to disappear from the island.

What the German thinker said about treaties is wrong

Treaties are to be respected.

But using force under the pretention of protecting Turkish minority is not a legal activity that can be respected even under the treaty of Zurich that has three guarantying powers, not just Turkey.

There are many ways to protect minorities.

Finally Turkey invaded Cyprus under pretenses to control the island by changing its population ratio. The long term intentions are exposed now, as Turkey is trying to protect their own interests against Cyprus using the Turkish minority as their own instrument.

Whatever one can say for the past positive or negative the fact is that Cyprus is a UN and EU member recognized by the international community. There is no better way to protect minorities than EU and UN any other protection would require the agreement of the three guarantying powers not just a single member that naturally will exercise its own rights to promote one sided  interests. This is common sense. Nobody can deny the right of one country to be independent. The Maximum that Turkey can do is to detach the northern part and totally divide Cyprus, an act that will deprive Turkish Cypriots of their right to be member of EU.

Regarding the argument of Greeks invading Macedonia brings back the issue of reviving the old Turkish aspiration of reviving the Ottoman Empire. Fights for independence of many nations have taken place in the Balkans and Central Europe that established a new status that cannot change by reviewing treaties.

The new Turkish nation was established on the basis of these treaties after serious loss of lives and sacrifices from many sides, nobody in his rights senses wants to bring back this period.

As for the issue of majorities versus minorities we can argue endlessly region by region, town by town and the argument will never be conclusive, especially for Macedonia and Thrace there are conflicting data  i.e The 1904 Ottoman census of Hilmi Pasha shows Christian populations to be higher than  Muslim   with a majority of Greeks compared to other nationalities 648,962 Greeks by church, 307,000 identified as Greek speakers, while about 250,000 as Slavic speakers and 99,000 as Vlachs

But I don’t raise this issue as a most credible one because even today Turkey does not allow researchers to access details of numbers of populations in order to hide genocidal activities that had been taking place in many areas.

The Ottoman archives are undergoing a purging campaign to destroy all incriminating evidence relating to the Armenian Genocide of 1915-23, say scholars. According to one source, the evidence—at one time or another—indicated that what transpired in the waning days of the Ottoman Empire was purely and simply a “slaughter

The Macedonian Issue


Will we accept the deliverance of Macedonia?

A while ago, an Athens newspaper, with its headline, wrote that a European Prime Minister urged us to accept to deliverance of Macedonia to these thieves, as a tradeoff for a six months delay in implementing the reduction of the pensions due at the beginning of 2019

The Greek poet, Oskar winner, Seferis writes in his way:

«We were told that you will win when you submit.

We have subsided and found the ashes.

They told us you will win when you abandon-sacrifice your life.

We sacrificed our lives and we found ashes ….

It remains to revive back to life, now that we have nothing more «.

The Macedonian issue has been a matter of significant concern over the last 27 years, even more, following the attack raged by the Americans against the communist state of Yugoslavia.

As a result Yugoslavia broke up into various states, each one seeking for their ethnic origin which was suppressed under the dominance of Serbs that Tito, a great Croatian politician, managed to keep together as a single multi ethnic state which maintained one of the strongest armies in the Balkans considered to be a strong but independent ally of the Soviet union.

Hence, many new states immerged and old religious and ethnic minority issues, which existed since the Ottoman times reappeared among Turkish Muslims, Orthodox and Catholic Christians, Slavs, Albanians, Serbs, Greeks, Bulgarians, Vlachs, Jews, Croatians, Pomaks, Romani etc.

Tito gave the name Macedonia to the Southern district of Yugoslavia with the support of Soviet Union because, since the period of the Second World War, the Communists with national identity either Bulgarians or Slavs or Albanians or Yugoslavs were looking at Greek Macedonia as an obstacle to access Aegean Sea.

The fact is that the geographic area of Macedonia was split among three countries, Greece, Bulgaria and Yugoslavia.

Unfortunately, after the defeat of the Greek Communists, during the Greek civil war, a lot of Greek Communists fled to Yugoslavia and Bulgaria where they were mixed with local Greek minorities that existed there scattered in many towns and nationalities, which gave them refuge.

Even today there are around 400.000 Greeks living around Skopia. The Communists during 1949, recognized the part of Southern Yugoslavia as Macedonia to satisfy their Communist allies. This was later denounced (1956) even by the Greek Communist Party, to eliminate the accusation of traitors.

So the real question that has been raised for the layman is who are the Macedonians? I remember distinctively an American lady, head of the American Mission in the area, saying to me in Skopia: Who could imagine that a small country like this created an empire so great like the Empire created by Alexander the Macedonian?

I couldn’t find words to express my disappointment about the ignorance of this Head of American Mission. I was aware of the lack of international and specifically European history knowledge that Americans were famous for, but this was over and above the limit anybody could contemplate.

So the question raises stronger and sounds less rhetorical, if we are phased with such ignorance.  Who are the Macedonians? Are they a nation or a region in North Greece? If they are a nation then what are the Greek Macedonians? Who are the Slavo-Macedonians, who are the Albanian-Macedonians? Who are the Bulgarian Macedonians? Who are the Turkish Macedonians? Why all these people claim Greek Macedonia? Why don’t they call themselves North Macedonians, and they insist to call themselves simply Macedonians?  What is hidden under this identity issue?

Are they Slavs who lived for centuries in the district of South Yugoslavia that was destroyed by the Americans, or the Albanians who have strong Albanian National identity, or the Bulgarians who still maintain a third part of the wider geographical area within Bulgarian territory or Greeks who lived there as subjects of the Ottomans and managed to gain their independence fighting against the Ottomans, or may be Turks who were living there during the Ottomans?

Are the national and cultural roots, the historical roots, the language and the traditions of any importance? Are the results of conflicts, and wars between countries of any importance? All these questions very recently unfolded and had to be answered. So it is important to examine the Macedonian issue in its wider perspective.

As this article is being written there has been a first step for an agreement, between FYROM, the so called Macedonia and Greece that the new name will be North Macedonia inserting a note that this country has no relation or link to Ancient Greek Macedonia, never the less it provides that there is a Macedonian Nationality and citizenship as well as a Macedonian language that leaves Greek Macedonians strongly objecting this development.

This agreement has to be ratified by a referendum in North Macedonia as well as to be voted in the Greek Parliament, where there seems to be strong opposition, in spite the international consensus from the international community, EU and NATO for obvious reasons, they have nothing to lose. Has there been a hidden agreement under which Greece is getting some rewards in view of its weak financial situation? This would consist a major violation of the Greek constitution, if ever can be proved.

Macedonian roots


Alexander’s the Great letter to Darius III:

“Your ancestors invaded Macedonia and the rest of Greece and harmed us though we had done nothing to provoke them. Me as the supreme commander of all Greeks as i have been appointed, i invaded Asia with the aim of punishing the Persians for this act, an act which must be laid wholly to your charge.”

Another statement from Alexander:

I said to them:

“Men of Athens, I give you this message in trust as a secret which you must reveal to no one but Pausanias, or else you will be responsible for my undoing. In truth I would not tell it to you if I did not care so much for all Hellas. Because as always I am a Hellene by ancient descent, and I would not be willingly to see Hellas change her freedom for slavery.

Herodotus, Histories. Greek historian – 440 BC.



Slavs and other Ethnicities, the myth of indigenous people.

Slavs,  as they did not exist  in the area  before the 6th  century AD , they tried to relate Illyrians with ancient Macedonia, that is why they  invented a myth proclaiming that Macedonians were not Greeks but were  Illyrians who invaded the area and extinguished the indigenous people integrating  the rest.

So the story insists that this is the way the Slavs inherited the culture and are the successors of the culture and the influence of the great empire of the Hellenistic period of Alexander the Great.

This approach, of bringing the myth of indigenous people, is very often used by Turkish propaganda to dilute or minimize the influence of Greeks in the greater area in the Balkans and Asia Minor. Especially for Asia Minor Turks have gone as far to confuse tourist by introducing nonexistent indigenous civilizations to replace all Greek evidence of existence, influence and languages. I quote here my personal experience, I have heard of a Turkish guide to say about the statue of Attalus, in a Turkish museum, that the inscription under the status was written in Attalian language!

Next argument that Turkey is proclaiming is that the majority of inhabitants in Macedonia were Muslims Turks who were exterminated or forced to depart during the fight for independence that was concluded during and after the Balkan wars.

The 1904 Ottoman census of Hilmi Pasha people were assigned to ethnicity according which church/language they belonged, it recorded 373,227 Greeks in the vilayet of Thessaloniki,   261,283 Greeks in the vilayet of Monastir (Vitola) and 13,452 Greeks in the villayet of Kosovo.

For the 1904 census of the 648,962 Greeks by church, 307,000 identified as Greek speakers, while about 250,000 as Slavic speakers and 99,000 as Vlachs

Hugh Poulton, in his Who Are the Macedonians, notes that «assessing population figures is problematic» for the territory of Greek Macedonia before its incorporation into the Greek state in 1913. The area’s remaining population was principally composed of Ottoman Turks (including non-Turkish Muslims of mainly Bulgarian and Greek Macedonian convert origin) and also a sizeable community of mainly Sephardic Jews  (centered in Thessaloniki), and smaller numbers of Romani Albanians and Vlachs

But even these reports are not fully presenting what has really happened during the Ottoman period.

Most of the Greeks of Macedonia had been linguistically converted to Slavonic speaking since the Middle Ages. However, they continued to retain the Greek (Romaic) identity of the Eastern Roman State (Byzantines) and denied that they were Bulgarians. Besides, «Bulgarian» did not mean a national identity but was synonymous with farmers. The Romaic’ Slavonic speech was started after the schism of the so-called Bulgarian Exarchy (1870), which was supported by the Ottoman Empire in cooperation with Tsarist Russia to stop the expansion of Hellenism to the Danube. At the same time, panslavism had a plan to maculate Macedonia to give Russians exit to Mediterranean sea.

Whichever line one decides to adopt, the fact is that Greek Macedonia was liberated by Greeks who sacrificed their lifes fighting Ottomans and Bulgarians. The result was ratified by international treaties hence preserving a continuation path between Greek Macedonia and Ancient Greek Macedonia.

During the first half of the twentieth century, major demographic shifts took place, which resulted in the region’s population becoming overwhelmingly ethnic Greek. In 1919, after Greek victory in World War I, Bulgaria and Greece signed the Treaty of Neuilly, which called for an exchange of populations between the two countries. According to the treaty, Bulgaria was considered to be the parent state of all ethnic Slavs living in Greece. Most ethnic Greeks from Bulgaria were resettled in Greek Macedonia; most Slavs were resettled in Bulgaria but a number remained, most of them by changing or adapting their surnames and declaring themselves to be Greek so as to be exempt from the exchange.[ In 1923 Greece and Turkey  signed the Treaty of Lausanne in the aftermath of the ‘Greco –Turkish War’ 1919-1922 , and in total 776,000 Greek refugees from Turkey  (674,000), Bulgaria  (33,000), Russia (61,000), Serbia (5,000), Albania (3,000) were resettled in the region.

They replaced between 300,000 and 400,000 Macedonian Turks and other Muslims (of Albanian, Roma, Slavic and Vlach ethnicity) who were sent to Turkey under similar terms.

Year Greeks Bulgarians Muslims Others Total
1913 ] 42.6%

After the Treaty of Neuilly-sur Seine  ten thousands of Bulgarians left and after the Population exchange between Greece and Turkey almost all Muslims left the region, while hundreds of thousands of Greek refugees settled in the region, thus changing the demography of the province.

Year Greeks Bulgarians Muslims Others Total
1926 League of nations data 88.8%

The 1928 Greek Census collected data on the religion as well as on the language.

Year Christians Jews Muslims Total
1928 Greek Census data


Year GREEK Slavic dialect Turkish Latino Aromanian Armenian Other Total
1928 Greek Census data

The population was badly affected by the Second World War through starvation, executions, massacres and deportations.

Central Macedonia, including Thessaloniki, was occupied by the Germans, and in the east Nazi-aligned Bulgarian occupation forces persecuted the local Greek population and settled Bulgarian colonists in their occupation zone in eastern Macedonia and western Thrace, deporting all Jews from the region. Total civilian deaths in Macedonia are estimated at over 400,000, including up to 55,000 Greek Jews. Further heavy fighting affected the region during the Greek Civil War   which drove many inhabitants of rural Macedonia to emigrate to the towns and cities, or abroad, during the late 1940s and 1950s.

Current agreement between Greece and “North Macedonia” makes no reference to 400.000 Greek inhabitants still remaining in this country.

Turkey has tried to capitalize on the conflict between Greece and “North Macedonia” encouraging the people of this country to claim the status of Macedonian ethnicity just to add another problem to Greece’s North frontiers, as well as to reduce Greek commercial and cultural investments in west Balkans.

 The history of Pontos


The Turkish point of view regarding the area of Pontus is that Greeks in Pontus were a minority which tried to establish a Greek independent state within an area where there existed a Turkish Muslim majority.

This article, is written to question whether the above statement, can justify the national cleansing that took place during the period from year 1914 to 1922.

The fact is that the Pontians, after 1461, experienced persecutions and attempts for Islamization and extortion. The decision to exterminate the Greeks (and Armenians) was taken by the New Turks in 1911, was implemented during the First World War and was completed by Mustafa Kemal in the period 1919-1923

In December 1916, Emver and Talaat, leaders of the Young Turks, designed a plan of extinction of the Pontians, «the immediate extinction of men of cities from 16 to 60 years and the general exile of all the men and women of the villages in the inland of the East with slaughter and extermination program «. Turkey’s defeat by the Entente forces brought a temporary postponement of the plan to exterminate the Greeks.
During this period atrocities were so harsh that even the Russian communists who were, at the time, supportive towards Turkey, made allegations of Turkish barbarities to Kemal Ataturk who responded:

«I know these barbarities. I am against barbarism. I have given orders to treat the Greek prisoners in a good way … You must understand our people. They are furious. Who should be accused of this? Those who want to establish a «Pontian state» in Turkey”

This is an indication of what was really taking place.

Every where we were looking corpses.jpg


The genocide of the Greeks in the Pontus was the result of the decision of the Turkish nationalists to resolve the national problem of the Ottoman Empire with the natural extermination of indigenous ethnicities. The normal future of this Empire had been bluntly described by Rosa Luxemburg: «Turkey cannot be born again as a whole because it consists of different countries. No material interest, no common development that could link them had been created! On the contrary, the oppression and the misery of joint submission to the Turkish state are becoming ever greater! This created a natural tendency for the various ethnicities to detach themselves from the whole and to seek through an autonomous existence the way for a better social development. The historic crisis for Turkey had come out: it was going to break up”.

This was the conception that West had at the time for the Ottoman Empire

Of course the situation is different today, so any reference to the past is just for historic reasons, to learn from history to resolve current problems, if possible.

The Black Book of the Pontian Central Council mentions on the genocide the following: «The massacred and in any case exterminated Greeks of the Pontus from 1914 to 1922 amount to the following numbers»: Amasia Region: 134.078, Rodopoli District: 17.479, Chaldeia Region – Kerasounta: 64,582, Neokesareia Region: 27,216, Region. Trebizond: 38,435, Cologne: 21,448: Total: 303,238 people ».

Until the spring of 1924 the Pontians’ martyrdom included another 50,000 victims, the total number of Pontians who were assassinated by March 1924 was 353,000, more than 50% of the total population of the Pontians.

The Pontian genocide forced to abandon their homes and relocate in Greece, the USSR (there were persecuted by the Stalinist regime of the interwar period) period, Iran, Syria, and elsewhere (Australia, USA).

From 1100 BC until 1923 AD, Hellenism of the Pontus was one of the most important parts of the nation. The economic recovery of Pontian Hellenism has been matched by the demographic rise.     In 1865 the Greeks of Pontus were 265,000 people     In 1880 the Greeks of the Pontus were 330,000.     Pontic Hellenism at the beginning of the 20th century numbered 600,000 people, according to estimates by the Ecumenical Patriarchate and the Ottoman authorities.     At the same time in southern Russia, in the Caucasus region, there lived about 150,000 Pontians who had moved there after the fall of Trebizond.     The main cities of Pontus were Trebizond, Kerasounta, Tripolis, Kotyora, Amisos (Samsonta), Sinope, Nikopoli, Argyroupoli and Amassia.     The area was divided into the following 6 metropolises: 1. Trebizond. 2. Rodopoli. 3. Cologne. 4. Chaldia – Kerasounta. 5. Neocaesareia and 6. Amaseia while there were 376 schools, 386 teachers and 23,600 students. Throughout the region 1,047 schools with 1,247 teachers and 75,953 pupils attended. There were also 1,131 temples, 22 monasteries, 1,647 chapels and 1,459 clergy.

Finally, for anybody who wants to learn the real history of this branch of Hellenism can access a very conclusive study in the following link:


«We were told that you will win when you submit.

We have subsided and found the ashes.

They told us you will win when you abandon-sacrifice your life.

We sacrificed our lives and we found ashes ….

It remains to revive back to life, now that we have nothing more «.

Seferis Nobel winner, Greek from Asia Minor


It is always very constructive to have open discussions among Greeks and Turks because one can unfold the way of thinking of each other. In this way you may discover ways to bring both parties closer together, or you may discover the abyss that exists between these two nations. The following two statements underline part of the abyss

“Just accept us as a part of ancient Greece and we will accept you as a part of the Ottoman heritage. What you say that we could not absorb Greece and Armenia are wrong. We absorbed the majority.”

The Ottoman Empire held for 600 years, the core is still there. It took England, Russia, France, Italy, and the US over 100 years of war to reduce her to the core, the project to totally erase us from the map failed even at the point where the named states controlled the world.

Εικόνα που περιέχει χάρτης

Περιγραφή που δημιουργήθηκε αυτόματαMAP OF HELLENISM IN Asia Minor

Sukan Gurkaynak

Nothing for Turks. This is how Greeks justify genocide.

Nick Kouzos

These are the areas that were all conquered by Turks. The mapshows the areas that existed before and after the fall of Byzantine empire Turks are everywhere because the conquered all the area. The Turks are everywhere and changed the names for example Frygia Lydia, Kappadocia, Pondos, Thrace were there are thousands of years before Turks arrived. The realquestion is why Turks conquered these areas and why they did not manage to integrate these populations during the Ottoman time. Why did they have to impose national cleansing?This is the real question. The answerexplains why Modern Turkey cannot integrate with EU.


 I thought they had all been conquered by Alexander!

Nick Kouzos

Alexander was before the Romans but I had already described how Alexander, in addition to strategy, he acted


 Alexander went all the way to India. He was no better or worse than the Turks. Until 1945, all powers conquered all lands they could. The Turks in their day were just better at it than others

Nick Kouzos

Alexander had two things, he had the culture to distribute and the intelligence to adopt local traditions and culture in such a way that he was loved and admired as a god. He became an Egyptian God. Even the Romans were so influenced by Greek culture that adopted many aspects in art philosophy to an extend that they created a Greek Byzantine Eastern Roman Empire. The Byzantines integrated many nations that adopted language and religion that was ahead of medieval time in science and culture. The problem with Ottomans is that they did not manage to integrate within their empire and way of life the local ethnicities. Instead of integrating, Ottomans had to apply national cleansing in order to survive. It is a matter of give and take, which is the difference of Alexander and the Hellenistic period. The Ottomans had nothing to give in exchange to gain full integration or absorption. This is proven over the years and Historical facts. The Turks had militancy and absorbed Persian culture and Arab religion.

Nick Kouzos

If, as a Turk, you do not appreciate what is the difference between what Hellenistic period contributed to the world and Asia up to India and North Africa even to Romans and if you do not understand the real reasons why an Empire collapsed under the Turks you will never understand the current events and the ties of Greece with West, neither the problem between Greece and Turkey.



 The Ottoman Empire held for 600 years, the core is still there. It took England, Russia, France, Italy, and the US over 100 years of war to reduce her to the core, the project to totally erase us from the map failed even at the point where the named states controlled the world. The Hellenistic period was ok but by now over for 2000 years!

Nick Kouzos

I don’tdisagree but you are missing my points. I am not saying that Turkey is not a powerful country I am talking about the reason Why failed to do what Alexander and Byzantines did. It is a historical fact that Turkey had to apply national cleansing to survive. The fall of Byzantine empire fall for a specific reason and I was trying to make you think why this empire that existed for 1300 years was destroyed. This is not to reduce the military strength of Turks, but to make you think out of the Turkish thinking and look at history in a wider sense. I would be delighted if the Ottomans had managed to integrate Greeks Armenians and Jews into the Empire. This would have been a great Middle land empire, but they failed, may be for religious or culturalreasons, whatever reason it is great pity.


  •  How long did Alexander’s Empire lasted beyond his death? 3 days? The Ottoman Empire only did ethnic cleansing when Greeks and Armenians were trying to erase us from the map. Maybe you people should think about that

Listen to the film you sent me about Greek genetics, above.

We remember the Greek invasion and the atrocities. I understand, they did not think of us as their fellow beings.

Nick Kouzos

I don’t disclaim that atrocities have happened during the invasion of Greek army in Turkey. You have always excused Turkish atrocities as a just reaction due to the Greek revolution during 1821. Only in Chios 50.000 Greeks were murdered, just in the island, innocent people women and children, an event that socked Europe. There is no comparison of atrocities made over 400 years to what a regular army could do. There is no conclusive evidence to the extent of these alleged atrocities, which, by the way, I believe have happened, but there is no comparison.


Nick Kouzos

My point of view is that as an Empire you had two options, either to integrate and absorb us as a conquering entity or eliminate us. Alexander integrated, in 10 years multiple civilizations and was adored as god and he was loved, and his culture survived till today with no ethnic cleansing and was admired, while Turkey destroyed a unique culture in 600 years. Turkey has not approached West which is based on classical Greek principles of democracy and other cultural issues that survived till today, as western civilization.  

If Turkey could have integrated Greeks, Armenians and others you wouldn’t have to destroy them. Thanks for letting us live even today.

 It will be difficult to compare Hellenistic period with Ottoman period in terms of cultural contribution to the world even if that was done 2000 years ago.

Nick Kouzos

Turkey could have absorbed Greece and Armenia and Assyrians if it could present higher culture.This is what has been happening in the world history all along.

Nick Kouzos

Greek genetics and spread of Hellenism – video

Greek genetics and spread of Hellenism - video Dailymotion


Greek genetics and spread of Hellenism – video Dailymotion


Just accept us as a part of ancient Greece and we will accept you as a part of the Ottoman heritage. What you say that we could not absorb Greece and Armenia are wrong. We absorbed the majority.

Nick Kouzos

This is not so, you have applied force and ethnic cleansing, there is no way, at all to accept Ottoman practices and culture.

I hope Turkey will eventually accept the rules that 153 countries have accepted. Turkey stands out on its own since it admires Attila and Barbarossa. Now is the chance forTurkey to join the international community.

Greece has forgotten the brutality that Turkey has practiced to diminish our nation. It is now the turn forTurkey to stop its monolithic and imperialistic approach.

Nick Kouzos

It is unbelievable that you ask me to accept that Turkey is part of Ancient Greece. I am thinking all this time and I cannot understand the way of thinking. Greece has been fighting Persians and later Arabs for two thousand years. The conflict has been going on for cultural and religious reasons. The years that followed led to the revolution and the repercussions that followed divided our nations to an extend that the images produced were impossible. Then we had to face Cyprus and the extinction of last Greeks during 1955. Nobody was left in Turkey.

The plan was concluded with partitioning Cyprus. Now we must face threats for Dodecanese and Turkish Blue Fatherland, what type of heritance are you talking about? The Byzantine Empire was conquered y Turks and 2.5 million Greeks were killed or made refugees. The Turkish image for Greeks is the worst possible. The Greek government banned films made for this period. The stories about atrocities and the way Greeks suffered after the defeat of the Greek army and the atrocities during 1914 and 1923 cannot be described. How can you ask me to accept that Turkey is the continuation of Ancient Greece?

I here under give you the address on YOUTUBE that, if you want you can see to get an idea of the image of Turkey Greek refugees passed to the Greek public. This film was banned from general distribution. The film is in Greek language, but you don’t have to speak Greek to get the message. It starts with a parody of what the Greeks of Smyrna did demonstrating the stupid nationalism, but the film goes further describing what the Turkish Mob, the irregulars, Tsetes and the official Turkish army did as well as the description of the behavior of allied forces. You don’t have to see all the film, but you get an idea of the image that Greeks have for the Turks of this period.

Η Απαγορευμένη ταινία: "Η καταστροφή της Σμύρνης 1922" του Νίκου Κούνδουρου


Η Απαγορευμένη ταινία: «Η καταστροφή της Σμύρνης 1922» του Νίκου Κούνδουρου

Η Απαγορευμένη ταινία: «Η καταστροφή της Σμύρνης 1922» του Νίκου Κούνδουρου


Listen to the film you sent me about Greek genetics, above.

We remember the Greek invasion and the atrocities. I understand, they did not think of us as their fellow beings.

Nick Kouzos

I don’t disclaim that atrocities have happened during the invasion of Greek army in Turkey. You have always excused Turkish atrocities, as a just reaction due to the Greek revolution of 1821. Only in Chios 50.000 Greeks were murdered, just in the island, innocent people, women and children, an event that socked Europe. There is no comparison of atrocities made over 400 years to what a regular army could have done. There is no conclusive evidence as to the extent of these alleged atrocities, which by the way I believe have happened, yet there is no comparison.

”Η ιστορία είναι ο καλύτερος διδάσκαλος για την αξιολόγηση των  γεγονότων  που βιώνουμε σήμερα αλλά και των μελλοντικών επιπτώσεων που θα κληθούμε να αντιμετωπίσουμε μεσοπρόθεσμα.

Δυστυχώς διαπιστώνω ότι γενιές Ελλήνων δεν γνωρίζουν βασικές πτυχές της Ελληνικής ιστορίας με αποτέλεσμα να μην μπορούν να εκμεταλλευτούν τα διδάγματα που αυτή μας προσφέρει.

Ευκαιρία να καλύψουμε λίγο από αυτό το καινό με την ευκαιρία της επετείου των 200 ετών  από την δημιουργία του σύγχρονου Ελληνικού κράτους. Πολλές δραστηριότητες προγραμματίζονται σε ολόκληρη  την Ελλάδα.

Τις δύσκολες μέρες που περνάμε με την επιθετικότητα της Τουρκίας εναντίον της χώρας μας γίνεται επιτακτικό να εμβολιαστούμε με γνώσεις από την ιστορία μας.

Οι προσπάθειες παραχάραξης της ιστορίας γίνονται από πολλές πλευρές και σε πολλά σημεία.

Αμφισβητούνται, η κυριαρχία 152 νήσων του ανατολικού αιγαίου, τα χωρικά ύδατα , η Γαύδος, τα Δωδεκάνησα συμπεριλαμβανομένων του συγκροτήματος του Καστελόριζου, αλλά και στην υπόλοιπη Ελλάδα, αντιμετωπίζουμε θέματα όπως το Μακεδονικό, τους Τσάμηδες, ακόμα και την αμφισβήτηση της Ελληνικότητας των Σουλιωτών  κλπ

Αλλά πέραν αυτών, αμφισβητείται η ηθική βάση του εθνικοαπελευθερωτικού αγώνα και των Βαλκανικών αγώνων που αντιπαρατίθενται σαν τρομοκρατικές ενέργειες  εκτάσεως γενοκτονίας ιθαγενούς Μωαμεθανικού πληθυσμού.

Τα μέσα προπαγανδιστικού πολέμου έχουν αλλάξει και αποτελούν  όπλα που παίζουν σημαντικό ρόλο στην επιρροή της παγκόσμιας κοινής γνώμης.

 Δηλώσεις όπως του Προέδρου της Τουρκίας, ‘ Εμείς οι Τούρκοι είμαστε οικοδεσπότες στην δική μας Γαλάζια Πατρίδα στο Αιγαίο και την Μεσόγειο και όχι μουσαφίρηδες’, δεν είναι δυνατόν να μένουν αναπάντητες.

Επίσης η αμφισβήτηση των γεγονότων και του καθεστώτος στην Κρήτη, κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας δεν είναι δυνατόν να γίνονται όταν η Τουρκοκρατία που διήρκεσε μόλις δυόμισι αιώνες εκεί, αντιπαραβάλλεται με χιλιετίες επιβίωσης και ανάπτυξης του Ελληνικού στοιχείου και πολιτισμού.

Όλα αυτά και πολλά άλλα πρέπει να είναι γνωστά στους νεοέλληνες και κυρίως στη νεότερη γενιά τόσο στην Ελλάδα αλλά ακόμη περισσότερο στο εξωτερικό γιατί καλώς η κακώς σημαντικό μέρος του Ελληνισμού βρίσκεται πλέον διάσπαρτο στα πέρατα του κόσμου.

Ας μην ξεχνάμε ότι και η επανάσταση του 1821 ξεκίνησε από τις Ελληνικές παρηκοΐες στο εξωτερικό και εξοπλίστηκε με την προσαρμογή του εμπορικού στόλου που αναπτύχθηκε σε μικρά νησιά όπως η Ύδρα οι Σπέτσες και τα ψαρά.

Το άρθρο που ακολουθεί είναι μία ελάχιστη συμβολή προκειμένου άτομα και φίλοι να βρουν την ευκαιρία να φρεσκάρουν τις γνώσεις τους ειδικά για την πρώτη περίοδο κατά την οποία εμφανίζονται τόσο τα πλεονεκτήματα των Ελλήνων όσο και τα καταστροφικά μειονεκτήματα που συχνά τα εκμεταλλεύονται εχθροί και φίλοι.

Το ίδιο διάστημα βλέπουμε τον ρόλο που έπαιξαν οι μεγάλες δυνάμεις που ονομάστηκαν προστάτιδες δυνάμεις στις ποιο κρίσιμες φάσεις του αγώνα έτσι που δείχνουν την μεγαλύτερη  σύγκρουση που γινόταν μεταξύ της Δύσης και της Ανατολής αλλά και μεταξύ τους.

Ειδικό ενδιαφέρον παρουσιάζει πως κάθε μία από τις προστάτιδες δυνάμεις βοηθούσε την Ελλάδα ενώ ταυτόχρονα εξυπηρετούσε τα δικά της βραχυπρόθεσμα και μακροχρόνια σχέδια με αποτέλεσμα να μην αποκτήσει η Ελλάδα την ισχύ και το μέγεθος που της αντιστοιχούσε με το τίμημα  να χαθεί σημαντικό τμήμα του Ελληνισμού που κατοικούσε από αιώνων στην Μικρά Ασία.” Αυτό βέβαια δεν μειώνει την ευθύνη της Ελλάδας σε αυτή την διαδικασία.

1821,Ο πόλεμος ανεξαρτησίας της Ελλάδας.V1


«Όποιος ελεύθερα συλλογάται , συλλογάται καλά» Ρήγας Φεραίος


  1. Εισαγωγή
  2. Η παραχάραξη της Ιστορίας
  3. Η αντίληψη της Τουρκίας για την Ελλάδα.
  4. ΚΕΦ Α Περίοδος προ του 1821
  5. ‘Φόρου υποτελής’
  6. Ο cizye ή κεφαλικός φόρος
  7. Το harac ή χαράτσι
  8. Οι έκτακτοι φόροι.
  9. Εθνικές ενότητες και πληθυσμιακή κατανομή.
  10. Αρβανίτες Βλάχοι κλπ
  11. Φορολογικός εξισλαμισμός
  12. Βίαιος εξισλαμισμός
  13. Ο ρόλος των Ελλήνων κοτζαμπάσηδων την περίοδο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.
  14. Η παραχώρηση του Μοριά
  15. Ένοπλη δράση του λαού της Ελλάδας  Κλέφτες και Αρματολοί
  16. Οι συντελεστές δημιουργίας τάσεων ανεξαρτησίας.
  17. Φιλική Εταιρία
  18. Ρήγας Βελεστινλής
  19. Το τραγικό τέλος του Ρήγα,
  20. ΚΕΦΑΛΑΙΟ  Β: Περίοδος κατά την επανάσταση και τα πρώτα χρόνια μετά
  21. Ο ρόλος των μεγάλων δυνάμεων
  22. Η Αγγλία
  23. Η Ρωσία
  24. Η αρχή της επανάστασης
  25. Η επανάσταση της 21η Φεβρουαρίου 1821 στο Γκαλάτσι.
  26. H επανάσταση στην Πελοπόννησο
  27. Ημερομηνιακή καταγραφή των γεγονότων και μαχών που ακολούθησαν την ανακήρυξη της επανάστασης του 1821.
  28. Η Α’ Εθνοσυνέλευση Επιδαύρου (20 Δεκεμβρίου 1821 – 16 Ιανουαρίου 1822)
  29. Η αρχή των εμφυλίων.
  30. Η ανάμιξη της Αιγύπτου
  31. Εθνική Συνέλευση της Τροιζήνας 14 Απριλίου 1827
  32. O θάνατος του Καραισκάκη στο Κερατσίνη
  33. Τα  προβλήματα που είχε να αντιμετωπίσει ο Καποδίστριας
  34. Συνθήκη του Λονδίνου (1832),  μετατροπή του ελληνικού κράτους σε βασίλειο.
  35. Περίοδος Αντιβασιλείας
  36. Τα Δάνεια


Το, 2021, γιορτάζουμε την επέτειο 200 ετών από την επανάστασης του 1821, μετά από 400 χρόνια, καταπίεσης κάτω από τον ζυγό των Οθωμανών αλλά και των Ενετών κατά περιοχές και περιόδους. Η Ελλάδα προετοιμάζεται να φορέσει τα γιορτινά της την ίδια περίοδο που οι εντάσεις μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας οξύνονται και μας προβληματίζει το γεγονός ότι αυτή η σύγκρουση συνεχίζει και θα συνεχίσει για απρόβλεπτο χρονικό διάστημα. Ιδιαίτερα μας προβληματίζει η τελευταία αμφισβήτηση των θαλασσίων ορίων και η αμφισβήτηση της κυριαρχίας ορισμένων νήσων και των δικαιωμάτων όλων των νήσων σε δική τους ΑΟΖ. Η επιθετική συμπεριφορά της Τουρκίας μέχρι και της άρνησης της υποχρέωσης να διαπραγματευτεί την οριοθέτηση θαλασσίων ορίων, ΑΟΖ και υφαλοκρηπίδας, όσο και της  αμφισβήτησης του δικαιώματος,  μονομερούς, αύξησης των θαλασσίων ορίων κυριαρχίας των νήσων στο νότιο Αιγαίο, από εξ σε δώδεκα  μίλια, προσβάλει κάθε έννοια του διεθνούς δικαίου το οποίο η Τουρκία, σκόπιμα, δεν έχει υπογράψει. Είναι δε αδιανόητο με κάθε έννοια, η Τουρκία μονομερώς να ανακοινώνει δική της Υφαλοκρηπίδα  και ΑΟΖ  σε διαφιλονικούμενα ύδατα, ή υφαλοκρηπίδα και να μην προσέρχεται σε διαπραγμάτευση, αντ’ αυτού να  αποστέλλει ερευνητικά πλοία συνοδευόμενα από  πολεμικά πλοία παραβιάζοντας ακόμα και τα 12 μίλια χώρου Εθνικής κυριαρχίας , που κατά τον διεθνή νόμο αποτελούν μονομερές δικαίωμα . Είναι επίσης πράγματι αδιανόητο να επικαλείται η Τουρκία δικαιοδοσία πάνω σε διεθνή ύδατα επικαλούμενη κυριαρχία σαν διάδοχος της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, η οποία καταλύθηκε με την Διεθνή συνθήκη της Λοζάνης από το 1923. Ο εκβιασμός αυτός γίνεται προκειμένου η Ελλάδα να απεμπολήσει κάθε κυριαρχικό δικαίωμά της αμάχητή ή να υποχρεωθεί να προχωρήσει σε ένοπλη αντιπαράθεση γεγονός που θεωρεί η Τουρκία ότι έχει το πλεονέκτημα. Μία σοβαρή οπισθοδρόμηση για την εποχή. Η Ελλάδα , τα Βαλκάνια και ο Καύκασος (Ναγκόρνο Καραμπάχ), εξακολουθούν να βιώνουν τα υπολείμματα των ευρύτερων εθνικών ανακατατάξεων που η υπόλοιπη Ευρώπη έχει ξεπεράσει τους τελευταίους αιώνες. Οι λόγοι είναι ποικίλοι, ένας εκ των οποίων είναι οι διαφορετικότητα στα θέματα θρησκείας αλλά και άλλα εθνολογικά και γεωπολιτικά χαρακτηριστικά και συμφέροντα μεταξύ της Δύσης και της Ανατολής, με μόνιμη δικαιολογία, για την Τουρκία, το αποικιοκρατικό παρελθόν της Δύσης, σαν να μην είναι και η ίδια αποτέλεσμα στρατιωτικών επελάσεων για την απόκτηση εδαφών και κατακτήσεων προς εκμετάλλευση γηγενών πληθυσμών και πλουτοπαραγωγικών πηγών. Αλλά και οι μέθοδοι τους οποίους διαχρονικά χρησιμοποίησε η Τουρκία και νομιμοποίησε, όπως μετατοπίσεις πληθυσμών ,που εφαρμόζει μέχρι πρόσφατα, αποτελούν μελετημένες τακτικές επεκτατισμού. Η πληρέστερη ανάλυση των προβλημάτων στην ευρύτερη περιοχή των Βαλκανίων μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο μίας ξεχωριστής έρευνας, δεν απέχει όμως από την βασική μεθοδολογία επέκτασης της Τουρκίας γενικότερα. Στόχος του παρόντος άρθρου είναι η επικέντρωση αποκλειστικά στα στοιχεία της Ελληνοτουρκικής διαμάχης  και ακόμη πιο συγκεκριμένα στα χαρακτηριστικά της επανάστασης και των επιπτώσεων που είχε αυτή στην διαμόρφωση της νεότερης Ελλάδας και των σχέσεων του νεοσύστατου κράτους με την Τουρκία και την υπόλοιπη διεθνή κοινότητα. Επανερχόμενος στο θέμα της επετείου, αποτελεί επιδίωξη των διοργανωτών,  ο εορτασμός να ξεπεράσει η εκδήλωση αυτή την επιφανειακή αναφορά τον τύπο μίας εθνικιστικής σχολικής εορτής, με εθνικιστικά χαρακτηριστικά και να προσεγγίσει την ουσία , την σημασία και την συνεισφορά των πραγματικών θυσιών των προγόνων μας στην διαμόρφωση της εξέλιξης του νεότερου Ελληνισμού. Με τον στόχο αυτό, στο παρόν άρθρο γίνεται μία αναδρομή στα γεγονότα που  χαρακτηρίζουν την εποχή. Θεωρώ ότι η προσπάθεια αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία, λόγω της σοβινιστικής συμπεριφοράς της Τουρκίας εναντίον του δυτικού κόσμου που απαξιώνει κάθε διεθνή οργανισμό που ενστερνίζεται διεθνείς αρχές και αξίες, με την αιτιολογία των Τούρκων ότι όλα αυτά σχεδιάστηκαν για να εξυπηρετήσουν τις αποικιοκρατικές καταβολές της Δύσης.

Η παραχάραξη της Ιστορίας

Η σημερινή Τουρκία προσπαθεί να παραχαράξει την Ιστορία γιατί πιστεύει ότι αδικήθηκε η ίδια και ολόκληρος ο Μουσουλμανικός κόσμος από την Δύση. Η γνώση της ιστορίας της δημιουργίας της Νεότερης Ελλάδας δεν αποτελεί απλή ανάγκη αναφοράς στα επιφανειακά γεγονότα, τα ιστορούμενα  στις εθνικές εορτές αλλά αντίθετα εξυπηρετούν την ανάγκη βαθύτερης μελέτης για να αντιμετωπισθεί η προσπάθεια της Τουρκίας να αντιστρέψει την Ιστορία εργαλειοποιώντας  κάθε θεμιτό και αθέμιτο μέσο που της προσφέρεται για να αμφισβητήσει δικαιώματα της Ελλάδας στο Αιγαίο, διεκδικώντας 120 Βραχονησίδες και Νησιά, θαλάσσια σύνορα, ΑΟΖ, στην Ελλάδα και Κύπρο, κλπ . Η Τουρκία αντιδρά σαν τον «καταφρονημένο Μουσουλμάνο» που έχει ανάγκη να ανακτήσει την αξιοπρέπειά του και ταυτόχρονα να ανακτήσει την θέση που πιστεύει ότι ανήκει στην ίδια σαν προστάτης των απανταχού ομόθρησκων θυμάτων αδερφών της που τους προσδιορίζει από την γλώσσα και την Μουσουλμανική θρησκεία. Μια ιδιαίτερα επικίνδυνη αντίληψη σήμερα, που η ανθρωπότητα σβήνει τα κατάλοιπα του αποικιοκρατικού παρελθόντος με την ενίσχυση θεσμών, και όχι με την αντικαταστασή τους με αναχρονιστικό και πολλές φορές προσχηματικό θρησκευτικό φανατισμό, ή ακόμα και με εθνικιστικές ιμπεριαλιστικές ορέξεις . Ένα ακόμα στοιχείο που αξίζει να αναλυθεί είναι η τάση της Τουρκίας να οικειοποιηθεί στοιχεία γηγενών πολιτισμών προκειμένου να κατοχυρώσει την πολιτιστική της συνεισφορά και τις νέες ρίζες που δημιουργεί . Ένα από τα δυσκολότερα στοιχεία που καλείται να διαχειριστεί κάθε αυτοκρατορία που προκύπτει από κατακτητική διαδικασία είναι η επιβολή της δικής της κουλτούρας, συμπεριλαμβανομένης της θρησκείας στους λαούς που μετατρέπονται σε υποτελείς Από την ιστορία παρατηρούμε την συμπεριφορά παλαιότερων Αυτοκρατοριών όπως των Ελλήνων κατά την Ελληνιστική περίοδο, των Ρωμαίων που ακολούθησε και του Βυζαντίου έζησε για 1200 χρόνια πριν την Οθωμανική αυτοκρατορία . Ο Μέγας Αλέξανδρος προσπάθησε να μεταδώσει τον Ελληνικό πολιτισμό αλλά ταυτόχρονα, ήταν στοιχείο της ευφυίας του, αναγνώρισε την ανάγκη διατήρησης σημαντικών τοπικών πολιτιστικών στοιχείων του Περσικού και Αιγυπτιακού πολιτισμού., Αποτέλεσμα της τακτικής αυτής ήταν η σχεδόν θεοποίηση του Αλέξανδρου και η επιβίωση χαρακτηριστικών του Ελληνισμού για 300 χρόνια παρά το βραχύβιο της στρατιωτικής επιβολής της αυτοκρατορίας που δημιούργησε..

Θεοποίηση του Μετά Αλέξανδρου από τους Αιγύπτιους

Η επιβολή της Ρωμαίικής αυτοκρατορίας ήταν ουσιαστικά η συνέχιση της Ελληνικής κουλτούρας που επέτρεπε την επιβίωση των τοπικών κοινωνιών. Η δημιουργία και επιβίωση του Βυζαντίου βασίστηκε στην επικράτηση της Χριστιανικής Θρησκείας αλλά και του Ελληνισμού που παρά την καταστροφή της αρχαίας Θρησκείας του δωδεκάθεου κατάφερε να μεταλαμπαδεύσει πολιτιστικά στοιχεία όπως η δημιουργία του Κυριλλικού   αλφάβητου στους Σλαβικούς πληθυσμούς και πολλά άλλα.

Κύριλλος και Μεθόδιος

Η επέλαση των Τουρκικών Φυλών δεν είχε σημαντικές πολιτισμικές ρίζες γι’ αυτό επηρεάστηκε από τον Περσικό πολιτισμό και την Θρησκεία από τους Πέρσες και τον Αραβικό κόσμο. (Οι Φυλές αυτές ήταν δεκάδες και προερχόντουσαν από την Μογγολία και την Νοτιοανατολική Σιβηρία)
Στην εξέλιξη της ισλαμοποίησης των γηγενών πληθυσμών που ήταν κατά μεγάλη πλειοψηφία Έλληνες, με μειοψηφίες Ιουδέων, Ασσύριων, Κούρδων κλπ , και με την αντιπαράθεση της με την δύση, η Τουρκία αισθάνθηκε ότι το Ισλάμ δεν διέθετε ικανό πολιτισμικό υπόβαθρο, σε σύγκριση με την αναγέννηση της Δύσης, Την ανάγκη αυτή  αισθανόταν η Οθωμανική αλλά ακόμα και η νεότερη Τουρκία του Κεμαλ και των Νεότουρκων, ώστε αναγκάστηκαν να αποζητήσουν ρίζες ανεξάρτητα από τις Αραβικές η Περσικές επιρροές. Έτσι κατέφυγε στους ανατολικούς πολιτισμούς που εξαφανίστηκαν υιοθετώντας την άποψη ότι αυτές αποτελούν και τις δικές της πολιτισμικές ακόμα και γενετικές ρίζες.. Επομένως η Τουρκία εξισορροπεί την θέση της με την υπόλοιπη Δύση την οποία κατά τα άλλα κατηγορεί για βαρβαρότητα και αποικιοκρατία. Αυτά είναι λίγα από τα συμπλέγματα της νεότερης Τουρκίας που εκφωνεί σήμερα πολιτικές νεο Οθωμανισμού. Έτσι προσπαθεί η Τουρκία να επιβάλει, σαν αρχή της ιστορίας της Τουρκικής Ασίας το 1071 ή την πτώση του Βυζαντίου το 1453, ενώ ταυτόχρονα βάζει τα θεμέλιά της πολιτισμικής της παρουσίας ταυτόχρονα ή και πριν από την Δύση.

Επέλαση Τουρκικών Φυλών στην Ασία

Η αντίληψη της Τουρκίας για την Ελλάδα.

Το πρώτο στοιχείο που πρέπει να γίνει κατανοητό είναι η αντίληψη της Τουρκίας για την Ελλάδα. Για την Τουρκία, η Ελλάδα ήταν τμήμα της Οθωμανικής αυτοκρατορίας που ζούσε σε συνθήκες ισότητας με τις υπόλοιπες εθνότητες που τις εξασφάλιζαν ελευθερία οικονομικής δράσης και θρησκευτικής ανεξαρτησίας, δηλαδή ανεξιθρησκεία και δυνατότητα οικονομικής ανάπτυξης ενώ, αντίθετα, η Ελλάδα χρησιμοποιήθηκε σαν εργαλείο από την δύση  με σκοπό την διάλυση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Υπάρχουν και αρκετοί ιστορικοί που πιστεύουν ότι η Ελληνική επανάσταση αφαίρεσε την δυνατότητα να σχηματιστεί μία αυτοκρατορία μεσαίου χώρου με την ισχυροποίηση του Ελληνικού στοιχείου και την αποφυγή εξάλειψης του χριστιανισμού από την Ασία. Κάτω από τις συνθήκες αυτές οι διάφορες εθνικές κοινότητες, σύμφωνα με τους Τουρκικούς ισχυρισμούς,  συμβίωναν ειρηνικά και σε πολλές περιπτώσεις ήταν και ευνοημένες έναντι του Τουρκικού πληθυσμού κάτω από ένα ευνοϊκό φορολογικό καθεστώς. Τίποτα ποιο αναληθές! Η όποια ισορροπία διαταράχτηκε από τις Εθνικές επαναστάσεις που ταυτόχρονα με την αφύπνισή τους υποκινήθηκαν και από την Δύση συμπεριλαμβανομένης και της Ρωσίας που επιθυμούσαν την διάλυση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Την βαρβαρότητα της Τουρκίας, οι Τούρκοι, την αρνούνται και αντιπαραθέτουν την μεσαιωνική Βαρβαρότητα της Δύσης την ίδια περίοδο, βλέπε περίοδο Ιεράς εξέτασης, Ενετοκρατία, σταυροφορίες κλπ. παρά το γεγονός ότι η Δύση είχε ήδη εισέλθει στην περίοδο της αναγέννησης, και στις δύο κοινωνικές-απελευθερωτικές επαναστάσεις των οποίων οι επιρροές δεν έφτασαν στην Οθωμανική αυτοκρατορία δεδομένης της πολιτικής δομής της εξουσίας τόσο στην Τουρκία όσο και στις υπόλοιπες Μουσουλμανικές χώρες . Επομένως η αντίδραση της Τουρκίας στη Ελληνική  , όπως οι σφαγές στην Χίο αλλά και οι γενοκτονίες των Ελλήνων, Αρμενίων και Ασσυρίων, οι Τούρκοι τις αιτιολογούν σαν φυσιολογικές αντιδράσεις στις επιθετικές ενέργειες των αντιστοίχων Εθνοτήτων που επεδίωκαν να εκδιώξουν τους Τούρκους από την πατρίδα τους. Με λίγα λόγια οι Τούρκοι θεωρούν τους Οθωμανούς σαν τους φυσικούς διαδόχους της Ρωμαϊκής και Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, τις οποίες θεωρούν πραγματικούς δυνάστες των αυτόχθονων πληθυσμών οι οποίοι θα έπρεπε να θεωρούν τους Τούρκους ουσιαστικά σαν απελευθερωτές. Σε αυτή την άποψη βοήθησε η οικονομική οργάνωση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας που βασιζόταν στην φορολόγηση των δικών της κατακτήσεων. Η διαφορά με την φορολόγηση που που επέβαλαν μετέπειτα οι Σελτζούκους ήταν ότι δεν υπήρχε διαφορά με την φορολόγηση μεταξύ των εθνοτήτων. Ιδιαίτερα για την Ελλάδα την θεωρούν σημαντικό όργανο της Δύσης που επεκτείνεται, σε βάρος της Τουρκίας, τα τελευταία 200 χρόνια, η οποία κατά την διάρκεια της επανάστασης και των μετέπειτα Βαλκανικών πολέμων πραγματοποίησε εκκαθαρίσεις γηγενών μωαμεθανικών πληθυσμών που είχαν μετοικίσει ακόμα και στα Βαλκάνια πριν από την πτώση της Κωνσταντινούπολης. Οι Τούρκοι αγνοούν, ή δεν είναι σε θέση να αντιληφθούν τις επιπτώσεις της πολιτισμικής διαφοράς και της επιρροής βασικών θρησκευτικών αρχών, τακτικής όπως ο εξισλαμισμός των πληθυσμών που σε συνδυασμό με συντονισμένες  δημογραφικές επεμβάσεις δεν μπορεί να μην προξενούν κινήματα ανεξαρτησίας. Με λίγα λόγια η Τούρκοι βλέπουν κάθε απελευθερωτικό κίνημα σαν τρομοκρατική οργάνωση εναντίον του νόμιμου καθεστώτος. Ταυτόχρονα οι Τούρκοι λόγο της μιλιταριστικής αλλά και θρησκευτικής τους παράδοσης δεν ήταν σε θέση να αντιληφθούν τις αξίες αλλά και τις δυνατότητες συγκεκριμένων πολιτισμικών, πολιτικών, εμπορικών και διαχειριστικών πρακτικών που δεν τους επέτρεψε να ενσωματώσουν ομάδες αλλόθρησκων λαών που κατάκτησαν και διοίκησαν σαν υποτελείς. Περιέργως υποτιμούσαν τα επαγγέλματα που είχαν σχέση με το εμπόριο, την ναυτιλία ακόμη και της δημόσιας διοίκησης εφόσον δεν θα είχε άμεση σχέση με τα στρατιωτικά. Η ‘Υψηλή Πύλη’ δυσκολευόταν να κατανοήσει τον εθνικοαπελευθερωτικό χαρακτήρα της ελληνικής επανάστασης Την εξόργιζε ιδιαίτερα το γεγονός ότι το «Ρουμμιλλέτ» επαναστάτησε παρά τα προνόμια που απολάμβανε. Η ιδέα της εθνικής ταυτότητας, συνειδητά, δεν υπήρχε στο οθωμανικό πολιτικό λεξιλόγιο. Στα διατάγματα του σουλτάνου Μαχμούτ Β’, αλλά και στις σχετικές αφηγήσεις, βλέπουμε έντονη την βεβαιότητα ότι η Ρωσία υποκίνησε το Βιλαέτι των Ρωμιών με βάση το κοινό θρήσκευμα, καθώς και δεν έκρυβε την έκπληξη του για την αποφασιστικότητα και επιμονή των επαναστατών. Χαρακτηριστική είναι μια αποστροφή του Μαχμούτ ΙΙ: «Η επιμονή των Ρωμιών χάριν της…“λαθεμένης” θρησκείας τους πρέπει να γίνει παράδειγμα για τους μουσουλμάνους». Εν γένει, όπως είπαμε, η «εθνική» ερμηνεία άργησε να μπει στο οπλοστάσιο της οθωμανικής ανάλυσης που ακόμη μέχρι σήμερα με την προσπάθεια αναβίωσης του Νέο οθωμανισμού. προσπαθεί να αποκαλεί όλους τους Μωαμεθανούς εθνικά Τούρκους. Η Υψηλή Πύλη μετακινείται από την παραδοσιακή ερμηνεία, ότι η επανάσταση έγινε από τους εχθρούς του Ισλάμ, στην αναγνώριση ότι οι Ρωμιοί αποτελούσαν ένα ξεχωριστό «βιλαέτι»-έθνος, , σαν όλα τα έθνη σε κατάσταση δουλείας αναζητούσε την ανεξαρτησία· με άλλα λόγια, υπήρχαν βιλαέτια-έθνη στην αυτοκρατορία, που αμφισβητούσαν την πολιτική κυριαρχία των μουσουλμάνων.   Εδώ είναι σημαντικό να σημειώσουμε ότι δεν υπήρχαν Τούρκοι αλλά μόνο μουσουλμάνοι, ενώ, αντίθετα, υπήρχαν Ρωμιοί όπως και Αρβανίτες. Αυτή η μετακίνηση από τη θρησκεία στο έθνος όσον αφορά τους μη μουσουλμάνους Οθωμανούς υπηκόους, δείχνει και την μετατόπιση της σημασίας της έννοιας βιλαέτι από τη θρησκευτική στην εθνική ομάδα, που είναι ορατή την εποχή αυτή, Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει ότι παύει να δίνεται έμφαση στον ρόλο της θρησκείας: π.χ. σε σχετικά κείμενο αναφέρεται ότι οι Ρώσοι βοήθησαν τους Ρωμιούς γιατί έχουν την ίδια θρησκεία, οι “κακούργοι” Ρωμιοί επιτίθενται εναντίον των (μουσουλμάνων) πιστών, η σφαγή των Οθωμανών στην Τρίπολη οφείλεται και στα αμαρτήματα των μουσουλμάνων κ.λπ.   Μην ξεχνάμε ότι μιλάμε για μια άκρως μεταβατική περίοδο, στην οποία οι άξονες που όριζαν την πραγματικότητα για έναν Οθωμανό μουσουλμάνο (πολιτική και θρησκευτική ανωτερότητα έναντι των μη μουσουλμάνων) είχαν αρχίσει να  ανατρέπονται. Εδώ αρχίζουν να αναφαίνονται αντιφάσεις που αλλάζουν κατά καιρούς μέχρι σήμερα, δηλαδή άποψη ότι όλοι οι Μουσουλμάνοι είναι Τούρκοι σε αντίθεση με την άποψη ότι όλοι  οι Μουσουλμάνοι δεν είναι Τούρκοι. Δηλαδή στοιχεία Παντουρκισμού κλπ που αναβιώνουν σήμερα για να ενισχύσουν την αναβίωση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας που βρίσκεται σε απόλυτη αντίθεση με τις διεθνιστικές αρχές της Ενωμένης Ευρώπης και των Ηνωμένων Εθνών. Σήμερα οι απόψεις αυτές της Τουρκίας αντιπαρατίθενται, δεδομένου ότι η Τουρκία θέλει να αποκτήσει κρίσιμη μάζα με βάση τους Μουσουλμανικούς πληθυσμούς ώστε να συγκριθεί με την Ηνωμένη Ευρώπη, ακόμα και με τις ΗΠΑ.. Σημείωση: Ο Παντουρκισμός γεννήθηκε τον περασμένο αιώνα στους Τουρκόφωνους λαούς που ζούσαν στην Τσαρική Ρωσία, και εν συνεχεία αναπτύχθηκε στον χώρο της Μικρός Ασίας. Χωρίς ποτέ να έχει θεσπισθεί ως επίσημη ιδεολογία του τουρκικού κράτους, υπεθάλπτετο πάντα από τις κυβερνήσεις της Άγκυρας, άλλοτε φανερά και άλλοτε κρυφά. Η βάση της Παντουρκικής ιδεολογίας είναι ο αλυτρωτισμός, με στόχους την ανεξαρτησία και ακολούθως την Ένωση με την «Μητέρα Τουρκία», όλων των Τουρκόφωνων ομάδων που ζουν στην Διασπορά, όπως στην Κριμαία, Αζερμπαϊτζάν, Καύκασο, Τουρκεστάν, Καζακστάν, Ουζμπεκιστάν, Δυτική Κίνα, Κιργισία, Ταταριστάν, Σιβηρία, Αφγανιστάν, Ιράν, Ιράκ, Συρία, Βουλγαρία, Γιουγκοσλαβία, Δυτική Θράκη, Κύπρο, για να δημιουργηθεί έτσι ένα μεγάλο Τουρκικό Κράτος άνω των 100 εκατομμυρίων κατοίκων. Μερικά από τα συνθήματα που κατά καιρούς χρησιμοποίησαν οι Παντουρκιστές είναι: «Όπου υπάρχουν Τούρκοι υπάρχει και μία Τουρκία». «Ο κόσμος των Τούρκων είναι ένα ενιαίο σύνολο». «Όλοι οι Τούρκοι είναι ένας στρατός». «Ο Παντουρκισμός ως ιδανικό αποτελεί ηθική τροφή για το έθνος». «Η Κύπρος είναι εξίσου τουρκική όσο η Μικρά Ασία και η Δυτική Θράκη». ,
, Στα επόμενα κεφάλαια θα αποπειραθώ, εκτός της απαρίθμησης των κυρίων ιστορικών γεγονότων να  αναφερθώ σε ορισμένες πρακτικές που εφαρμόστηκαν και δεν επέτρεψαν στη Οθωμανική Αυτοκρατορία να απορροφήσει σε κάποιο αποδεκτό ποσοστό τμήματα εθνικών μειονοτήτων που αποτελούσαν μέρος των κτίσεων τους Ας παρατηρήσουμε λοιπόν πως λειτουργούσε η Ελληνική κοινωνία λίγο πριν την επανάσταση του 1821.

ΚΕΦ Α Περίοδος προ του 1821

‘Φόρου υποτελής’

Η διοίκηση της Ελλάδας γινόταν  βάση της αρχής ‘Φόρου υποτέλειας’. Οι εντεταλμένοι από την Πύλη τοποτηρητές ήταν οι Πασσάδες για κάθε διοικητική περιοχή οι οποίοι εισέπρατταν τους φόρους που απέδιδαν στην κεντρική διοίκηση. Η φορολογία αυτή, ήταν η συνέχεια του συστήματος φορολογίας που είχαν αρχικά εφαρμόσει οι Σελτζούκοι Τούρκοι που ουσιαστικά επέβαλαν, μεταξύ άλλων, δύο επιπλέον φόρους στους λαούς που κατακτούσαν και ήταν αλλόθρησκοι, τοcizye ή κεφαλικός φόρος και το χαράτσι ή harac.

Ο cizye ή κεφαλικός φόρος

Αυτόν τον φόρο τον κατέβαλλαν, κάθε χρόνο, μόνο οι μη μουσουλμάνοι άνδρες, οι ικανοί για εργασία, και προοριζόταν για ειδικό τμήμα του αυτοκρατορικού θησαυροφυλακίου. Οι εισπράκτορες πάντα έδειχναν έναν υπερβάλλοντα ζήλο, εφόσον  η αμοιβή τους εξαρτιόταν από το ποσό που θα προωθούσαν στο σουλτανικό ταμείο. Ο κεφαλικός φόρος ,ήταν το τίμημα, που με βάση τον ιερό νόμο πλήρωναν οι «άπιστοι» προκειμένου να εξασφαλίζουν τη ζωή τους και την άδεια να κατοικούν στην επικράτεια του Ισλάμ, διατηρώντας τη θρησκεία τους με την εγγύηση και την προστασία του κράτους. Από την πληρωμή του εξαιρούνταν  οι γυναίκες, τα  παιδιά, οι κληρικοί και οι ανάπηροι και όσοι απασχολούνταν σε κρατική υπηρεσία. Φυσικά και οποιοσδήποτε άλλος που δεν ήταν μουσουλμάνος είχε τη δυνατότητα να απαλλαγεί από αυτόν, αν βέβαια ασπαζόταν τον Ισλαμισμό.

Το harac ή χαράτσι

Το χαράτσι βασίστηκε σε αρχή του Κορανίου και η καταβολή του συμβόλιζε την υποταγή τα ων απίστων εξαγοράζοντας την ανεκτικότητα του κράτους. Ως βασικός τακτικός φόρος, είχε διττό χαρακτήρα. Από τη μια ήταν φόρος επί της γης (haracimuvazzaf) και από την άλλη φόρος επί του εισοδήματος (haracimukaseme). Ο πρώτος ήταν πάγιος ετήσιος φόρος που βάρυνε την γη και όχι την παραγωγή. Ήταν δηλαδή έγγειος φόρος. Οι διάφορες ονομασίες που απαντώνται στα οθωμανικά αρχεία, ispence, resm-i cift, resm-i bennak, resm-i mucerred, αποτελούν διαφορετικές κατά περίπτωση ονομασίες του έγγειου αυτού φόρου που ήταν γνωστός ως harac-i muvazzaf. Ουσιαστικά πρόκειται για φόρο που κατέβαλαν οι ραγιάδες σε αντάλλαγμα για την κατοχή και καλλιέργεια δημόσιας γης, μη διαθέτοντας την κυριότητα στη γη αυτή. Μαζί με την δέκατη (πληρωμή του 10 τοις εκατό) αποτελούσε τον πυρήνα των εισοδημάτων των γαιοκτημόνων-τιμαριούχων ή των διαχειριστών των ιδρυμάτων, όταν επρόκειτο για κρατικές γαίες, ή τέλος των αντιπροσώπων του σουλτάνο ,

Οι έκτακτοι φόροι.

Η επόμενη μεγάλη κατηγορία είναι οι έκτακτοι φόροι, στους οποίους μπορούμε να συγκαταλέξουμε και τα πρόστιμα. Αυτοί επιβάλλονταν για να αντιμετωπιστούν διάφορες έκτακτες ανάγκες, όπως οι ολοένα και μεγαλύτερες απαιτήσεις των διοικητικών οργάνων, η επισκευή των οχυρωματικών έργων και των σεραγιών, η συντήρηση των οδών και των γεφυρών, η εξάρτυση του στρατού και του στόλου,  ακόμη και η διατροφή των αλόγων και υποζυγίων του οθωμανικού στρατού. Οι έκτακτοι φόροι ήταν πάρα πολλοί, μερικοί μάλιστα είναι δύσκολο να καταταγούν σε κάποια ειδική κατηγορία., Την είσπραξη την έκαναν οι Έλληνες κοτζαμπάσηδες, για λογαριασμό των Πασσάδων, που τελικά πλούτιζαν και οι δύο από αυτή την διαδικασία. Ήταν και αυτή μία διαδικασία εξαγοράς και διαφθοράς  και εκβιασμού των υπόδουλων Ελλήνων Αξίζει να σημειωθεί ότι η παρουσία των Τούρκων στην Ελλάδα ήταν διαφορετική κατά περιοχή. Επίσης ο χρόνος της Τουρκικής επιβολής είχε και διαφορετική επίπτωση. Ιδιαίτερα σε περιοχές που προϋπήρχε Ενετική κατοχή όπως Κρήτη, Πελοπόννησος Δωδεκάνησα η ακόμα και Κυκλάδες. Αλλά και ΄άλλες περιοχές όπως  Ήπειρος Μακεδονία, κλπ που είχαν και διαφορετικό μείγμα πληθυσμών διαφορετικών εθνοτήτων που επέβαλαν και παραλλαγές στην  εφαρμογή των Τουρκικών μεθόδων διοίκησης. Ειδικά σε περιοχές Ενετικής κατοχής οι Έλληνες προτιμούσαν την Τουρκική κατοχή από την Ενετική που πολλές φορές την θεωρούσαν και απελευθερωτική. Πολύς κόσμος δεν συνειδητοποιεί ότι ο χρόνος υποδούλωσης συγκεκριμένων περιοχών της Ελλάδας ήταν πολύ περιορισμένος ακόμα και μικρότερος από 100 χρόνια πχ η Πελοπόννησος από την οποία ξεκίνησε η Ελληνική επανάσταση. Πριν από τους Τούρκους, επικυρίαρχοι ήταν οι Ενετοί.

Εθνικές ενότητες και πληθυσμιακή κατανομή.

Ουσιαστικά ο βαλκανικός κορμός, μέχρι το 1460, έχει υποκύψει στους Οθωμανούς «γαζήδες», τους μαχητές της πίστης, που διεξάγουν την «τζιχάντ», τον ιερό πόλεμο, σύμφωνα με τα κελεύσματα του ιερού Κορανίου.
Μία από τις τακτικές που ακολούθησαν  οι Γαζήδες ήταν ν α  χρησιμοποιήσουν μία αίρεση των Μωαμεθανών τους Μπεκτασήδες.  Οι μπεκτασήδες διαδραμάτισαν σημαντικό ρόλο στη διάδοση του ισλάμ στα Βαλκάνια. Διεισδύοντας στην Χερσόνησο του Αίμου πριν τους Οθωμανούς, συνέβαλαν σημαντικά, ιδίως μετά το 1352, στην επέκτασή τους σ’ αυτή. Τον εξισλαμισμό των Χριστιανών διευκόλυνε ο συγκρητισμός των μπεκτασήδων, καθώς μπορούσαν να διατηρήσουν πολλά δικά τους ήθη και έθιμα, έχοντας και την ασφάλεια της μουσουλμανικής ιδιότητας. Τον 15ο αιώνα, μετά τη διατάραξη των σχέσεων σουνιτών και μπεκτασήδων, οι τελευταίοι άρχισαν να είναι πιο διαλλακτικοί έως και φιλικοί προς τους Χριστιανούς. Στο σημείο αυτό αξίζει να αναφερθούμε πως έβλεπε η Τουρκία τις εθνικές ενότητες και πως καταμετρούσε τις αντίστοιχες πληθυσμιακές ενότητες. Για την Τουρκία δεν υπήρχαν εθνικές ενότητες, υπήρχαν θρησκευτικές και γλωσσικές ενότητες. Οι Ελληνόγλωσσοι πληθυσμοί ήταν διάσπαρτοι μεταξύ της σημερινής Ελλάδας της Βουλγαρίας, κυρίως στις ακτές της Μαύρης θάλασσας,(Ανατολική Ρωμυλία) ακόμα και στους αστικούς πληθυσμούς της Ρουμανίας και στο ίδιο το Βελιγράδι, την Ανατολική Θράκη και την Μικρά Ασία όπως η Σμύρνη ( ΓκιαουρΙσμιρ),τις περιοχές της Τραπεζούντας (Ποντιακός Ελληνισμός όπου δημιουργήθηκαν και πολλοί ‘κρυπτοχριστιανοί’)και τα νησιά του Αιγαίου. Όπου θάλασσα, πλοίο και εμπόριο δημιουργήθηκαν αστικοί Ελληνικοί πληθυσμοί.

Αρβανίτες Βλάχοι κλπ

Ελληνόφωνες δεν ήταν μόνο Έλληνες Χριστιανοί αλλά και ορισμένοι Αλβανοί χριστιανοί (Αρβανίτες) που κατά καιρούς είχαν κατεβεί σε περιοχές της Νοτίου Ελλάδας, αλλά και Βλάχοι, και Σλάβοι που είχαν αναπτυχθεί μετά το 600 μχ σε ολόκληρη την Βαλκανική χερσόνηαο Τον 13ο αιώνα ένα μεγάλο μέρος των κατοίκων της Αλβανίας ζει στις πεδιάδες και στις ακτές, μαζί με Έλληνες και Λατίνους. Όταν οι Φράγκοι κατέλαβαν τις ακτές, αρκετοί απ’ αυτούς τους χωρικούς απωθήθηκαν στις ορεινές περιοχές της χώρας όπου διατηρούνταν ισχυρές παραδοσιακές κοινότητες. Η δημιουργία του Δεσποτάτου της Ηπείρου και η συμπαράταξη των ορεσίβιων Αλβανών στις συγκρούσεις εναντίον Σλάβων και Βενετών επιβεβαιώνει τις στενές σχέσεις των πρώτων με το ελληνικό στοιχείο…. Η ανάμειξη των Αρβανιτών με τους πολυπληθέστερους ελληνικούς πληθυσμούς είχε ως αποτέλεσμα με το πέρασμα των αιώνων, το μεγαλύτερο μέρος τους να αφομοιωθεί πλήρως γενετικά και πολιτισμικά.. Το κοινό θρησκευτικό δόγμα, η κοινή καταγωγή (όσον αφορά στους Ηπειρώτες) και η όσμωση τόσων αιώνων με το ελληνικό στοιχείο κατέστησε τους Αρβανίτες «πιο Έλληνες από τους Έλληνες».. Κατά τη διάρκεια αυτών των αγώνων μάλιστα, ήρθαν αντιμέτωποι με μουσουλμάνους Αλβανούς, τους λεγόμενους «Τουρκαλβανούς»…. Οι Βλάχοι ήταν αυτόχθονες αρχαίοι πληθυσμοί, προ πάντων ορεσίβιοι αλλά και αστοί, λατινοφώνησαν στην προφορική αποκλειστικά ομιλία τους επειδή υπηρέτησαν όλη τη ζωή τους ως στρατιώτες και αξιωματούχοι της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας στην Ελλάδα και στον ευρύτερο χώρο της Βαλκανικής. Επί μακρούς αιώνες παρέμειναν επίμονα ενδογαμικοί, δηλαδή παντρεύονταν μονάχα μεταξύ τους, και, γι’ αυτό, διατήρησαν ανόθευτη τη γηγενή καταγωγή τους. Βλάχοι αυτοπροσδιοριζόμαστε ως Αρμάνοι, δηλαδή Ρωμαίοι πολίτες της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, που κατά τους τελευταίους αιώνες της επονομαζόταν και Ρωμανία. Ως Ρωμαίοι, άλλωστε, αυτοπροσδιορίζονται επί χίλια διακόσια και άνω χρόνια όλοι ανεξαιρέτως οι Έλληνες οι οποίοι ακόμη μέχρι σήμερα αυτοπροσδιορίζονται, επίσης, ως Ρωμιοί. Αρειμάνιοι στην ελληνική γλώσσα σημαίνει αγέρωχοι πολεμιστές. Και ανέκαθεν οι Βλάχοι ήταν πολεμιστές Οι Βλάχοι ή καλύτερα οι Βλαχόφωνοι Έλληνες ανέδειξαν σπουδαίους λόγιους, αγωνιστές αλλά κυρίως Εθνικούς Ευεργέτές όπως οι Γεώργιος Αβέρωφ, Κωνσταντίνος και Ευάγγελος Ζάππας, Μιχαήλ ΤοσίτσαςΝικόλαος Στουρνάρας, Απόστολος Αρσάκης, Ποστολάκας ΔημήτριοςΣίμωνας Σίνας, Στέργιος Δούμπας και Γεώργιος Σταύρου. Δεν είναι καθόλου υπερβολή να πούμε ό,τι όλοι οι μεγάλοι Εθνικοί Ευεργέτες πλην του Συγγρού ήταν Βλάχοι. Τέλος υπήρχαν και Τουρκόφωνοι Έλληνες όπως οι ‘Καραμανλίδες’ στην Μικρά Ασία. Πως όμως δημιουργήθηκαν οι Τούρκικοι Μωαμεθανικοί πληθυσμοί; Αλλά και πως  δημιουργήθηκε ο Ελληνισμός της διασποράς; Οι Τούρκοι περηφανεύονται ότι ποτέ δεν προσέλκυσαν γηγενείς πληθυσμούς στο Ισλάμ με την βία. Τίποτα ποιο αναληθές.

Φορολογικός εξισλαμισμός

Τα πλεονεκτήματα που δοθήκαν στους Μουσουλμάνους είτε φορολογικά είτε δικαστικά η κοινωνικά και άλλα, λειτούργησαν σαν κίνητρο σε πολλούς τοπικούς πληθυσμούς να εξισλαμισθούν, και να ξεφύγουν από το στίγμα του πολίτη δευτέρας κατηγορίας, επίσης οι μεικτοί γάμοι μεταξύ Χριστιανών και Μωαμεθανών υποχρεωτικά προέβλεπε τον ασπασμό του Ισλάμ στα τέκνα  που θα προκύπταν.

Βίαιος εξισλαμισμός

Τέλος ας μην ξεχνάμε τον βίαιο εξισλαμισμό που γινόταν με το παιδομάζωμα και άλλους εκβιασμούς.
Τελικά, η Οθωμανική Αυτοκρατορία παρέμεινε ένα βαθιά μεσαιωνικό  κράτος με φορολογικό σύστημα άδικο και με άμεση εμπλοκή όλων των κρατικών λειτουργών στη οθωμανική ιεραρχία. Το κράτος αυτό όχι μόνο δεν ενέπνεε εμπιστοσύνη στους υπηκόους του, απεναντίας προκαλούσε καχυποψία και οδηγούσε σε εσωστρέφεια και μαρασμό την οικονομία της υπαίθρου. Οι κάτοικοι των πόλεων ζούσαν σε σχετικά καλύτερες συνθήκες, αφού οι Οθωμανοί είχαν αφήσει τον τομέα του εμπορίου στους αλλόθρησκους συμπολίτες τους. Σε κάθε περίπτωση, το γεγονός της φορολογικής αντιμετώπισης των υπηκόων  ανάλογα με τη θρησκεία τους, ένα πραγματικά μοναδικό φαινόμενο στην ιστορία, οδήγησε στη δημογραφική αλλοίωση των Βαλκανίων, με δραματική μείωση των χριστιανικών πληθυσμών και αντίστοιχη αύξηση του αριθμού των μουσουλμάνων. .

Ο ρόλος των Ελλήνων κοτζαμπάσηδων την περίοδο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

Όπως αναφέραμε και παραπάνω η Τουρκική διοίκηση επέτρεπε στους Έλληνες εισπράκτορες φόρων σε συνεργασία με τους Πασσάδες να εκμεταλλεύονται  τους ντόπιους σε βαθμό που οι χριστιανοί πολλές φορές ζήταγαν από τους Τούρκους να τους προστατεύσουν από τις αυθαιρεσίες τους.
Πολλοί Κοτζαμπάσηδες δεν ήταν απλά συνεργάτες των Τούρκων, αλλά έγιναν δυνάστες των Ελλήνων. Ντύνονταν με τούρκικες γούνες, φέρονταν σαν Τούρκοι για να τονίζουν την εξουσία τους και έβλεπαν υποτιμητικά τον αγράμματο λαό, που οργισμένος τους αποκαλούσε “Χριστιανούς Τούρκους”.

Η παραχώρηση του Μοριά

Το 1714, οι πρόκριτοι του Μοριά αποφάσισαν να αποτινάξουν τη βάναυση Ενετική κατοχή και να προσφέρουν τον τόπο τους στους Οθωμανούς. Κάλεσαν τον Τοπάλ πασά της Θήβας και τον άφησαν να μπει στην Πελοπόννησο με τον στρατό του. Ο Μοριάς έγινε τούρκικη επαρχία μέσα σε 100 μέρες. Η κίνησή τους εκτιμήθηκε δεόντως από τους Τούρκους, που ανταπέδωσαν με παραχώρηση προνομίων. Όμως οι προύχοντες δεν υπολόγισαν την αντίδραση του λαού, που δεν ήταν διατεθειμένος να καλωσορίσει τον τουρκικό ζυγό και σε κάποιες περιπτώσεις πρόβαλε σθεναρή αντίσταση. Οι Τούρκοι πήραν ομήρους στην Κωνσταντινούπολη, μέλη από τις οικογένειες των προκρίτων, ώστε οι οικογένειες τους να κρατάνε ήρεμο το λαό, Η τακτική αυτή αποτέλεσε ένα δίκοπο μαχαίρι γιατί έτσι ποτέ δεν κατάφερε η Οθωμανική αυτοκρατορία να ενσωματώσει τον Ελληνικό πληθυσμό στην Οθωμανική αυτοκρατορία. Οι Έλληνες υπέστησαν εκτός της οικονομικής εξαθλίωσης και άλλες μορφής εξαθλίωσης όπως το παιδομάζωμα, ο δια βίας εξισλαμισμός και άλλες μορφές εξαρτίσεων που δημιούργησαν ομάδες με τάσεις ανεξαρτησίας όπως οι Κλέφτες και Αρματολοί. Το ίδιο δεν έγινε με τους Έλληνες της Μικράς Ασίας όπου δεν υπήρχαν οι συνθήκες ανάπτυξης ένοπλης αντίστασης, αντίθετα η Μικρά Ασία γινόταν περιοχή διαφυγής των ένοπλων επαναστατών. Η καλύτερη μεταχείριση και ευκαιρίες που είχαν οι Έλληνες της Μικράς Ασίας και ιδιαίτερα οι Φαναριώτες  απετέλεσαν ένα δεύτερο δίκοπο μαχαίρι για την διαμορφούμενη Ελληνική κοινωνία κάτω από την Οθωμανική Αυτοκρατορία. Η αξιοποίηση των Ελλήνων της Κωνσταντινούπολης στην κρατική διοίκηση και η ανάπτυξη σημαντικών Ελληνικών εκπαιδευτικών ιδρυμάτων   έπαιξε μεγάλο ρόλο στις εξελίξεις στήριξης της Ελληνικής επανάστασης

Ένοπλη δράση του λαού της Ελλάδας  Κλέφτες και Αρματολοί

Καθώς οι Οθωμανοί Τούρκοι επέκτειναν την κυριαρχία τους στη Βαλκανική Χερσόνησο, είχαν να αντιμετωπίσουν διάφορες εξεγέρσεις από ομάδες Ελλήνων που συνέχιζαν την παράδοση των πολεμιστών του Βυζαντίου.
Ένοπλοι Έλληνες κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας ήταν οι Κλέφτες. Οι κλέφτες ζούσαν στην ύπαιθρο και είχαν τα λημέρια τους σε δύσβατα μέρη. Ήταν οργανωμένοι σε μικρές ομάδες, η καθεμιά με τον καπετάνιο της και το δικό της μπαϊράκι. Βασικό χαρακτηριστικό των κλεφτών ήταν η εχθρότητα που ένιωθαν για τους Τούρκους και γενικά για την εξουσία, στοιχείο που τους έκανε αγαπητούς στο λαό. Έτσι, οι κλέφτες έγιναν σύμβολο της αντίστασης των υπόδουλων Ελλήνων ενάντια στους κατακτητές. Προκειμένου να αντιμετωπίσουν τους κλέφτες και να αποκαταστήσουν την ασφάλεια στην ύπαιθρο, οι Οθωμανοί Τούρκοι αλλά και οι Αλβανοί χρησιμοποιούσαν ένοπλους Έλληνες, πρώην κλέφτες, τους αρματολούς. Ωστόσο οι Αρματολοί, παρόλο που αποτελούσαν βοηθητικά στρατεύματα των Τούρκων, συνεργάζονταν συνήθως με τους κλέφτες. Παρατηρήθηκε έτσι το φαινόμενο, ιδιαίτερα κατά τους τελευταίους αιώνες της Τουρκοκρατίας, πολλοί αρματολοί να εγκαταλείπουν τις θέσεις τους και να προσχωρούν στις τάξεις των κλεφτών. Από τους Κλέφτες και τους Αρματολούς  προέρχονται και οι πρώτοι αρχηγοί της Ελληνικής Επανάστασης όπως ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης και άλλοι. Μεταξύ των Κλεφτών και Αρματολών πολέμησαν πολλοί Αρβανίτες και Βλάχοι.

Οι συντελεστές δημιουργίας τάσεων ανεξαρτησίας.

Ένας σημαντικός παράγοντας στην δημιουργία τάσης ανεξαρτησίας ήταν η Ναυσιπλοΐα που αναπτύχθηκε από τον νησιωτικό πληθυσμό που επέτρεψε στους Έλληνες να κυριαρχήσουν στο εμπόριο, και στις μεταφορές εμπορευμάτων από το Ιόνιο μέσω Αιγαίου στην Παρευξείνιες και Παραδουνάβιες χώρες, ενώ έδωσε την ευκαιρία σε νέους Έλληνες να παρακολουθήσουν τα Ευρωπαϊκά Πανεπιστήμια και να εμπνευστούν από τις αρχές της Γαλλικής επανάστασης, Τέλος η Ναυσιπλοΐα έδωσε την τεχνογνωσία και την οικονομική δυνατότητα στην Ελλάδα να ανάπτυξη την δική της ναυπηγία, που εκτός από τον εμπορικό στόλο κατασκεύασε και τον δικό της πολεμικό στόλο. Επομένως η έννοια του εφοπλιστή και ναυπηγού ξεκίνησε από τους Έλληνες νησιώτες. Σαν παράπηγμα ας αναφέρουμε την Υδραία Μπουμπουλίνα. Η Μπουμπουλίνα παντρεύτηκε δυο φορές, στην ηλικία των 17 με τον Σπετσιώτη Δημήτριο Γιάννουζα και στην ηλικία των 30 ετών με τον Σπετσιώτη πλοιοκτήτη και πλοίαρχο Δημήτριο Μπούμπουλη. Και οι δυο σκοτώθηκαν από Αλγερινούς πειρατές.,. Της άφησαν, ωστόσο, μια τεράστια περιουσία, την οποία ξόδεψε εξ ολοκλήρου για να αγοράσει καράβια και εξοπλισμό για την Ελληνική Επανάσταση.


Τέλος ο Ελληνισμός που αναπτύχθηκε στο εξωτερικό όπως Βιέννη, Ρωσία, παραδουνάβιες  χώρες αλλά και  η υπόλοιπη Ευρώπη δημιούργησε συνθήκες για την αφύπνιση του υπόλοιπου Ελληνισμού για την αποτίναξη του Τουρκικού ζυγού. Παρατηρούμε την δημιουργία των συνθηκών και παραμέτρων που άρχιζαν να παίζουν κάποιο ρόλο, η ελίτ του Ελληνισμού στο εξωτερικό, οι πλοιοκτήτες και έμποροι που έβλεπαν την απελευθέρωση σαν αναγκαία εξέλιξη, ο λαός που δεν ήθελε να αντικαταστήσει την Ενετοκρατία με Τουρκοκρατία, τους ΄ήδη επαναστατημένους Κλέφτες και Αρματολούς αλλά ακόμα και τους κοτζαμπάσηδες που δεν μπορούσαν να μην ακολουθήσουν τις επαναστατικές τάσεις του απλού λαού και της Εκκλησίας. Αξίζει να αναφέρω σε αυτό το κεφάλαιο τη συμβολή των Αρβανιτών και Βλάχων που, παρά το γεγονός ότι και οι δύο ομάδες ήταν δίγλωσσοι, ήταν φανατικοί Χριστιανοί και ένιωθαν πλήρεις Έλληνες, και ως εκ τούτου συμμετείχαν στην επανάσταση και κυρίως οι Αρβανίτες έγιναν ηγέτες και ήρωες την επανάσταση του 1821.Ο OI Βλάχοι έγιναν αμέσως μετά από τους μεγαλύτερους Εθνικούς ευεργέτες.

Φιλική Εταιρία

Από τον  Ελληνισμό της διασποράς δημιουργήθηκε η “Φιλική Εταιρία”  η οποία ιδρύθηκε στις 14 Σεπτεμβρίου του 1814 στο ρωσικό λιμάνι της Μαύρης Θάλασσας, την Οδησσό,. Οι ιδρυτές της ήταν, άτομα που ασχολούνταν με το εμπόριο και τη βιοτεχνία στη Ρωσία.
Σύντομα η Φιλική Εταιρία ενισχύθηκε με την συμμέτοχή μελών και συνεργατών από ομάδες Ελλήνων από τις παραδουνάβιες χώρες και τα Πριγκιπάτα (ηγεμονίες) που δημιουργούντο κυρίως στις περιοχές Βλαχίας και Μολδαβίας. Επίσης και οι Φαναριώτες έπαιζαν ειδικό ρόλο στην εξάπλωσης της Φιλικής Εταιρίας. Ας σημειωθεί ότι λόγο του τρόπου με τον οποίο χρησιμοποιούσε τους Φαναριώτες η Τουρκία ενίσχυσε, άθελά της, τον Ελληνισμό των παραδουνάβιων περιοχών, παράδειγμα αποτελεί το γεγονός ότι η Τουρκία τοποθέτησε Φαναριώτες ως Ηγεμόνες στις δια φόρου υποτελών Οθωμανικών  επαρχιών της Βλαχίας και Μολδαβίας
Ο ηγεμονικός θρόνος της Μολδαβίας δόθηκε τότε στο Νικόλαο Μαυροκορδάτο, γιο του “Μέγα Διερμηνέα” της ‘Πύλης’, Αλέξανδρου του «εξ απορρήτων». Από το 1711 οι Φαναριώτες θα διατηρήσουν υπό το συνεχή έλεγχό τους το θρόνο της Μολδαβίας και από το 1716 της Βλαχίας. ,

,Νικόλαος Μαυροκορδάτος Ηγεμόνας Μολδαβιας Βλαχίας

Στις αρχές του 1820 οι Φιλικοί πλησίασαν τον Ιωάννη Καποδίστρια, υπουργό εξωτερικών της Ρωσίας και του πρόσφεραν την ηγεσία της Φιλικής Εταιρείας. Όταν εκείνος αρνήθηκε, πρόσφεραν την αρχηγία στον Αλέξανδρο Υψηλάντη που είχε σταδιοδρομήσει με επιτυχία στον ρωσικό στρατό ,
Ο Αλεξανδρος Υψηλάντης, γιος ηγεμόνα της Μολδοβλαχίας, ο οποίος θαύμαζε τον Ρήγα Βελεστινλή και τις ιδέες του, επιδίωξε τη συνεργασία με τους άλλους Βαλκανικοιύς λαούς. Απευθύνθηκε στους Σέρβους και στους Βλάχους αλλά οι προσπάθειές του δεν ευοδώθηκαν. Όμως στις αρχές του 1821 υπήρχαν καλύτερες προϋποθέσεις για το ξέσπασμα της ελληνικής επανάστασης στη βόρεια Βαλκανική και συγκεκριμένα στις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες διότι διοικούνταν από Φαναριώτες Ηγεμόνες και ο τουρκικός στρατός απαγορευόταν να σταθμεύει στην περιοχή. Η επανάσταση ξέσπασε ουσιαστικά στις 22 Φεβρουαρίου του 1821 όταν ο Υψηλάντης πέρασε τον Προύθο ποταμό και εισήλθε στις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες. Το 1819 μυήθηκαν στη Φιλική Εταιρεία οι περισσότεροι πρόκριτοι της Πελοποννήσου και των νησιών του Αιγαίου και αρκετοί οπλαρχηγοί. Τον επόμενο χρόνο τα μέλη της ξεπερνούσαν τις 3.000. Αυτή η επιτυχής πορεία της Φιλικής Εταιρείας οφείλεται σε μεγάλο ποσοστό στο γεγονός, ότι καλλιεργούσαν την ιδέα πως η κίνησή τους υποστηριζόταν από τη Ρωσία και ότι είχαν την ευλογία του Πατριάρχη. Για τους Τούρκους η Φιλική Εταιρία ήταν αντικαθεστωτική  και παράνομη οργάνωση. Η τελευταία παράγραφος του όρκου της Φιλικής Εταιρίας: «Τέλος πάντων ορκίζομαι εις Σε, ω ιερά πλην τρισάθλια Πατρίς !  Ορκίζομαι εις τας πολυχρονίους βασάνους Σου. Ορκίζομαι εις τα πικρά δάκρυα τα οποία τόσους αιώνας έχυσαν και χύνουν τα ταλαίπωρα τέκνα Σου, εις τα ίδια μου δάκρυα, χυνόμενα κατά ταύτην την στιγμήν, και εις την μέλλουσαν ελευθερίαν των ομογενών μου ότι αφιερώνομαι όλως εις Σε. Εις το εξής συ θέλεις είσαι η αιτία και ο σκοπός των διαλογισμών μου. Το όνομά σου ο οδηγός των πράξεών μου, και η ευτυχία Σου η ανταμοιβή των κόπων μου. Η θεία δικαιοσύνη ας εξαντλήσει επάνω εις την κεφαλήν μου όλους τους κεραυνούς της, το όνομά μου να είναι εις αποστροφήν, και το υποκείμενόν μου το αντικείμενον της κατάρας και του αναθέματος των Ομογενών μου, αν  ίσως λησμονήσω εις μίαν στιγμήν τας δυστυχίας των και δεν εκπληρώσω το χρέος μου. Τέλος ο θάνατός μου ας είναι η άφευκτος τιμωρία του αμαρτήματός μου, δια να μη λησμονώ την αγνότητα της Εταιρείας με την συμμετοχήν μου».

Ρήγας Βελεστινλής

Μεταξύ των σημαντικότερων προσωπικοτήτων που επηρέασαν το Ελληνικό στοιχείο τόσο τις λαϊκές μάζες αλλά και τις ελίτ του Ελληνισμού της διασποράς ήταν και ο Ρήγας Βελεστινλής που αναφέρθηκε πάρα πάνω. ,
Ο Ρήγας Φεραίος « ο πιο ηρωικός εκπρόσωπος της παράδοσης του ελληνικού επαναστατικού Διαφωτισμού» και «ηγέτης ενός πρώιμου , άδηλου και ίσως παμβαλκανικού επαναστατικού κινήματος» με συνεχή παρουσία, από το 1790 όχι μόνο στα εθνικά αλλά και στα πνευματικά δρώμενα της εποχής και με το σύνθημα «όποιος ελεύθερα συλλογάται , συλλογάται καλά» εξέφρασε κατ εξοχήν το «πνεύμα της ανταρσίας» Σε αντίθεση με τον Αδαμάντιο Κοραή «άνθρωπο του γραφείου» που στεκόταν μακριά από την κοινωνική δράση και τις λαϊκές μάζες και αντιμετώπιζε τις εξελίξεις ως δάσκαλος και όχι ως πολιτικό ον, ο Ρήγας, ιδρυτής της πρώτης μυστικής απελευθερωτικής εταιρείας «στάθηκε πραγματικός αρχηγός» ,
Μαζί με τον Αδαμάντιο Κοραη απετέλεσαν του; Ακρογωνιαίους λίθους του Ελληνικού διαφωτισμού, έστω και από δύο διαφορετικές σκοπιές έδωσαν την πολιτισμική πνοή στον υπόδουλο Ελληνισμό. Ένα από τα σημαντικότερα έργα του ήταν ο Θούριος του Ρηγα που τραγουδιόταν με συνοδεία μουσικών οργάνων κυρίως φλάουτο που ενέπνεε τους ορεινούς Έλληνες. Ο δούρειος του Ρήγα Ως πότε παλληκάρια να ζούμεν στα στενά, Μονάχοι σαν λιοντάρια, σταιςράχαις στα βουνά; Σπηλιαίς να κατοικούμεν, να βλέπωμεν κλαδιά, Να φεύγωμ’ απ’ τον Κόσμον, για την πικρή σκλαβιά. Να χάνωμεν αδέλφια, Πατρίδα και Γονείς, Τους φίλους, τα παιδιά μας, κι’ όλους τους συγγενείς. Καλλιώναι μίας ώρας ελεύθερη ζωή, Παρά σαράντα χρόνοι σκλαβιά, και φυλακή. Τι σ’ ωφελεί αν ζήσης, και είσαι στη σκλαβιά, Στοχάσου πως σε ψένουν καθ’ ώραν στη φωτιά. Βεζίρης, Δραγουμάνος, Αφέντης κι’ αν σταθείς, Ο Τύραννος αδίκως, σε κάμει να χαθείς.  Η δεκαετία του 1780 υπήρξε αποφασιστικής σημασίας για τη διαμόρφωση του ιδεολογικού προσανατολισμού του Ρήγα. Οι ιδέες του ωρίμασαν υπό την επίδραση του γαλλικού φιλοσοφικού εγκυκλοπαιδισμού, ο οποίος δέσποζε στην όψιμη φαναριώτικη παιδεία Στο Βουκουρέστι ο Ρήγας βρέθηκε στην πνευματική τροχιά της φαναριώτικης λογιοσύνης και τις πιο επιβλητικές πνευματικές φυσιογνωμίες της εποχής. Στο πνευματικό αυτό περιβάλλον ο Ρήγας φαίνεται ότι συνδέθηκε ιδιαίτερα με τους ριζοσπαστικότερους εκπρόσωπους του Διαφωτισμού,

Το τραγικό τέλος του Ρήγα,

Εκτός του «Θούριου» που τυπώθηκε στην Κέρκυρα,  κατασχέθηκαν στην Τεργέστη κιβώτια με το επαναστατικό υλικό που έφτασε στα χέρια της αστυνομίας . Έτσι όταν ο Ρήγας ανύποπτος έφτασε στην Τεργέστη, συνελήφθη. Ανακρίθηκε και στη συνέχεια με χειροπέδες στα χέρια και στα πόδια εστάλη στη Βιέννη. Στο μεταξύ η αυστριακή κυβέρνηση ειδοποίησε την τουρκική .Ο Ρήγας και οι σύντροφοι του παραδόθηκαν στου Τούρκους και οδηγήθηκαν στο Βελιγράδι όπου βασανίστηκε και θανατώθηκαν στις 24 Ιούνη του 1798. , ,
Ο στραγγαλισμός του Ρήγα Φεραίου από τους Τούρκους, που πέταξαν το πτώμα του Δούναβη. Ποιος Έλληνας τον πρόδωσε, με τη δικαιολογία ότι το σχέδιο του για επανάσταση ήταν τρελό…

ΚΕΦΑΛΑΙΟ  Β:Περίοδος κατά την επανάσταση και τα πρώτα χρόνια μετά

Ο ρόλος των μεγάλων δυνάμεων

Ο ανταγωνισμός των Μεγάλων Δυνάμεων.

Η επέκταση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στα Βαλκάνια και την υπόλοιπη Ευρώπη είχε δημιουργήσει συνθήκες αντίστασης και ανταγωνισμού των μεγάλων δυνάμεων της Ευρώπης. Ο ανταγωνισμός για τον έλεγχο της Ελλάδας λειτούργησε σαν ένα ‘δίκοπο μαχαίρι’ διότι δημιούργησαν σφαίρες επιρροής και διχόνοιας ανάμεσα στους Έλληνες. Αυτή η διχόνοια αποτέλεσε για πολλά χρόνια ίσως μέχρι και σήμερα την ‘Αχείλιο πτέρνα’ του Ελληνισμού. Οι μεγάλες δυνάμεις που ανταγωνιζόντουσαν για τον έλεγχο των θεμάτων στα εσωτερικά της Ελλάδας ήταν η Αγγλία, η Ρωσία και η Γαλλία. Η Αγγλία Η Αγγλία πάντα αντιμετώπιζε την Τουρκία, διπλά, σαν πρόβλημα αλλά και σαν ευκαιρία, Για τον λόγο αυτό ήθελε την Ελλάδα σαν μέσο αναστολής της επέκτασης της Οθωμανικής αυτοκρατορίας, αλλά ταυτόχρονα ήθελαν να διατηρήσουν την ίδια για ανάσχεση της καθόδου της Ρωσίας στην Μεσόγειο που θα δυσκόλευε τον δρόμο προς την Ινδία, ζωτικής  σημασίας για την Αγγλία. Οι Άγγλοι, ήθελαν την Ελλάδα, για γεωπολιτικούς λόγους “φόρου υποτελή” σαν προτεκτοράτο της Τουρκίας, βασικά ήθελαν την Ελεύθερη Ελλάδα να εκτείνεται, μόνο μέχρι την Πελοπόννησο και τις Κυκλάδες. Παρά ταύτα ο Καποδίστριας, oπρώτος διοικητής της Ελλάδας,  πριν την δολοφονία του κατάφερε να φθάσει την Ελλάδα, βορειότερα, μέχρι την Λαμία. Οι Άγγλοι είχαν τα Επτάνησα, είχαν την Μάλτα είχαν την Αίγυπτο του ΜωχάμετΑλη και μετά τον Ναπολέοντα ανταγωνιζόταν την Γαλλία που βρισκόταν σε μειονεκτική κατάσταση. Οι Άγγλοι από τότε είχαν οικονομικά συμφέροντα από την Τουρκία, όπως σήμερα έχει η Γερμανία, μαζί με την Ιταλία και την Ισπανία, το είχε βέβαια, αποδεχτεί ανοιχτά ο γνωστός μας Λόρδος Κάννινγκ. Το 1824 η Βρετανική κυβέρνηση υποστήριξε τον αγώνα των Ελλήνων για ανεξαρτησία από την Οθωμανική Αυτοκρατορία , και το 1826 ο Κάνινγκ υπέγραψε με τη Γαλλία και την Ρωσία συνθήκη ειρήνης ανάμεσα στην Τουρκία και την Ελλάδα

Λόρδος George Canning

Στην Ελλάδα, σημαντικό ρόλο έπαιξε, σαν φίλος των Άγγλων,  ο Μαυροκορδάτος, που λειτουργούσε σαν απόλυτος υποστηρικτής τους. Η Ρωσία Η Ρωσία επανειλημμένα εξήγειρε τους Έλληνες σε επαναστάσεις εναντίων της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας με αποτέλεσμα συχνά να τους εγκαταλείπει και να προκύπτουν τρομακτικοί σφαγιασμοί Ελληνικών πληθυσμών όπως στο Οίτυλο, στις 17 Φεβρουαρίου 1770 , όπου χιλιάδες Μανιάτες συνέρρευσαν, με επικεφαλής τους ιερείς, για να υποδεχθούν τους αντιπροσώπους του λεγόμενου «ξανθού γένους» που έστειλαν 14 σκάφη και 600 στρατιώτες. Συγκροτήθηκαν δύο «Λεγεώνες», Ανατολική και Δυτική, που σημείωσαν αρκετές νίκες, ελέγχοντας το μεγαλύτερο μέρος της υπαίθρου, και αρκετές πόλεις και οχυρά, ενώ επιχείρησαν να καταλάβουν την Τρίπολη. Οι Τούρκοι, αιφνιδιάστηκαν και κάλεσαν στρατιωτικές ομάδες Τουρκαλβανών, ακόμα και από τη Βόρεια Αλβανία και, στη μάχη που έγινε στα Τρίκορφα, στις 29 Μαρτίου, οι άμαθοι σε μάχη εκ παρατάξεως Έλληνες διασκορπίστηκαν και ακολούθησε σφαγή των Ελλήνων της Τριπολιτσάς. Βέβαια πάντα η Ρωσία είχε σημαντική επιρροή στους Έλληνες αγωνιστές που χαρακτηριζόντουσαν  Ρωσόφιλοι από τις υπόλοιπες δυτικές δυνάμεις, κυρίως τους Άγγλους. Η Ρωσία ήταν ο βασικός αντίπαλος των Οθωμανών από την εποχή του Μ. Πέτρου (1689-1725) ενώ ο στόχος της διάλυσης της οθωμανικής Αυτοκρατορίας, καθίσταται η κυριότερη επιδίωξη της εξωτερικής πολιτικής της Αικατερίνης Β .

Αικατερίνης Β 

Στα πρώτα χρόνια της επανάστασης ο αρχιστράτηγος των Ελληνικών δυνάμεων ήταν ο Κολοκοτρώνης που μαζί με τον Καραϊσκάκη θεωρήθηκαν Ρωσόφιλοι που παρά την επιτυχία  αργότερα στα πρώτα χρόνια της επανάστασης φυλακίστηκαν και εκδιώχθηκαν για να κληθούν και πάλι να αντιμετωπίσουν τον Αιγυπτιακό στρατό του Ιμπραήμ.

Κολοκοτρώνης Καραϊσκάκης

Για να κατανοήσουμε την έκταση του ανταγωνισμού μεταξύ της Βρετανίας και της Ρωσίας για να επηρεάσουν τις εσωτερικές υποθέσεις στην Ελλάδα, πρέπει να αναφερθούμε τόσο στη φυλάκιση του Κολοκοτρώνη, αλλά κυρίως στη δολοφονία του Καποδίστρια και στον θάνατο του Καραϊσκάκη που έγινε υπό περίεργες και αμφιλεγόμενες συνθήκες που δείχνουν σαν πιθανούς ηθικούς αυτουργούς τον Μαυροκορδάτο και τους Άγγλους. Ο Καποδίστριας, ο πρώτος διοικητής της ελεύθερης Ελλάδας δολοφονήθηκε από Έλληνες υποστηρικτές των Βρετανικών πολιτικών. Ο Ιωάννης Αντώνιος Καποδίστριας, επίσης γνωστός ως Conte Giovanni Antonio Capod’Istria, ήταν ένας μεγάλος Έλληνας  Κερκυραίος πολιτικός που από Υπουργός Εξωτερικών της Ρωσίας,  έπαιξε εξέχοντα ρόλο στη θεσμική αναδιοργάνωση της Ελβετίας και στην επιβεβαίωση του μόνιμου καθεστώτος της Ελβετίας ως ουδέτερης χώρας. Αυτές με λίγα λόγια ήταν οι συνθήκες μέσα στις οποίες γεννήθηκε και αναπτύχθηκε η Ελληνική επανάσταση.

Η αρχή της επανάστασης

Η επανάσταση της 21η Φεβρουαρίου 1821 στο Γκαλάτσι ,


Μετά την ανάληψη της αρχηγίας της “Φιλικής Εταιρείας” ο Υψηλάντης πήρε διετή άδεια από τον Ρωσικό στρατό και ξεκίνησε την δράση της συγκεντρώνοντας μεγάλα χρηματικά ποσά από πλούσιους εμπόρους και οργανώνοντας την επικείμενη εξέγερση. Τον Οκτώβριο του 1820 βρέθηκε στην Βεσσαραβία (Τμήμα των σημερινών Μολδαβίας και Ουκρανίας) όπου μετά από διαβουλεύσεις της Αρχής, καταστρώθηκε το σχέδιο της εξέγερσης, κέντρο της οποίας θα ήταν η Πελοπόννησος. Παρά ταύτα η επανάσταση κηρύχτηκε την 21η Φεβρουαρίου 1821 στο Γκαλάτσι  της Μολδαβίας από τον τότε πρόξενο της Ρωσίας, που με την βοήθεια άλλων Ελλήνων  εξουδετέρωσε την Οθωμανική φρουρά. Πρώτη επίσημη πολεμική πράξη της επανάστασης ήταν η διάβαση του ποταμού  Προύθου στη Μολδαβία από τον Υψηλάντη στις 22 Φεβρουαρίου 1821 . , Στις 24 Φεβρουαρίου 1821 ο Υψηλάντης εξέδωσε την προκήρυξη με τον τίτλο «Μάχου υπέρ πίστεως και πατρίδος», το ιδεολογικό μανιφέστο της επανάστασης, με την οποία ,καλούσε τους Έλληνες να πάρουν τα όπλα υπέρ των Δικαιωμάτων και της ελευθερίας τους, μιμούμενοι τους άλλους Ευρωπαϊκούς λαούς. Ο Υψηλάντης, με την προκήρυξή του, στόχευε εξ’ αρχής στο να προκαλέσει ανταγωνισμό μεταξύ των τότε μεγάλων δυνάμεων με αφορμή το ελληνικό ζήτημα, έτσι ώστε, τελικά, να ωφεληθεί η ίδια η επανάσταση. Την 1η Μαρτίου  ξεκίνησε την πορεία του προς τη Βλαχία, αφού ενώθηκε με τα τμήματα πολλών Ελλήνων εθελοντών και με τον ‘Ιερό Λόχο’ που είχε συγκροτηθεί από 500 περίπου σπουδαστές των σχολών των παραδουνάβιων πριγκιπάτων, η στρατιωτική δύναμη του Υψηλάντη έφτανε τους 7.000, μεταξύ των οποίων ήταν Βαλκάνιοι γείτονες (Σέρβοι, Βούλγαροι, Αρβανίτες). ,

Ιερός Λόχος

Σε διεθνές (ευρωπαϊκό) επίπεδο η είδηση για εξέγερση στα πριγκιπάτα από τον Υψηλάντη δεν έγινε ευνοϊκά δεκτή από τις ισχυρές δυνάμεις της εποχής και μετά από μια σειρά διπλωματικών διεργασιών (Αγγλία, Αυστρία) και πιέσεων ο τσάρος της Ρωσίας Αλέξανδρος αποκήρυξε τελικά την εξέγερση και ο Πατριάρχης Γρηγόριος Ε της Κωνσταντινούπολης αφόρισε , τον Υψηλάντη και κάλεσε τον πληθυσμό να μείνει υπάκουος στο καθεστώς. Σε μία επιστολή του προς τους Σουλιώτες, έγραψε: «Ο Πατριάρχης βιαζόμενος υπό της Πόρτας σας στέλλει αφοριστικά […] Εσείς, όμως, να τα θεωρείτε αυτά ως άκυρα, καθότι γίνονται με βίαν και δυναστείαν και άνευ της θελήσεως του Πατριάρχου…». Πάντως, φαίνεται να προκάλεσε ένα μούδιασμα στους επαναστάτες της Πελοποννήσου. Ο Κολοκοτρώνης έγραψε στα απομνήμονεύματά του: «Αυτός (ο πατριάρχης) έκανεν ό,τι του έλεγεν ο Σουλτάνος». Αυτή η ενέργεια αποδεικνύει την εξάρτηση του οικουμενικού πατριαρχείου από την Πύλη. Παρά την ενέργεια αυτή Ο πατριάρχης απαγχονίστηκε δύο μήνες μετά σαν εκδίκηση για την επανάσταση που είχε ξεκινήσει.

Γρηγόριος Ε´Αποκήρυξη της Ελληνικήςεπανάστασης_του_1821

Ο απαγχονισμός του Πατριάρχη Γρηγορίου του Ε,

Αυτές οι εξελίξεις είναι ενδεικτικές της πολυπλοκότητας των καταστάσεων και των συγκρουόμενων  συμφερόντων των εμπλεκομένων στα Βαλκάνια μεγάλων δυνάμεων, αλλά επίσης των εξαρτήσεων της Ελληνικής ελίτ αλλά και της Εκκλησίας που σε πολλές περιπτώσεις ήταν κάτω από τον έλεγχο του Σουλτάνου. Έτσι ερμηνεύεται και η μεταβατική περίοδος των πολιτικών εξελίξεων στην Ευρώπη που εξακολουθούσε να βρίσκεται κάτω από μοναρχικές, απολυταρχικές διοικήσεις που δεν έβλεπαν ακόμα τις εθνικές επαναστάσεις απολύτως φιλικές προς τις δικές τους διοικήσεις.

H επανάσταση στην Πελοπόννησο

Την 1η Μαρτίου ξεκίνησε από την Κωνσταντινούπολη με προορισμό τη Μάνη, μετά από ενέργειες των Φιλικών , ένα πλοίο φορτωμένο με όπλα και προκηρύξεις για την εξέγερση. Το πλοίο αυτό κατέπλευσε περί τα μέσα Μαρτίου κρυφά, στο Λυμένη Οιτύλου, όπου και παρελήφθη ασφαλώς το φορτίο του. Η  είδηση της εξέγερσης στη Μολδοβλαχία είχε ήδη προηγηθεί. Από το πρώτο δεκαήμερο του Μαρτίου όλη η ανατολική Μάνη είχε τεθεί σε εμπόλεμη κατάσταση. Αυτή είναι και η πρώτη επιστράτευση Ελλήνων του κυρίως ελλαδικού χώρου στον Αγώνα του 1821. Ο Φωτάκος αναφέρει ότι οι Έλληνες που κατέρχονταν στην Ελλάδα από τη Ρωσία και την Κωνσταντινούπολη διέδιδαν ως ημέρα έναρξης της επανάστασης την 25 Μαρτίου
Την 20η Μαρτίου 1821 Επίσημα η Επανάσταση κυρίσεται στη Γορτυνία υπό των Δημητρίου Πλαπούτα και Θ. Κολοκοτρώνη,

Δημήτριος Πλαπούτας

Το μήνυμα για την επανάσταση διαδόθηκε αστραπιαία σε ολόκληρη την Πελοπόννησο αλλά και σε πολλά μέρη της Ελλάδας, τα νησιά, Ύδρα Σπέτσες και Ψαρά, Σάμο, την Χαλκιδική, την Ήπειρο, το Πήλιο, Στερεά Ελλάδα, αλλά και Κρήτη κλπ,

,Ημερομηνιακή καταγραφή των γεγονότων και μαχών που ακολούθησαν την ανακήρυξη της επανάστασης του 1821.

23 Φεβρουαρίου 1821 ο Αλέξανδρος Υψηλάντης έρχεται στο Ιάσιο και κηρύσσει την επανάσταση. Η πόλη ήταν πρωτεύουσα του Πριγκιπάτου της Μολδαβίας από το 1564 ως το 1859, των Ενωμένων Πριγκιπάτων Μολδαβίας και Βλαχίας  , από το 1859 ως 1862 και της Ρουμανίας από το 1916 ως το 1918. Απετέλεσε σπουδαίο ελληνικό πνευματικό κέντρο στη περίοδο της Τουρκοκρατίας   και η συμβολή του στην Ελληνική Επανάσταση του 1821 , υπήρξε μεγάλη. 17 Μαρτίου Κήρυξη της επανάστασης στη Μάνη από τον Πετρόμπεη Μαυρομιχάλη. 21 Μαρτίου Πολιορκία Καλαβρύτων – απελευθέρωση σε 5 ημέρες. Η πρώτη τουφεκιά της Ελληνικής Επανάστασης έπεσε στις 21 Μαρτίου  1821 στα Καλάβρυτα, όταν ένοπλοι αγωνιστές, με επικεφαλής τους τοπικούς οπλαρχηγούς πολιόρκησαν τους Τούρκους, που είχαν καταφύγει σε τρεις οχυρούς πύργους.

Απελευθέρωση Καλαβρύτων

23 Μαρτίου Ο Ανδρέας Λόντος υψώνει τη σημαία στη Βοστίτσα. Απελευθέρωση Καλαμάτας (Θ. Κολοκοτρώνης, Π. Μαυρομιχάλης, Παπαφλέσσας). Η απελευθέρωση της Καλαμάτας ήταν ένα από τα πρώτα επεισόδια της Επανάστασης του 1821. Μετά από τέχνασμα των Ελλήνων επαναστατών, οι Τούρκοι τους παρέδωσαν την πόλη χωρίς να προβάλλουν αντίσταση

Απελευθέρωση Καλαμάτας

25 Μαρτίου Ο Παλαιών Πατρών Γερμανός ορκίζει τους αγωνιστές της Πάτρας. 17 Απριλίου Ο μητροπολίτης Παΐσιος κηρύσσει την επανάσταση στη Σωζόπολη της Θράκης. Αρχές Μαρτίου 1821 ετοιμάζεται επανάσταση στη Θράκη. Διαρρέει όμως το μυστικό και οι Τούρκοι κατακτητές προχωρούν σε αντίποινα στη Σωζόπολη, Αίνο, Καλλίπολη, Σαμοθράκη, Λάβαρα. Πολλοί από τους κατοίκους της Σωζόπολης ήταν μέλη της Φιλικής Εταιρίας  ,. Η Σωζόπολη ξεσηκώθηκε κατά την, Ελληνική επανάσταση, στις 17 Απριλίου με επικεφαλής το μητροπολίτη Παΐσιο και τον οπλαρχηγό Δημήτριο Βάρη και εξέχουσες προσωπικότητες συνελήφθησαν και εκτελέστηκαν από τις οθωμανικές αρχές, λόγω της συμμετοχής στην προετοιμασία του αγώνα.  Στις 25 του μήνα οι Τούρκοι καταλαμβάνουν την πόλη και απαγχονίζουν τους πρωτεργάτες. Ο Παϊσιος (επειδή δεν αποκηρύσσει την επανάσταση) απαγχονίζεται. Οι δυνάμεις των Θρακιωτών πολιορκούνται από το Χουσείν Πασά στη θέση Κιουπκιοϊ και… «μια χούφτα άνθρωποι σώθηκαν από το χαλασμό». Ακολουθεί καταστροφή της Σωζόπολης Στο διάστημα Απρίλη-Μάη 1821 γίνονται σε πολλές γωνιές της Θράκης επαναστατικές κινήσεις με βάση σχέδιο, που φαίνεται ότι είχε εκπονήσει η Φιλική Εταιρία. Μπορεί η Μακεδονία και η Θράκη, όπως και άλλες περιοχές της χώρας, να μην απελευθερώθηκαν από τη μεγαλειώδη και παγκόσμιας ακτινοβολίας Ελληνική Επανάσταση του 1821, σίγουρα όμως και τα μέρη αυτά έχουν το δικό τους μερτικό στην εξέλιξη και την τελική έκβαση της Επανάστασης. Άλλωστε, ανάλογης αποφασιστικότητας επαναστατικός ξεσηκωμός ήταν οι δράσεις και οι εκδηλώσεις των υπόδουλων Βορειοελλαδιτών κατά την περίοδο αυτή. Και δεν αναφερόμαστε μόνο στο φαινόμενο του κλεφταρματολισμού, που ήταν ένας συνεχής επαναστατικός ανταρτικός πονοκέφαλος για τους κατακτητές, αλλά κυρίως για τις ηρωικές τοπικές εξεγέρσεις, οι οποίες δεν ήταν άσχετες με την κήρυξη της Ελληνικής Επανάστασης. 23-24 Απριλίου Μάχη της Αλαμάνας – μαρτυρικός θάνατος του Αθανάσιου Διάκου. Στη Χαλκωμότα φονεύεται πολεμώντας κατά των Τούρκων ο μητροπολίτης Σαλώνων Ησαΐας.   Η Μάχη της Αλαμάνας, όπως έχει μείνει στην βιβλιογραφία, σημειώθηκε στις 23 Απριλίου του 1821, στην περιοχή του Σπερχειού, κοντά στις Θερμοπύλες, ενώ κάλλιστα θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν ως οι «Θερμοπύλες» της Επανάστασης λόγω της αυτοθυσίας και του ηρωισμού του Αθανάσιου Διάκου, που οδήγησε στο άδοξο τέλος του.

Η μάχη της Αλαμάνας

Απρίλιος Μάιος 1821 Επαναστατούν η Ύδρα, οι Σπέτσες, τα Ψαρά, η Σάμος.   Η Επανάσταση βρίσκει την Ύδρα κάτοχο αμύθητου πλούτου από χρυσά νομίσματα της εποχής, αποτέλεσμα κυρίως της επιτυχημένης εμπλοκής της στο εμπόριο σίτου κατά τους Ναπολεόντειους πολέμους. Το εμπόριο μετά το 1810 είχε κάμψη αλλά ο στόλος της αριθμούσε 186 μικρά και μεγάλα πλοία συνολικής χωρητικότητας 27.736 τόνων δηλαδή ήταν διπλάσιος από αυτόν των Σπετσών που διέθεταν ως δύναμη 64 πλοία συνολικά 15.907 τόνων. Τα Ψαρά διέθεταν 35 – 40 πλοία και η Κάσος 15. Τα πληρώματα είχαν αποκτήσει και πολεμική εμπειρία λόγω των συγκρούσεων με πειρατές της Αλγερίας. Τουλάχιστον από το 1820 οι προεστοί είχαν μυηθεί από τη Φιλική Εταιρεία στο μυστικό της Επανάστασης. . H επανάσταση από την Πελοπόννησο και τη Στερεά Ελλάδα μεταδόθηκε σύντομα στα νησιά του Αιγαίου. Πρώτα επαναστάτησαν οι κοντινές Σπέτσες με τη Μπουμπουλίνα, τον Απρίλιο του 1821 και ακολούθησε η Ύδρα, με πρωτοστάτη τον πλοίαρχο Αντώνιο Οικονόμου. Στη συνέχεια ξεσηκώθηκαν τα Ψαρά, η Σάμος, η Κάσος και τα Δωδεκάνησα. Επαναστατική δραστηριότητα εκδηλώθηκε και στην Κρήτη, ιδιαίτερα στα Σφακιά, ενώ οι κάτοικοι των Κυκλάδων φάνηκαν διστακτικοί.

Ο στόλος της Ύδρας

7 Μαίου Κήρυξη επανάστασης στην περιοχή του Πηλίου (Μηλιές). Στις πέντε Μαΐου εφτά Υδραίικα και Τρικεριώτικα πλοία , με επικεφαλής τον καπετάνιο Αναστάσιο Τσαμαδό μπαίνουν στον Παγασητικό κόλπο και ο κόσμος που τα βλέπει ενθουσιάζεται, ξεσηκώνεται. Η αποστολή τους ήταν , σύμφωνα με το σχέδιο των φιλικών και του Γαζή ,να μεταφέρουν πολεμοφόδια στους αγωνιστές , που σε λίγο θα ξεκινούσαν την πολιορκία του κάστρου του Βόλου. Επτά Μαΐου 1821 , η ημέρα ορόσημο για την Επανάσταση σ΄ ολη τη Μαγνησία . Ο Γιάννης Δήμου υψώνει τη Σημαία της Επανάστασης στην πλατεία του χωριού και στο ναό των Αγίων Ταξιαρχών στις Μηλιές , μιλάει στους ντόπιους μαζί με το Φιλικό Γρηγόριο Κωνσταντά και καλεί τους σκλαβωμένους ραγιάδες να ξεσηκωθούν για την ελευθερία τους. (24/4) και (12-13/5), 1821 Νίκη των Ελλήνων στο Βαλτέτσι (Θ. Κολοκοτρώνης, Ηλίας Μαυρομιχάλης, Κυριακούλης Μαυρομιχάλης).   Το Βαλτέτσι είναι ένα μικρό χωριό σε υψόμετρο 1.000μ, 12χλμ νοτιοδυτικά της Τρίπολης. Την άνοιξη του 1821, (24/4) και (12-13/5), έγινε στο Βαλτέτσι μια διπλή μάχη, από τις σημαντικότερες μάχες της Ελληνικής Επανάστασης και έληξε με θριαμβευτική νίκη των “ατάκτων” ελληνικών δυνάμεων υπό τον Θεόδωρο Κολοκοτρώνη. Η νίκη στο Βαλτέτσι συνέβαλε καθοριστικά στην πτώση της Τριπολιτσάς (23 Σεπτεμβρίου 1821), καθώς από τη μια πλευρά αναπτέρωσε το ηθικό των επαναστατών και από την άλλη προκάλεσε σοβαρές απώλειες στη τουρκική στρατιωτική δύναμη της Πελοποννήσου. Για  την ιδιαίτερη αξία της μάχης αυτής στον Αγώνα,  ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης αναφέρει στα Απομνημονεύματά του, μεταξύ άλλων, ότι:  “πρέπει να νηστεύσωμεν όλοι διά δοξολογίαν εκείνης της ημέρας και να δοξάζεται αιώνας αιώνων, έως ου στέκει το έθνος, διατί  ήτον  η ελευθερία της πατρίδος”.

Νίκη των Ελλήνων στο Βαλτέτσι (Θ. Κολοκοτρώνης, Ηλίας Μαυρομιχάλης, Κυριακούλης Μαυρομιχάλης).

18 Μάϊου 1821 Κηρύσσεται η επανάσταση στις Καρυές του Αγίου Όρους και στον Πολύγυρο Χαλκιδικής από τον Εμμανουήλ Παππά. Η Κήρυξη της Επανάστασης του ηρωικού λαού του Πολυγύρου και της Χαλκιδικής εναντίον των Τούρκων έγινε το βράδυ της 16ης προς την 17η Μαΐου 1821. Με πίστη και ηρωισμό πολέμησαν, πριν σχεδόν δύο αιώνες, οι αγωνιστές του Πολυγύρου και της Χαλκιδικής, οι αδελφοί Παπαγεωργάκη, ο Καπετάν Χάψας, ο Εμμανουήλ Παππάς, οι αγιορείτες μοναχοί, οι επώνυμοι και ανώνυμοι κάτοικοι αυτού του ευλογημένου τόπου, που ζούμε εμείς σήμερα ελεύθεροι. Πρωτεργάτης της επανάστασης στη Χαλκιδική, ο πατριώτης Εμμανουήλ Παππάς. Έμπορος από τη Δοβίτσα Σερρών, ενώ βρίσκεται στις Σέρρες και στην Κωνσταντινούπολη για τις δουλειές του, ήταν σε συνεχή επικοινωνία με τον Χαρτοφύλακα Νικηφόρο Ιβηρίτη, με τον οποίο ετοίμαζαν την επανάσταση στο ʼγιο Όρος και τη Χαλκιδική από το 1817. Ο Εμμ. Παππάς έφθασε στις 23 Μαρτίου 1821 στο ‘Αγιο Όρος και συναντήθηκε αμέσως με τον φίλο του και συνεργάτη Νικηφόρο Ιβηρίτη, που εμυήθη στην Φιλική Εταιρεία από τον Ιωάννη Φαρμάκη, ο οποίος είχε μυήσει και τον ίδιο τον Εμμ. Παππά.

Εμμανουήλ Παπάς

Μέσα Μαιου 1821 ,Επανάσταση στη δυτική Στερεά Ελλάδα και στην Κρήτη. Η Κρήτη, υπό οθωμανική κυριαρχία, έμεινε μέχρι το 1898, οπότε άρχισε η λαμπρή περίοδος της Αυτόνομης Κρητικής Πολιτείας που διήρκεσε μέχρι το 1913 που η Μεγαλόνησος ενώθηκε με την Ελλάδα. Πρώτος μύθος, λοιπόν, τα 400 χρόνια τουρκικής σκλαβιάς για την Κρήτη, δεν ισχύει, αφού οι Τούρκοι έμειναν ως κατακτητές για λιγότερους από 2,5 αιώνες. Η πρώτη μεγάλη επανάσταση των Κρητικών εναντίον του τουρκικού ζυγού εκδηλώθηκε το 1770 από τον Ιωάννη Βλάχο, γνωστό ως Δασκαλογιάννη, πλούσιο έμπορο και πλοιοκτήτη από τα Σφακιά. Ο Δασκαλογιάννης προσπάθησε να εκμεταλλευτεί τον Ρωσοτουρκικό πόλεμο εκείνης της περιόδου, προσβλέποντας παράλληλα και σε Ρωσική βοήθεια μέσω των Ρώσων αδελφών Ορλώφ που είχαν παράλληλα υποκινήσει επανάσταση στην Πελοπόννησο. Δυστυχώς, παρά τις πρώτες σημαντικές επιτυχίες η επανάσταση απέτυχε και ο Δασκαλογιάννης θανατώθηκε με φρικτό τρόπο στην ομώνυμη πλατεία του Ηρακλείου. Ας περάσουμε όμως στην επανάσταση του 1821 που οδήγησε στην απελευθέρωση και δημιουργία του πρώτου ελληνικού κράτους, Η Κρήτη ήταν η νοτιότερη επαρχία της Οθωμανικής αυτοκρατορίας, αποκομμένη από την ηπειρωτική Ελλάδα. Δεν διέθετε εμπορικό στόλο, που να είχε μετατραπεί σε πολεμικό κατά τα πρότυπα των Υδραίων και των Σπετσιωτών. Οπότε ήταν εύκολη η από θαλάσσης μεταφορά και απόβαση τουρκικών στρατευμάτων και πολεμοφοδίων. Τα τάγματα των Γενιτσάρων (Αυτοκρατορικών και Κρητικών) ήταν τα μεγαλύτερα σε πληθυσμό, αλλά και σε αγριότητα από κάθε άλλη τουρκοκρατούμενη περιοχή. Η ιδιότυπη-μοναδική στα ελληνικά δεδομένα της εποχής- ύπαρξη της μεγάλης κοινότητας των Τουρκοκρητικών (Κρητικοί στην καταγωγή, στη γλώσσα, τα ήθη και έθιμα αλλά μουσουλμάνοι στο θρήσκευμα) δημιουργούσε μια περίπλοκη κατάσταση. Τέλος, ήταν νωπές ακόμη οι ωμότητες και οι καταστροφές στο νησί από την αποτυχημένη επανάσταση του Δασκαλογιάννη. Αλλά και σε στρατιωτικό επίπεδο η σύγκριση ήταν άνιση. Στην υπεροπλία των Τούρκων η Κρήτη είχε να αντιτάξει μόλις 1.200 τουφέκια, από τα οποία τα 800 στα Σφακιά, αλλά χωρίς τα ανάλογα πολεμοφόδια (μόλις 40 βαρέλια πυρίτιδα, χωρίς όμως μολύβι και χαρτί για τα φυσέκια). Παρόλα αυτά κι εδώ φαίνεται το μεγαλείο των Κρητών, δεν έμειναν απαθείς και άπραγοι στην επανάσταση που είχε ξεσπάσει από τον Μάρτη του 1821 στην Πελοπόννησο. Από το 1819 αρκετοί επιφανείς Κρήτες είχαν μυηθεί στη Φιλική Εταιρεία. , Οι επαναστάτες όμως δεν πτοούνται και με επίκεντρο τα Σφακιά η επανάσταση σημειώνει επιτυχίες και εδραιώνεται στη δυτική Κρήτη. Οι αγάδες των χωριών των Χανιών καταφεύγουν στο κάστρο των Χανίων, ενώ μεγάλη νίκη των Κρητικών σημειώνεται στις 15 Ιουνίου στους Λάκκους Κυδωνίας. ,Ο Σουλτάνος Μαχμούτ ο Δ’ βλέποντας ότι η επανάσταση δεν καταπνίγεται εύκολα, ζήτησε τη βοήθεια του διοικητή της Αιγύπτου Μεχμέτ-Αλή, ο οποίος έστειλε ισχυρή στρατιωτική δύναμη στην Κρήτη. Ο στόλος του, ανενόχλητος, κατέπλευσε στη Σούδα στα τέλη του Μάη του 1822 και υπό τον γαμπρό του Χασάν πασά άρχισε αμέσως τις επιθέσεις σε θέσεις των Χανίων. Τις ίδιες ημέρες οι Τούρκοι, με ανεβασμένη την ψυχολογία, καταστρέφουν τα Ανώγεια. Οι μάχες, με εκατέρωθεν νίκες, μαίνονται όλο το καλοκαίρι και το φθινόπωρο του 1822. ,Η Επανάσταση στην Κρήτη διήρκεσε τρία σχεδόν χρόνια Από όλα τα παραπάνω εύκολα κατανοείται ότι έμμεσα η επανάσταση στην Κρήτη το 1821-1824 συνέβαλε τα μέγιστα στην απελευθέρωση της Ελλάδας. 27 Μαιου Ο Δ. Παπανικολής πυρπολεί τουρκικό δίκροτο στην Ερεσό της Λέσβου. Η ναυμαχία της Ερεσού θεωρείται η πρώτη κατά μέτωπο ναυμαχία που έδωσαν οι Έλληνες ναυμάχοι στην ελληνική επανάσταση του 1821 με πλοίο γραμμής, δίκροτο, του τότε αυτοκρατορικού οθωμανικού στόλου, η οποία και διεξήχθη στις 27 Μαΐου του 1821 στον όρμο Ερεσού της Λέσβου. Πρωταγωνιστής της ναυμαχίας αυτής ήταν ο Δημήτριος Παπανικολής ο οποίος και επιχείρησε για πρώτη φορά με απόλυτη επιτυχία «πυρπόληση» με χρήση «καυστικού» όπως λεγόταν αρχικά το πυρπολικό με αποτέλεσμα την ανατίναξη του εχθρικού πλοίου

Η ναυμαχία της Ερεσού στην Λέσβο

8 Ιουνίου 1821 Ήττα του Ιερού Λόχου στο Δραγατσάνι. Το Δραγατσάνι είναι πόλη του νομού Βούλτσεα στη Ρουμανία, κοντά στη δεξιά όχθη του ποταμού Ολτ Ανήκει στο γεωγραφικό διαμέρισμα της Βλαχίας και βρίσκεται 150 χλμ δυτικά του Βουκουρεστίου. Στις 30 Απριλίου 1821 πραγματοποιήθηκε, με τη συγκατάθεση της Ρωσίας, είσοδος των Οθωμανικών στρατευμάτων στη Μολδοβλαχία. Ο Ιερός Λόχος που βρέθηκε στο Δραγατσάνη δέχτηκε επίθεση από το τουρκικό ιππικό, αρνούμενος το κάλεσμα να παραδοθεί, με αποτέλεσμα να υποστεί σοβαρές απώλειες. Η μάχη αποτέλεσε και το ουσιαστικό τέλος της Φιλικής Εταιρίας. Ο Τσακάλωφ  , κατέβηκε στη Ρούμελη προκειμένου να βοηθήσει την επανάσταση που είχε λίγο πριν ξεσπάσει. Ο Υψηλάντης  συνελήφθη και φυλακίστηκε στην Αυστρία  όπου κατέφυγε με τα εναπομείναντα στρατεύματα, ενώ ο Ολύμπιος  ανατινάχτηκε μαζί με τους άντρες του και δυνάμεις του εχθρού στη μονή Σέκου της Μολδαβίας, όπου είχε αποκλειστεί από τα Οθωμανικά στρατεύματα. 23 Ιουνίου 1821 Οι Τούρκοι εκτελούν στο Μεγάλο Κάστρο (Ηράκλειο) τον Αρχιεπίσκοπο Κρήτης Γεράσιμο, πέντε αρχιερείς και πολλούς προκρίτους της μεγαλονήσου. Από τις 260.000 κατοίκους του νησιού το 1821, ένα μεγάλο μέρος (120.000) ήταν μουσουλμάνοι και μάλιστα οι 20.000 καλά εξοπλισμένοι. Αυτοί ήταν είτε Τούρκοι είτε Τουρκοκρητικοί (Κρητικοί που εξισλαμιστηκαν  την περίοδο της Τουρκοκρατίας). Οι τελευταίοι ήταν φανατικότεροι από τους ίδιους τους Τούρκους. Κατά συνέπεια, ο ελληνικός-χριστιανικός πληθυσμός ζούσε σε ένα καθεστώς καταπίεσης και τρομοκρατίας, που επέβαλαν οι κατακτητές, 25 Ιουνίου 1821 Κήρυξη της επανάστασης στην Ήπειρο. Ο Ι. Κωλέττης και ο Γ. Ράγκος κηρύσσουν την επανάσταση στο Συράκο και τους Καλαρίτες της Ηπείρου. Μετά την πρώτη πολιορκία του Αλή στα Γιάννενα (1821), είχαν καταφύγει στους Καλαρρύτες πολλοί ευκατάστατοι Γιαννιώτες (χριστιανοί, Εβραίοι αλλά και Οθωμανοί) με αξιόλογη κινητή περιουσία. Η παρουσία 500 Αλβανών υπό τον Ιμπραήμ Πρεμέτη, που είχε σκοπό να μείνει ανοικτή η επικοινωνία μεταξύ των σουλτανικών στρατοπέδων των Ιωαννίνων και της Θεσσαλίας, δεν εμποδίζει την κήρυξη της επανάστασης. Αρχηγός στο Συρράκο είναι ο Ιωάννης Κωλέττης, ο μετέπειτα πρωθυπουργός της Ελλάδος, ενώ στους Καλαρρύτες ο Γεώργιος Τουρτούρης και ο Ιωάννης Ράγκος. Το Συρράκο καταλαμβάνεται μετά από ασθενή αντίσταση και καταστρέφεται. Στους Καλαρρύτες οι Αλβανοί συλλαμβάνουν προκρίτους ως ομήρους και οχυρώνονται σε σπίτια, αναμένοντας ενισχύσεις από τον Χουρσίτ πασά. Αυτός στέλνει δύναμη για την καταστολή, με επικεφαλής τον Χαμζά μπέη, που ενώνεται με τους άνδρες του Πρεμέτη. Οι κάτοικοι, όταν αντιλαμβάνονται ότι κάθε αντίσταση είναι μάταιη, παίρνουν μαζί τους ό,τι πολύτιμο μπορούν να μεταφέρουν και απομακρύνονται από το χωριό. Η εγκατάλειψη των περιουσιών συντείνει πολύ στη διάσωση των φυγάδων. Οι Οθωμανοί και οι Αλβανοί εκθεμελιώνουν το χωριό, λαφυραγωγούν και πυρπολούν τα πάντα, αλλά συγχρόνως δίνουν και ικανό χρόνο σ’ αυτούς που φεύγουν. Η καταστροφή είναι ολοκληρωτική. Ο Στρατηγός Μακρυγιάννης στα απομνημονεύματά του αναφέρει:   «Και χάλασαν τους Έλληνες και αφανίστηκαν οι δυστυχείς Καλαρρυτιώτες, οπόταν οι πλέον πλούσιοι σ’ εκείνα τα μέρη κι έμειναν διακονιαραίοι. Αφανίστηκαν αυτοί και ο τόπος τους ερήμαξε.» Ιούνιος 1821 Ήττα των Ελλήνων στη Γαλάτιστα Θεσσαλονίκης. 5 Ιουλίου 1821 Κήρυξη της επανάστασης στην περιοχή Ασπροποτμου Τρικάλων. 9 Ιουλίου. 1821 Οι Τούρκοι απαγχονίζουν στη Λευκωσία τον Αρχιεπίσκοπο της Κύπρου Κυπριανό και τους μητροπολίτες Πάφου, Κιτίου και Κυρήνειας.   1821: Στη Λευκωσία οι Τούρκοι προχωρούν σε σφαγές επιφανών Κυπρίων λόγω της Ελληνικής Επανάστασης , Απαγχονίζουν τον αρχιεπίσκοπο Κυπριανό και αποκεφαλίζουν του μητροπολίτες Πάφου Χρύσανθο, Κιτίου Μελέτιο και Κυρηνείας Λαυρέντιο.

Οι Τούρκοι απαγχονίζουν στη Λευκωσία τον Αρχιεπίσκοπο της Κύπρου Κυπριανό

25 Αυγούστου 1821 Οι Τούρκοι μετά την καταστολή της επανάστασης στη Μακεδονία προχώρησαν μέσω Λάρισας προς τη Λαμία με σκοπό να εισβάλουν στην Πελοπόννησο . Την εκστρατεία προς την Πελοπόννησο ανέλαβε ο Μπεϋράμ Πασάς με άλλους τρεις στρατηγούς, τον Χατζή Μπεκήρ Πασά, τον Μεμίς Πασά και τον Σαχήν Αλή Πασά. Η δύναμη τους αριθμούσε 7.000 ιππείς, πεζοί με πυροβολικό. Οι οπλαρχηγοί της Ανατολικής Ελλάδας πληροφορήθηκαν την εκστρατεία αυτή και μαζεύτηκαν στην Εργίνα της Βουδουνίτσας για να αποφασίσουν την επόμενή τους κίνηση. Αποφάσισαν να εμποδίσουν την προέλαση των Τούρκων καταλαμβάνοντας την θέση των Βασιλικών. Οι Έλληνες με αρχηγούς τον Γκούρα, τον Πανουργιά και τον Δυοβουνιώτη νικούν στα Βασιλικά της Λοκρίδας τον Μπεϋράν πασά.

Νικη στα Βασιλικά της Λοκρίδας

1 Σεπτεμβρίου 1821 Σφαγή εκατοντάδων αμάχων στη Σαμοθράκη.   Κατά την περίοδο της Ελληνικής Επανάστασης και συγκεκριμένα τον Αύγουστο του 1821, οι Σαμοθρακίτες ξεσηκώθηκαν και αντιστάθηκαν στον τούρκικο ζυγό. Ένα μήνα μετά, οι αντίπαλες δυνάμεις έβαψαν την αντίσταση τον νησιωτών με αίμα. Χιλιάδες σφαγιάστηκαν και εκατοντάδες ακόμη στάλθηκαν στα σκλαβοπάζαρα.

Σαμοθράκη χιλιάδες σφάχτηκαν και εκατοντάδες ακόμη στάλθηκαν στα σκλαβοπάζαρα.

23 Σεπτεμβρίου 1821 Η Άλωση της Τριπολιτσάς Η Πύλη θεωρούσε πρωταρχικό θέμα την αντιμετώπιση της ανταρσίας του Αλή πασά, αλλά ανησυχούσε σοβαρά από τις φήμες και τις καταγγελίες των Άγγλων για εξέγερση στο Μοριά. Αυτή η καθυστέρηση αποστολής μεγάλου αριθμού Τουρκικών στρατευμάτων βοήθησε στην εγκαθίδρυση της επανάστασης στη Πελοπόννησο η οποία προστατευόταν και με την απασχόληση των Τούρκων σε άλλες περιοχές. Για τον λόγο αυτό οι Τούρκοι της Τριπολιτσάς κάλεσαν τους προεστούς του Μοριά με πρόσχημα την συνηθισμένη κοινή ετήσια σύσκεψη, με στόχο όμως να τους κρατήσουν ομήρους. Οι περισσότεροι προεστοί δεν πήγαν. Όσοι πήγαν εκτελέστηκαν αργότερα, άλλοι με το ξέσπασμα της επανάστασης, άλλοι λίγες μέρες πριν την Άλωση της Τριπολιτσάς και άλλοι πέθαναν από τις κακουχίες στις φυλακές. Η πρώτη σοβαρή Επαναστατική ενέργεια του 1821 ήταν η Άλωση της Τριπολιτσάς.που πραγματοποιήθηκε από τον στρατό του Κολοκοτρώνη στις 23 Σεπτεμβρίου  έξι μήνες μετά από την έναρξη της επανάστασης του 1821
Η πολιορκία (από τις αρχές Ιουνίου 1821) και η άλωση (23 Σεπτεμβρίου 1821) της Τριπολιτσάς αποτέλεσαν καθοριστικό σταθμό στην πορεία της Ελληνικής Επανάστασης, δεδομένου ότι είχαν ως αποτέλεσμα τη σταθεροποίησή της και την επικράτηση των Ελλήνων σε όλη την Πελοπόννησο, πλην ορισμένων φρουρίων. Η σφαγή που ακολούθησε την κατάληψη της πόλης από τον στρατό του Κολοκοτρώνη ήταν τρομακτική: επί τρεις ημέρες οι Έλληνες σφαγιάζανε τους αμάχους Τούρκους και Εβραίους, τις γυναίκες, τα παιδιά και τα βρέφη, αφού προηγουμένως βασάνισαν, εκπαραθύρωσαν, έκαψαν και λεηλάτησαν. Υπολογίζεται ότι θανατώθηκαν 2.000 Εβραίοι και 30.000 Τούρκοι. ,,,
Οι Τούρκοι προσπάθησαν ν’ αντισταθούν αλλά μάταια. Μερικοί κλείστηκαν στην Μεγάλη Τάπια, την ακρόπολη δηλαδή, άλλοι στο τουρκικό σχολείο και πολλοί οχυρώθηκαν στα σπίτια τους, Ελάχιστοι παραδόθηκαν. Οι περισσότεροι ή «εκάησαν μέσα εις αυτά με της φαμίλιαις των παρά να παραδοθούν εις τους δούλους των».,Ο Δελήμπασης (σκοτώθηκαν αρχηγός του ιππικού) του Χουρσίτ έβαλε φωτιά στο σαράι για να κάψει τα χαρέμια αλλά οι Έλληνες πρόλαβαν να σβήσουν την φωτιά και οι γυναίκες των πασάδων παραδόθηκαν στην φύλαξη του Πετρόμπεη. Όλοι οι Τούρκοι αρχηγοί αιχμαλωτίστηκαν. Αλλά το πλήθος των Τούρκων έμελλε να σφαγεί ανελέητα. 30 Οκτωβρίου 1821 Καταστροφή της Κασσάνδρας Χαλκιδικής. Η Κασσάνδρα πατήθηκε. Ο Τούρκος έβαλε φωτιές, έκαψε σπίτια και περιουσίες, βασάνισε, έσφαξε και αιχμαλώτισε αθώους. Ο Κασσανδρινός χώρος, για μήνες κάπνιζε, απ’ τις πυρπολήσεις των κατακτητών. Η Κασσάνδρα ερημώθηκε. Δεν θα ήταν υπερβολή αν παρουσιάζαμε και παραλληλίζαμε την καταστροφή της με την καταστροφή των Ψαρών. Κι εδώ η δόξα μονάχη της περπάτησε και μελέτησε τα λαμπρά παλικάρια και φόρεσε στεφάνι από τα λείψανα των σφαγμένων Κασσανδρινών και των καμένων σπιτιών και δασών της.

Μετά την καταστροφή της Κασσάνδρας οι πρτισσότερες γυναίκες πουλήθηκαν σε σκλαβοπάζαρα από αυτό δόθηκε και συγκεκριμένη επωνυμία σε χωριό της περιοχής

Επόμενος στόχος τών Τούρκων ήταν τό χωριό Βασιλικά, πού βρίσκεται στόν δρόμο Θεσσαλονίκης Πολύγυρου. Οι Μακεδόνες επιχείρησαν νά εκκενώσουν τήν κωμόπολη από τά γυναικόπαιδα καί νά τά στείλουν στή Μονή τής Αγίας Αναστασίας στή Γαλάτιστα. Ωστόσο τό τουρκικό ιππικό πρόλαβε τά γυναικόπαιδα. Άλλα κατέσφαξε καί άλλα αιχμαλώτισε γιά νά τά πουλήσει αργότερα στά σκλαβοπάζαρα τής Σμύρνης, τής Αλεξάνδρειας καί τής Βεγγάζης.

Η Α’ Εθνοσυνέλευση Επιδαύρου (20 Δεκεμβρίου 1821 – 16 Ιανουαρίου 1822)

H ανάγκη ενιαίας διοικητικής αρχής για ολόκληρο τον επαναστατημένο χώρο κατέστη επιτακτική μετά την κατάληψη της Τριπολιτσάς και τη συνακόλουθη εδραίωση της Επανάστασης. Παράλληλα με τους τοπικούς οργανισμούς που ιδρύονταν, θα έπρεπε να συγκροτηθεί και μια εθνική Βουλή μέσω της οποίας οι ασύνδετες ξεσηκωμένες επαρχίες θα μεταμορφώνονταν σε ενιαίο  κυρίαρχο κράτος.H Πρώτη Εθνική Συνέλευση της Επιδαύρου (20 Δεκεμβρίου 1821 – 16 Ιανουαρίου 1822) ήταν η πρώτη συνέλευση νομοθετικού σώματος του νέου Ελληνικού κράτους

.1ο Σύνταγμα το 22 που ονομάστηκε Σύνταγμα του Μαυροκορδάτου

Ο Μαυροκορδάτος ήταν μια από τις περισσότερο αμφιλεγόμενες για την κοινή γνώμη προσωπικότητες της Επανάστασης Ήταν Φαναριώτης και μέλος της οικογένειας  Άρχοντων παραδουνάβιων Πριγκιπάτων για αρκετά  χρόνια.. Από την διοικητική εμπειρία και την γενικότερη μόρφωσή του σχεδόν μονοπώλησε την σύνταξη του 1ου Συντάγματος. , Όμως από τις πρώτες συνελεύσεις άρχισαν να φαίνονται τα πρώτα δείγματα των αντιθέσεων που τελικά κατέληξαν σε εμφύλιο που καλλιεργήθηκε ακόμα περισσότερο από τον ανταγωνισμό των Μεγάλων Δυνάμεων. Ο ίδιος ο Μαυροκορδάτος  άλλοτε Ήρωας, άλλοτε  υπηρέτης των Τούρκων κατά τον Μακρυγιάννη αλλά κατά γενική ομολογία μεγάλος υποστηρικτής των Άγγλων  και πολέμιος των Ρώσων

Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος

Γενικά τα πρώτα Ελληνικά συντάγματα που σχεδιάστηκαν ,κατά γενική ομολογία,  θεωρήθηκαν από τα καλύτερα του δυτικού κόσμου, καλύτερα ακόμα και από το Γαλλικό και το Αμερικανικό. Φεβρουάριος 1822 Επανάσταση στον Όλυμπο και στη δυτική Μακεδονία. Επανάσταση στη Νάουσα και ση Βέροια (Ζαφειράκης Λογοθέτης). 10 Μαρτίου 1822 Ο Λ. Λογοθέτης και ο Α. Μπουρνιάς κάνουν απόβαση στη Χίο. 30 Μαρτίου-2 Απρηλίου 1822 Σφαγές στη Χίο από τα τουρκικά στρατεύματα υπό τον Καρά Αλή.   Η σφαγή της Χίου αναφέρεται στην σφαγή δεκάδων χιλιάδων Ελλήνων  ,της Χίου ,από τον  Οθωμανικό στρατό. Το γεγονός συνέβη τον Απρίλιο του ,1822 Είχε προηγηθεί ο ξεσηκωμός του νησιού στις 11 Μαρτίου 1822, με την απόβαση εκστρατευτικού σώματος Σαμιωτών. Οι Οθωμανοί (ντόπιοι και άλλοι που είχαν έλθει από την Ασία ) κλείστηκαν αρχικά στο κάστρο. Στις 30 Μαρτίου έφθασε ο οθωμανικός στόλος ο οποίος έλυσε την πολιορκία και άρχισε τη σφαγή του ορθόδοξου πληθυσμού με τη συμμετοχή και ατάκτων μουσουλμάνων που κατέφθαναν από τις ακτές της Μ. Ασίας   με κάθε είδους πλεούμενο

Η σφαγή της Χίου

13 Απριλίου Η Νάουσα καταλαμβάνεται από τους Τούρκους και πυρπολείται – νέο «Ζάλογγο» στην Αραπίτσα.     Το ολοκαύτωμα της Νάουσας είναι κυρίως γνωστό από τη θυσία των γυναικών που έπεσαν στην Αράπιτσα, κι αυτό εξαιτίας της μικρής αναφοράς που γίνεται στα μαθητικά εγχειρίδια του δημοτικού. Όμως η θυσία των Ναουσαίων και ο αγώνας τους για ελευθερία ήταν πολύ μεγαλύτερα, αφού, όπως καταγράφουν έγκριτοι ιστορικοί, στη σφαγή χιλιάδων κατοίκων της πόλης εκτός από τους Τούρκους «συνέβαλαν», και μάλιστα με πολλή αγριότητα, και οι Εβραίοι. Άρπαξαν τα παιδιά τους και θαρρετά προχώρησαν ως την άκρη του καταρράκτη και πήδησαν μέσα κρατώντας τα.  Μια… δυο… τρεις… πέντε… είκοσι… τριάντα… κι άλλες κι άλλες… Έτσι δεν θα ζούσαν σε χαρέμια αγάδων κι ούτε τα παιδιά τους θα μεγάλωναν σκλάβοι.

       Νάουσα το νέο Ζάλογγο

21 Μαίου
Προσωρινό πολίτευμα Κρήτης 6-7 Ιουνίου 1822 Ο Κωνσταντίνος Κανάρης πυρπολεί τη ναυαρχίδα του Καρά Αλή.   Η πυρπόληση της τουρκικής ναυαρχίδας στη Χίο, τη νύχτα της 6ης προς 7η Ιουνίου 1822, ήταν πολεμικό ναυτικό γεγονός της επανάσρασης του 1821  , κατά το οποίο ελληνικό πυρπολικό  ανατίναξε τη ναυαρχίδα του τουρκικού στόλου ο οποίος είχε καταστρέψει τη Χίο . Κατά την επιχείρηση σκοτώθηκε και ο ναύαρχος του τουρκικού στόλου,  Καρά Αλής.
 Πυρπόληση της τουρκικής ναυαρχίδας στη Χίο, από τον Κανάρη,
9 Ιουνίου 1822 Πολιορκία και εκπόρθηση των Τούρκων από την Ακρόπολη. Το 1821 επαναστάτησαν οι Αθηναίοι μαζί με όλους τους άλλους Έλληνες. Από τον Απρίλιο, εξεγέρθηκαν και ανάγκασαν τους Τούρκους να κλεισθούν στην Ακρόπολη. Η πολιορκία της Ακρόπολης κράτησε πολλούς μήνες, με τους Τούρκος να κάνουν εξόδους για προμήθεια τροφίμων και νερού, γιατί σημειώνονταν μεγάλες ελλείψεις. Στην πολιορκία της ακρόπολης διακρίθηκαν διαχρονικά ως ηγέτες ο Γεώργιος Νέγκας και ο Λιβέριος Λιβερόπουλος. Στις 19 Ιουλίου του 1821 κατόρθωσε να εισέλθει στην Αθήνα σχεδόν ανενόχλητος ο Ομέρ Βρυώνης, ο οποίος όμως εγκατέλειψε την Αττική τον Σεπτέμβριο εξαιτίας των επιτυχιών των Ελλήνων στα πέριξ (Αττική και Εύβοια) φοβούμενος μήπως αποκλεισθεί εκεί.

Η πολιορκία της Ακρόπολης από  Γεώργιος Νέγκα και ο Λιβέριο Λιβερόπουλο

10 Ιουνίου Νίκη των Ελλήνων στο Κομπότι της Άρτας. Στις 10 Ιουνίου, ο ελληνικός στρατός αφού πέρασε από τον Κραβασάρα βγήκε από το Μακρυνορος ,και στρατοπέδευσε στο Κομπότι . Επικεφαλής τους ήταν ο Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος ,. Οι Τούρκοι, πληροφορημένοι για τις κινήσεις των Ελλήνων, άρχισαν να συγκεντρώνουν δυνάμεις στην Πρέβεζα , και στην Άρτα . Επικεφαλής αυτής της δυνάμεως ήταν ο Κιουταχής και ο Ισμαήλ Πασάς Πλιάσας. Ο Πλιάσας επικεφαλής 500 ιππέων βγήκε στις 10 Ιουνίου από την Άρτα με σκοπό να ανιχνεύσει τις ελληνικές θέσεις και συγχρόνως να παρασύρει τον ελληνικό στρατό προς την πεδιάδα όπου θα δεχόταν επίθεση του τουρκικού πεζικού. Ο  Μάρκος Μπότσαρης, όμως, αντιλήφθηκε τις προθέσεις του και με σύστασή του οι Έλληνες οχυρώθηκαν σε φυσικούς τάφρους της περιοχής. Έτσι όταν οι ιππείς του Πλιάσα άρχισαν την επίθεση βρέθηκαν αντιμέτωποι σε απροσδόκητη αντίσταση στην οποία πρωτοστατούσε ο Γερμανός στρατηγός Νόρμαν. Οι Τούρκοι υποχρεώθηκαν να τραπούν προς την Άρτα κυνηγημένοι από τους Έλληνες, αφήνοντας πολλούς νεκρούς ανάμεσα στους οποίους ήταν κι ο κεχαγιάς του Πλιάσα, Μετζάλης, που φονεύθηκε από τους άνδρες του Γενναίου Κολοκοτρώνη.

Η μάχη στο Κομπότι της Άρτας

4 Ιουλίου Ήττα των Ελλήνων και των φιλελλήνων υπό τον Α. Μαυροκορδάτο στο Πέτα από τον Κιουταχή 26-28 Ιουλίου Ο Κολοκοτρώνης στα Δερβενάκια αποδεκατίζει ολόκληρη τουρκική στρατιά υπό τον Μαχμούτ πασά Δράμαλη. Η επανάσταση θριαμβεύει.

Δερβενάκια ο Κολοκοτρώνης αποδεκατίζει  ολόκληρη Τουρκική στρατιά υπό τον Μαχμούτ πασά Δράμαλη

28 Ιουλίου 1822 Το Σούλι παραδίδεται στους Τούρκους. Γύρω στα 1600, πολλοί χριστιανοί –που ήθελαν να αποφύγουν την καταπίεση και τους αναγκαστικούς εξισλαμισμούς των Τούρκων – ίδρυσαν το χωριό Σούλι, στα Κασσιώπεια όρη, περίπου 100 χλμ. ΝΑ των Ιωαννίνων, σε ένα μικρό οροπέδιο, 600 μέτρα πάνω από την κοίτη του Αχέρoντα.
Νοέμβριος Δεκέμβριος 1822 Πρώτη πολιορκία του Μεσολογγίου (Κιουταχής και Ομέρ Βρυώνης). Μετά την συντριβή των ελληνικών σωμάτων, όπου σκοτώθηκαν και πολλοί φιλέλληνες  στην, Μαχη του Πέτα (4 Ιουλ. 1822) οι τουρκικές δυνάμεις υπό την αρχιστρατηγία του Ομέρ Βρυώνη  κατευθύνονται προς τη Δυτική Ελλάδα και ανασυντάσσονται στο Βραχοχώρι (σημ.  Αγρίνιο ) δύο ώρες πεζοπορία από το Μεσσολόγγι. Η αντίσταση των ελληνικών σωμάτων στο Κεφαλόβρυσο Αιτωλοακαρνανίας ,(κοντά στο Αιτωλικό) δεν κράτησε παρά ελάχιστες ώρες και κατά τον ιστορικό Τρικούπη  , «οι μεν εντόπιοι οπλαρχηγοί ανέβησαν στα βουνά, ο δε Κίτσος (Γεώργιος) και ο Μπότσαρης   εισήλθαν καταδιωκόμενοι υπό των εχθρών και κακώς έχοντες εις Μεσολόγγι» (με τριάντα πέντε άνδρες), όπου είχε καταφύγει τέσσερις ημέρες προτού και ο Μαυροκορδάτος»
30 Νοεμβρίου 1822 Στο Ναύπλιο ο Στάικος Σταϊκόπουλος εκπορθεί το Παλαμήδι. Την παραμονή του Αγίου Ανδρέα στις 29 Νοεμβρίου του 1822, η νύχτα ήταν ασέληνη και έβρεχε ασταμάτητα. Οι Τούρκοι είχαν κατέβει από το Παλαμήδι στο Ναύπλιο για να συσκεφθούν μετά από δίχρονη πολιορκία, για την απάντηση που θα έδιναν στην επιστολή του Γέρου του Μοριά, για να φύγουν ελεύθεροι και να σωθούν. Ο Στάϊκος που βρισκόταν στην Άρια, δεν έχασε την ευκαιρία. Έστησε σκάλες στα βράχια του άπαρτου Κάστρου του Παλαμηδίου και άρχισε το ανέβασμα ύψους 216 μέτρων. Πρώτος έφθασε στη «Γιουρούς Τάπια» ο Μοσχονησιώτης μαζί με τον Θανάση Σταϊκόπουλο. Μαζί τους ο Αγιορίτης καλόγερος Παφούντιος, ο Αργίτης Βιολιστής Πορτοκάλης και άλλα παλικάρια. Το κάστρο κυριεύτηκε εκείνη τη νύχτα. Ήταν μια μεγάλη στιγμή στην ιστορία καθώς το κάστρο ήταν από τα πιο τρανά της ανατολικής Μεσογείου. Η άλωσις του Παλαμηδίου και στη συνέχεια η παράδοσις του Ναυπλί­ου ήταν σύμφωνα με τον χαρακτηρισμό του Καποδίστρια, ένα γεγονός μεγάλης σημασίας για την εξέλιξη του Αγώνα. Μετά την στρατιωτική επιτυχία η προσωρινή ελληνική διοίκηση, τίμησε τον Σταϊκόπουλο για τα κατόρθωματά του και τον προβίβασε από Χιλίαρχο στον ανώτερο βαθμό του Στρατηγού. Ο ίδιος πάντως ούτε σπίτι δεν δέχθηκε να πάρει από τα τόσα που άδειασαν τότε, από τη φυγή των Τούρκων…, 2 Δεκεμβρίου 1822 Το Συνέδριο της Βερόνας αποκηρύσσει την Ελληνική Επανάσταση. ,Το Συνέδριο της Βερόνας ήταν μια διπλωματικού επιπέδου συνάντηση των εκπροσώπων της Ιεράς Συμμαχίας των κρατών, που διεξήχθη το φθινόπωρο του 1822, με πρωτοβουλία της Αυστρίας στην σημερινή Ιταλική πόλη Βερόνα, εξ ου και η ονομασία του. Κύριο θέμα του ήταν η επανάσταση που είχε εκδηλωθεί στην Ισπανία (Ισπανικό ζήτημα) και δευτερευόντως το ιταλικό και ελληνικό ζήτημα, δηλαδή η επανάσταση που είχε εκδηλωθεί στην Ιταλία, καθώς και η επανάσταση των Ελλήνων που είχε ξεκινήσει το προηγούμενο έτος. Τι συμπέρασμα και η απόφαση του συνέδριου ήταν η αποκήρυξη της Ελληνικής επανάστασης για διάφορους λόγους συγκρούσεων συμφερόντων και συγκυρίας, ήταν και ο πρώτος διαξιφισμός του μελλοντικού κυβερνήτη της Ελλάδας Καποδίστρια και του γνωστού εχθρού της Ελλάδας Μέτερνιχ.

Η αρχή των εμφυλίων.

Μέχρι το 1824, παρά τις  διαφωνίες μεταξύ των Ελλήνων μαχητών  η επανάσταση είχε μεγάλες στρατιωτικές επιτυχίες. και ιδιαίτερα  με την ανάκτηση της  Τρίπολης,  τη συντριβή του Δράμαλη στα Δερβενάκια κλπ, οι πρώην προύχοντες κοτζαμπάσηδες και νυν πολιτικοί  άρχισαν να υποσκάπτουν το γόητρο , τη ραγδαία αυξανόμενη φήμη  που δημιουργούσε πλέον ο Κολοκοτρώνης , ο οποίος με τη απροσπέλαστη προσωπικότητα του , άρχισε να γίνεται επικίνδυνος αντίπαλος Οι διαμάχες πολιτικών και στρατιωτικών, που υπέβοσκαν από το πρώτο έτος της Επανάστασης οξύνθηκαν κατά τη διάρκεια και μετά την ολοκλήρωση της Β’ Εθνοσυνέλευσης στο Άστρος  18 Απριλίου 1823 ,. Η πολιτική κρίση εξελίχθηκε σε εμφύλιο πόλεμο το πρώτο εξάμηνο του 1824. Οι δύο αντιμαχόμενες παρατάξεις ήσαν από τη μία πλευρά οι σημαντικότεροι στρατιωτικοί της Πελοποννήσου με επικεφαλής τον Κολοκοτρώνη   («Αντικυβερνητικοί») και από την άλλη οι σημαντικότεροι πολιτικοί της Πελοποννήσου και οι νησιώτες («Κυβερνητικοί»). Το ρουμελιώτικο στοιχείο, που δεν είχε ενεργό ανάμιξη στη φάση αυτή, εκπροσώπησε ο ηπειρώτης Ιωάννης Κωλέττης  ,. Το θέατρο των επιχειρήσεων υπήρξε η Πελοπόννησος. Οι «Αντικυβερνητικοί» κατηγορούσαν τους «Κυβερνητικούς» ότι θέλουν να παραδώσουν την Ελλάδα στους Άγγλους, ενώ οι «Κυβερνητικοί» εξέφραζαν τους φόβους για τις δικτατορικές τάσεις των στρατιωτικών, που αποτελούσαν τη ραχοκοκκαλιά των «Αντικυβερνητικών». Η πλάστιγγα έγειρε εύκολα υπέρ των «Κυβερνητικών», που είχαν τη δύναμη και τον πλούτο. Συσπείρωναν τους νησιώτες εφοπλιστές και κεφαλαιούχους, τους περισσότερους ρουμελιώτες οπλαρχηγούς, το μεγαλύτερο μέρος των πελοποννησίων γαιοκτημόνων, τους Έλληνες του εξωτερικού και τους περισσότερους φιλέλληνες. Ο Κολοκοτρώνης μπορεί να ήταν η ψυχή των «Αντικυβερνητικών», αλλά οι δυνάμεις που τον υποστήριζαν ήταν περιορισμένες. Δυστυχώς οι διαθέσεις των κυβερνώντων δεν άρχισαν να φανούν. Αρχικά η δολοφονία του πρωτότοκου υιού του, Πάνου Κολοκοτρώνη (Νοέμβριος 1824) , κατόπιν υποκίνησης του τότε πολιτικού κατεστημένου , ο οποίος , προοριζόταν ως διάδοχος του  πατέρα του , καθώς κατείχε λαμπρή παιδεία αλλά και διακρίσεις στα πεδία των μαχών, κλόνισε το Γέρο του Μοριά.

Πάνος Κολοκοτρώνης

Ακολούθησε, η αναίτια σύλληψη του Κολοκοτρώνη (1825)  χωρίς να τηρηθεί κανενός είδους δικονομική διαδικασία (κατηγορητήριο-δίκη-καταδίκη) και η φυλάκιση του στην Ι.Μ. Προφήτη Ηλία στην Ύδρα , την ίδια στιγμή που ο Αιγύπτιος Ιμπραήμ έκανε απόβαση στη Μεθώνη με περίπου 100.000 στρατό , έπληξε τον Αγώνα στην πιο κρίσιμη καμπή του. Σαν ιστορική δικαίωση διατάχθηκε η αποφυλάκισή του , μερικές μέρες μετά τη μάχη στο Μανιάκι (19 Μαΐου 1825

Η φυλάκιση του Θ, Κολοκοτρώνη

Η ανάμιξη της Αιγύπτου

Στις αρχές του 1824 ο σουλτάνος, σε προφανή αδυναμία να καταστείλει την Ελληνική Επανάσταση, απευθύνθηκε στον Μωχάμετ Άλη και του ζήτησε να τον βοηθήσει. Ως αντάλλαγμα θα ελάμβανε την Κρήτη και την Πελοπόννησο.
Στις 4 Ιουλίου 1824 η αρμάδα του Ιμπραήμ με 17.000 άνδρες απέπλευσε με προορισμό την Κρήτη. Το επιτελείο του συνίστατο αποκλειστικά από Γάλλους αξιωματικούς, με επικεφαλής το συνταγματάρχη Ντε Σεβ, που έλαβε τον τίτλο του πασά με το όνομα Σολεϊμάν. Το σχέδιο του Ιμπραήμ προέβλεπε τη συνδυασμένη επίθεση του Tουρκικού και του Aιγυπτιακού στόλου στα επαναστατημένα νησιά του Αιγαίου, ως απαραίτητη προϋπόθεση για απόβαση στην Πελοπόννησο. Έτσι, ο Τουρκικός στόλος κατέστρεψε τα Ψαρά (20 Ιουνίου 1824), ενώ ο Αιγυπτιακός προσπάθησε ανεπιτυχώς να καταλάβει τη Σάμο, αφού συνάντησε ισχυρή αντίσταση από τον ελληνικό στόλο στη Ναυμαχία του Γέροντα (28 Αυγούστου 1824).
Η καταστροφή των Ψαρών

Στις 26 Φεβρουαρίου 1825 αποβιβάστηκε ανενόχλητος στη Μεθώνη με 4.000 πεζούς και 400 ιππείς και κατέλαβε το κάστρο της πόλης.

Τις επόμενες μέρες ενισχύθηκε με νέες δυνάμεις και ο συνολικός αριθμός του πεζικού του έφθασε τις 15.000. Μέχρι τα τέλη Απριλίου είχε καταλάβει τα στρατηγικά κάστρα της Κορώνης και της Πύλου (Νεόκαστρο), αφού προηγουμένως είχε νικήσει τους Έλληνες στα Κρεμμύδια (7 Απριλίου 1825). Οι επαναστάτες αφυπνίστηκαν, έστω και καθυστερημένα. Άφησαν κατά μέρος τις διαφορές τους και προσπάθησαν να προβάλουν αποτελεσματική αντίσταση με ηγέτη τον Θεόδωρο Κολοκοτρώνη, που εν τω μεταξύ είχε αποφυλακιστεί. Μόνο σε κλεφτοπόλεμο μπορούσαν να ελπίζουν, αφού σε κανονική μάχη ο στρατός του Ιμπραήμ προκαλούσε σοκ και δέος στους ανοργάνωτους Έλληνες.

Ο Παπαφλέσας στο Μανιάκι

19 Μαΐου 1825 Ο Ιμπραήμ κατατρόπωσε τον Παπαφλέσσα στο Μανιάκι (19 Μαΐου 1825) και άνοιξε το δρόμο για την Τριπολιτσά, την οποία κατέλαβε και κατέστρεψε στις 11 Ιουνίου 1825. Την επομένη βάδισε κατά του Άργους και του Ναυπλίου, αλλά ο Δημήτριος Υψηλάντης τον σταμάτησε στους βάλτους των Μύλων (12 Ιουνίου 1825).
Έκτοτε δεν επιχείρησε άλλη εκστρατεία στην περιοχή. Το Νοέμβριο του 1825 άφησε την Τρίπολη και μετέβη στο Μεσολόγγι για να βοηθήσει τον Κιουταχή που πολιορκούσε τη μαρτυρική πόλη. Μετά την Έξοδο  Μεσολογγίου (10 Απριλίου 1826) επέστρεψε δριμύτερος στην Πελοπόννησο, αλλά βρέθηκε αντιμέτωπος με τον κλεφτοπόλεμο του Κολοκοτρώνη, που του προκαλούσε σημαντικές φθορές.

Η δεύτερη πολιορκία του Μεσολογγίου και η έξοδος

Τον Ιούλιο του 1826 επιχείρησε να καταλάβει τη Μάνη, αλλά απέτυχε παταγωδώς.14 Απριλίου 1827 14 Απριλίου 1827

Εθνική Συνέλευση της Τροιζήνας 14 Απριλίου 1827

14 Απριλίου 1827 η Εθνική Συνέλευση της Τροιζήνας  επέλεξε τον Καποδήστρια πρώτο κυβερνήτη της Ελλάδας, θέση από την οποία ήρθε σε τριβή με τους τοπικούς αξιωματούχους με αποτέλεσμα τη δολοφονία του στις 9 Οκτωβρίου 1831, στο Ναύπλιο, από τον αδελφό και τον γιο του Πετρόμπεη Μαυρομιχάλη, σε αντίποινα της φυλάκισης του τελευταίου.
Στην ίδια Συνέλευση  ψηφίσθηκαν ομόφωνα αρχηγοί των δυνάμεων ξηράς και θάλασσας οι Ριχάρδος Τσωρτς (Richard Church) και ο λόρδος Τόμας Κόχραν αντίστοιχα. Ο λόρδος Τόμας Κόχραν ήταν Βρετανός αξιωματικός του ναυτικού και ένας από τους φιλέλληνες της ελληνικής επανάστασης του 1821. Διορίστηκε  αρχηγός του ελληνικού στόλου στη θέση του Ανδρέα Μιαούλη, καθώς του ζητήθηκε από τους Έλληνες να βοηθήσει στην εκστρατεία τους, λόγω της καλής του φήμης στα στρατιωτικά και ναυτικά ζητήματα..
. Η Συνέλευση της Τροιζήνας ψήφισε την 1η Μαΐου 1827 το τρίτο κατά σειρά σύνταγμα της ελληνικής επανάστασης και περισσότερο δημοκρατικό και φιλελεύθερο από τα προηγούμενα. Για πρώτη φορά χρησιμοποιήθηκε για το νομοθετικό σώμα ο όρος «βουλή»,
Ως κυβερνήτης της Ελλάδας ο Καποδήστριας προώθησε σημαντικές μεταρρυθμίσεις για την ανόρθωση της κρατικής μηχανής, καθώς και για τη θέσπιση του νομικού πλαισίου της πολιτείας , απαραίτητου για την εγκαθίδρυση της τάξης. Επίσης, αναδιοργάνωσε τις ένοπλες δυνάμεις υπό ενιαία διοίκηση. Όλα αυτά πραγματοποιούντο μέσα σε δυσχερέστατες συνθήκες Απριλιος  1827

O θάνατος του Καραισκάκη στο Κερατσίνη

Στις αρχές του Απριλίου του 1827 προσήλθαν και οι, διορισμένοι από τη  Συνεύκευση Της Τεοιζήνα ,(Κυβέρνηση), Κόχραν , ως «στόλαρχος πασών των ναυτικών δυνάμεων» και Τζωρτσ  , ως «διευθυντής χερσαίων δυνάμεων», προκειμένου να συνδράμουν τον Αγώνα. Με τους δύο αυτούς ξένους ο Καραϊσκάκης βαθμιαία περιήλθε σε έριδες, τόσο για την τακτική του πολέμου, όσο και κατά την οργάνωση για την κατά μέτωπο επίθεση. Οι διορισμοί των ξένων εκείνων προσώπων υπήρξαν αναμφίβολα το μοιραίο σφάλμα που ανέτρεψε την έκβαση του Αγώνα. Και τούτο διότι προσπαθούσαν να εφαρμόσουν τακτικές οργανωμένου στρατού αγνοώντας τις τακτικές των Ελλήνων, την ψυχολογία τους, αλλά και τις μορφολογικές δυνατότητες της περιοχής, επιζητώντας την έξοδο με κατά μέτωπο επίθεση σε πεδιάδα, επειδή ακριβώς, δεν γνώριζαν το είδος αυτό του πολέμου που επιχειρούσαν μέχρι τότε οι Έλληνες. Έτσι η ανάμιξη αυτών στις πολεμικές ενέργειες με ταυτόχρονες διαταγές του ενός και του άλλου παρέλυσαν τις διαταγές του Καραϊσκάκη. Αυτό οδήγησε τον Αρχιστράτηγο Καραισκάκη να επεμβαίνει προσωπικά μέχρι αυτοθυσίας σε όλες τις συμπλοκές, ακόμη και τις μικρότερες, ένα ακόμη μοιραίο σφάλμα των περιστάσεων εκείνων. Αυτό το αντελήφθη ο Κολοκοτρώνης ο οποίος και διαμήνυσε στον Καραϊσκάκη να αποφεύγει τις άσκοπες αψιμαχίες και ακροβολισμούς για να μη φονεύονται και οπλαρχηγοί τους οποίους «κυνηγά το βόλι«. Ο Κολοκοτρώνης του τόνιζε μάλιστα ότι είναι ανάγκη «να σώσει τον εαυτόν του για να σωθεί και η πατρίδα». Ο Καραϊσκάκης όμως έχοντας ατίθασο χαρακτήρα, παρά τις συστάσεις και παρά την κατάσταση της υγείας του αποφάσισε να ανακόψει τους ακροβολισμούς των Τούρκων.
Μάχες γύρω από τον Πειραιά, Μακρυγιάννης & Ζωγράφος, ξύλινο ταμπλό, Εθνικό Ιστορικό Μουσείο.
Η επιχείρηση ορίσθηκε να πραγματοποιηθεί τη νύχτα της 22ας προς την 23η Απριλίου 1827, έχοντας συμφωνήσει κανείς να μην ξεκινήσει άκαιρα τους πυροβολισμούς πριν δοθεί το σύνθημα για γενική επίθεση. Το απόγευμα της 22ας Απριλίου ακούστηκαν πυροβολισμοί από ένα Κρητικό οχύρωμα. Οι Κρητικοί προκαλούσαν τους Τούρκους και καθώς εκείνοι απαντούσαν οι εχθροπραξίες γενικεύτηκαν. Ο Καραϊσκάκης, παρότι άρρωστος βαριά, έφτασε στον τόπο της συμπλοκής. Εκεί μια σφαίρα τον τραυμάτισε θανάσιμα στο υπογάτριο  . Οι γιατροί που ανέλαβαν την περίθαλψή του γρήγορα κατάλαβαν πως θα κατέληγε. Ο ήρωας μεταφέρθηκε στο στρατόπεδό του στο Κερατσίνι και αφού μετάλαβε των Αχράντων Μυστηρίων, υπαγόρευσε τη διαθήκη  του που ιδιόχειρα υπέγραψε. Η τελευταία κουβέντα που είπε στους συμπολεμιστές του, κατά τον στρατηγό Μακρυγιάννη  ,που τον επισκέφθηκε, ήταν «Εγώ πεθαίνω. Όμως εσείς να είστε μονιασμένοι και να βαστήξετε την πατρίδα». Την επομένη στις 23 Απριλίου 1827 ο Αρχιστράτηγος Γεώργιος Καραϊσκάκης υπέκυψε στο θανατηφόρο τραύμα του μέσα στο εκκλησάκι του Αγίου Νικολάου στο  Κερατσίνι , ανήμερα της γιορτής του. Η σορός του μεταφέρθηκε στην εκκλησία του Αγίου Δημητρίου στη Σαλαμίνα   όπου ετάφη και θρηνήθηκε από το πανελλήνιο. Αναφέρεται πως όταν ο Κολοκοτρώνης έμαθε τον θάνατο του Καραϊσκάκη «κάθισε σταυροπόδι» και μοιρολογούσε σαν γυναίκα. Μετά το θάνατο του Καραϊσκάκη ανέλαβαν ο Κόχραν με τον Τσώρτς την διοίκηση της διεξαγωγής της μάχης στη πεδιάδα του Φαλήρου όπου και ακολούθησε η ολοκληρωτική καταστροφή του Ανάλατου, στη σημερινή περιοχή Φλοίσβου (Φαλήρου) όπου είχαν οι Τούρκοι παρασύρει τους Έλληνες μέχρι που τους περικύκλωσαν. Ακολούθησε η διάλυση του ελληνικού στρατοπέδου της Ακρόπολης και η ανακατάληψή της και η διάλυση και του στρατοπέδου του Κερατσινίου. ,

Φημολογία για τον θάνατό του

Τύμβος Γ. Καραϊσκάκη (Ν. Φάληρο – Πειραιάς)Οι πηγές που αναφέρονται στον θάνατο του Καραϊσκάκη χαρακτηρίζονται από ασυμφωνία.
Ο  γραμματέας του Καραϊσκάκη  στην βιογραφία του το 1833, αναφέρει τον τραυματισμό του αρχιστράτηγου και ότι ο Καραϊσκάκης πριν πεθάνει εμπιστεύτηκε στους , πως «…Λέγουν ότι εν παρόδω τρόπον τινά ανέφερε εις αυτούς ότι επληγώθη από το μέρος των Ελλήνων, ότι εγνώριζεν τον αίτιον και ότι, αν ήθελε ζήση, ήθελε τον κάμει γνωστόν και εις το στρατόπεδον». Δ. Αινιάν, Ο Καραϊσκάκης, σ.185. Μόνο ένας συγγραφέας, αυτόπτης απομνημονευματογράφος, υποστήριξε επίμονα την εκδοχή της δολοφονίας. Η συντριπτική πλειονότητα των πρωτογενών πηγών, μεταξύ των οποίων επίσης αυτόπτες, δέχεται ότι ο Καραϊσκάκης πυροβολήθηκε από Τούρκους. Από τους νεώτερους συγγραφείς ο Γιάννης Βλαχογιάννης υποστήριξε ότι ο Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος οργάνωσε την δολοφονία του Καραϊσκάκη, ,

Τα  προβλήματα που είχε να αντιμετωπίσει ο Καποδίστριας

Πέραν των πιεστικότατων οικονομικών, κοινωνικών και διπλωματικών προβλημάτων, ο Καποδίστριας είχε να αντιμετωπίσει δύο σημαντικά εμπόδια στην πολιτική του για την οικοδόμηση του νεοπαγούς ελλαδικού κράτους: πρώτον την εχθρότητα της Γαλλίας (μετά το 1830) και της Αγγλίας, τα γεωστρατηγικά συμφέροντα των οποίων στην Ανατολική Μεσόγειο κινδύνευαν από την προοπτική δημιουργίας ενός νέου και δυναμικού ναυτικού και εμπορικού κράτους έξω από τον έλεγχό τους ή, χειρότερα, υπό την επιρροή της Ρωσίαςˑ δεύτερον, τους φατριασμούς και τα τοπικιστικά, οικονομικά και πολιτικά συμφέροντα των κοτζαμπάσηδων και Φαναριωτών  και πλοιοκτητών, οι οποίοι επεδίωκαν διατήρηση των προνομίων και συμμετοχή στη νομή της εξουσίας. Ειδικά από τις προστάτιδες δυνάμεις  (οι οποίες είχαν μόλις καταναυμαχήσει τον τουρκοαιγυπτιακό στόλο στο Ναυαρίνο) δεν συμφωνούσαν στην ανεξαρτησία της Ελλάδας ούτε και οι στρατιωτικές δυνάμεις των Ελλήνων μπορούσαν να την επιβάλλουν. Η Ελλάδα είχε χάσει ολόκληρη τη Στερεά Ελλάδα και την Πελοπόννησο εκτός της Αργοναυπλίας. Λίγα νησιά ήταν ελεύθερα ακόμα. Μόνη λύση για την επιβίωση της Επανάστασης ήταν η αποδοχή της Συνθήκης του Λονδίνου (6 Ιουλίου 1827) η οποία όριζε την αυτονομία της Ελλάδας υπό την οθωμανική κυριαρχία. Το ζήτημα ήταν νομικό και όχι ουσιαστικό. Εν τέλει ο συνδυασμός των παραπάνω παραγόντων προετοίμασε το έδαφος και οδήγησε στην πολιτική και φυσική εξόντωση του πρώτου Κυβερνήτη της Ελλάδας στις 9 Οκτωβρίου 1831 (27 Σεπτεμβρίου 1831)

Η δολοφονία του Καποδίστρια

8 Οκτωβρίου 1827 Ναυμαχία του Ναβαρίνου Το καλοκαίρι του 1827, ο Ιμπραήμ, μην μπορώντας να εδραιώσει τη θέση του στην Πελοπόννησο, άρχισε να εφαρμόζει την τακτική της «καμένης γης», προκειμένου να κάμψει τους επαναστάτες, ενώ προετοίμαζε απόβαση στην Ύδρα και τις Σπέτσες, γεγονός που θα είχε ολέθριες συνέπειες για την Επανάσταση, αν γινόταν πραγματικότητα. Τον πρόλαβαν, όμως, οι ναυτικές δυνάμεις Γαλλίας, Ρωσίας και Αγγλίας, που κατέστρεψαν τον τουρκοαιγυπτιακό στόλο στη Ναυμαχία του Ναυαρίνου (8 Οκτωβρίου 1827).

Ναυμαχία του Ναβαρίνου

Στη Ναυμαχία αυτή έλαβαν µέρος 29 από τα καλύτερα πλοία των τριών συµµάχων µε το πλέον έμπειρο προσωπικό και διοικητή τον σπουδαίο Βρετανό ναύαρχο Κόδριγκτον, που διέλυσαν τον τουρκοαιγυπτιακό στόλο των 90 πλοίων. Με την καταστροφή του Τουρκοαιγυπτιακού στόλου σταθεροποιήθηκε και το νέο Ελληνικό κράτους,

Συνθήκη του Λονδίνου (1832),  μετατροπή του ελληνικού κράτους σε βασίλειο.

Λόγω της καχυποψίας απέναντι στον Κυβερνήτη της Ελλάδας Ιωάννη Καποδίστρια (θεωρείτο ρωσόφιλος), το 1830 η Αγγλία κατά την υπογραφή Πρωτοκόλλου της ανεξαρτησίας του Ελληνικού Κράτους (στις 3 Φεβρουαρίου του 1830. Ήταν η πρώτη επίσημη, διεθνής διπλωματική πράξη του  που αναγνώριζε την Ελλάδα ως κυρίαρχο και ανεξάρτητο κράτος, το οποίο θα επεκτεινόταν νότια της συνοριακής γραμμής που όριζαν οι ποταμοί Αχελώος και Σπερχειός) έτσι ι Αγγλία πέτυχε συμφωνία με τις Μεγάλες Δυνάμεις («Προστάτιδες Δυνάμεις») για τη μεταβολή του πολιτειακού σχήματος της χώρας, την επιβολή μοναρχίας και τη μετατροπή του ελληνικού κράτους σε βασίλειο. Οι ίδιες όρισαν, με τη Συνθήκη του Λονδίνου (1832) ,τον 17χρονο τότε Όθωνα ως Βασιλιά της Ελλάδας ,, Το πολίτευμα ορίστηκε να είναι απόλυτη μοναρχία. Επιπλέον, οι Δυνάμεις έδωσαν στην Ελλάδα 20.000.000 φράγκα ως πρώτη δόση ενός δανείου που θα έφτανε συνολικά τα 60.000.000 φράγκα.

Πορτραίτο του Όθωνα. Έργο του Γιόζεφ Καρλ Στίλερ

Στις17 Ιουνίου 1832 καθορίστηκαν τα «οριστικά» σύνορα του νεοσύστατου βασιλείου, το οποίο αποκτούσε την Ακαρνανία  , την Αιτωλία  και τη Φθιώτιδα  με οροθετική γραμμή που ξεκινούσε από τον Αμβρακικό Κόλπο   περνούσε από τις κορυφές όθρους και Τυμφρηστού  και κατέληγε στο Μαλιακό Από αυτή την περίοδο ξεκινά μία περίοδος προβλημάτων κυρίως λόγω της ανάθεσης της διοίκησης του κράτους  σε Βαυαρούς αντιβασιλείς που αντικαθιστούσαν τον ανήλικο Οθωνα. Η Αντιβασιλεία θέλησε να οικοδομήσει ένα σύγχρονο, κατά τα δυτικά πρότυπα, εθνικό κράτος. Οι επιδιώξεις της συνοψίζονταν στο τρίπτυχο: εθνική ανεξαρτησία, βασιλική απολυταρχία και συγκεντρωτικό σύστημα διακυβέρνησης. Ο στρατός βασίστηκε, αρχικά, στους περίπου 3.500 Βαυαρούς στρατιωτικούς που είχαν έρθει μαζί με τον Όθωνα στην Ελλάδα. Το μεγάλο σφάλμα ήταν ότι οι Έλληνες αγωνιστές που δεν έγιναν δεκτοί στις ένοπλες δυνάμεις του κράτους έμειναν χωρίς κανέναν πόρο ζωής, με αποτέλεσμα τη μεγάλη δυσαρέσκειά τους. Αρκετοί από αυτούς στράφηκαν στη ληστεία, η ακόμα χειρότερα έγιναν μισθοφόροι των Οθωμανών. Η ελληνική εκκλησία ορίστηκε αυτοκέφαλη, δηλαδή χωρίστηκε διοικητικά από το Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως, απόφαση που υπαγορεύθηκε από το ότι το τελευταίο βρισκόταν σε οθωμανικό έδαφος, υπό την άμεση επιρροή του σουλτάνου. Επίσης, διατάχθηκε το κλείσιμο των μοναστηριών που είχαν μικρό αριθμό μοναχών. Η στάση των Ελλήνων απέναντι στην Αντιβασιλεία ήταν αρχικά δύσπιστη και στη συνέχεια απροκάλυπτα εχθρική. Αναπτύχθηκαν, μάλιστα, συνωμοτικές κινήσεις με σκοπό την ανατροπή της Αντιβασιλείας, ενώ δεν έλειψαν και ανοιχτές εξεγέρσεις (Μεσσηνία, 1834). Μετά την ανάληψη της διακυβέρνησης από τον Όθωνα (Μάιος 1835), η κατάσταση δεν άλλαξε. Ο βασιλιάς προσπάθησε, όπως και η Αντιβασιλεία πριν απ’ αυτόν, να περιορίσει την επιρροή των κομμάτων ενισχύοντας κατά περιόδους ένα από αυτά και περιθωριοποιώντας τα άλλα. Ωστόσο, η πολιτική αυτή συνάντησε έντονες αντιδράσεις που εκφράστηκαν αρχικά με εξεγέρσεις τοπικού χαρακτήρα (Ύδρα, Μεσσηνία).

Περίοδος Αντιβασιλείας

Το δεύτερο πρωτόκολλο του Λονδίνου, που επικυρώθηκε από την ελληνική εθνοσυνέλευση στις 8 Αυγούστου 1832, ανακήρυξε τον Όθωνα βασιλιά της Ελλάδας. Ο νεαρός άνακτας έφτασε στην τότε πρωτεύουσα, το Ναύπλιο, στις 6 Φλεβάρη 1833. Τα πρώτα χρόνια η διακυβέρνηση ασκούνταν στο όνομά του από τη βαυαρική αντιβασιλεία, την τετρανδρία των Γιόζεφ Άρμανσπεργκ,  Γκέοργκ Μάουερ, Κάρολο φον Άμπελ και Καρλ Βίλχελμ φον Χάιντεκ. Η αντιβασιλεία δεν ήταν αγαπητή στο μεγαλύτερο μέρος του λαού καθώς και των αγωνιστών του ’21, που έβλεπαν σε σημαντικό βαθμό να παραγκωνίζονται κατά τη διαδικασία συγκρότησης του νέου κρατικού και στρατιωτικού μηχανισμού, συχνά προς όφελος Βαυαρών που κατέφθαναν μαζικά στο βασίλειο. Διαβόητη ήταν η δίκη κατά των Κολοκοτρώνη και Πλαπούτα, που καταδικάστηκαν σε θάνατο, μέχρι τη μετατροπή της ποινής του σε 20ετή κάθειρξη λόγω της διαφωνίας των δικαστών Ο Όθωνας ήλθε στην Ελλάδα συνοδευόμενος από σώμα περίπου 3500 χιλιάδων Βαυαρών, που αποτέλεσαν βάση μιας γερμανικής παροικίας ίχνη της οποίας θα επιβίωναν ως και τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο στο Παλαιό Ηράκλειο, όταν οι γερμανικές κατοχικές αρχές έπεισαν ορισμένες οικογένειας απογόνων να μεταναστεύσουν στη Γερμανία. Γνωστές οικογένειες, όπως οι Νέζερ (με παράδοση στην ηθοποιία) και οι Φιξ (του γνωστού βιομηχάνου μπύρας) έλκουν την καταγωγή τους από τότε. Η προσπάθειά των αντιβασιλέων να εφαρμόσουν πιστά τα βαυαρικά διοικητικά και νομικά πρότυπα στη χώρα, περιλαμβανομένου ακόμα και του “νόμου περί καθαρότητας της μπίρας”, έδειχνε σαφώς άγνοια για την ελληνική πραγματικότητα, παρότι σηματοδότησε και κάποια βήματα αστικού εκσυγχρονισμού, που είχαν εγκαταλειφθεί μετά τις πρώτες δειλές απόπειρες του Καποδίστρια. Σύντομα εξάλλου τα μέλη της αντιβασιλείας διασπάστηκαν από εσωτερικές έριδες, που αφορούσαν την πρόσδεση μιας μερίδας με το ρωσικό και της άλλης με το γαλλικό κόμμα, κάτι που οδήγησε τελικά στην αντικατάσταση των γαλλόφιλων Μάουρερ και Άμπελ. Σε ό,τι αφορά την εξωτερική πολιτική, όπως είπαμε ο Όθωνας επηρεάστηκε έντονα από τη Μεγάλη Ιδέα, η οποία εξάλλου διατυπώθηκε για πρώτη φορά επίσημα από τον πρωθυπουργό του, αρχηγό του γαλλικού κόμματος Ιωάννη Κωλέττη το 1844. Η Βρετανική Αυτοκρατορία φρόντιζε ωστόσο να θέτει από καιρού εις καιρόν αυστηρά όρια στην “περιπετειώδη” διάθεση του μονάρχη, όπως το 1841, όταν έστειλε στόλο στον Πειραιά μετά από απόπειρα προσάρτησης της Κρήτης, όπως και στον Κριμαϊκό Πόλεμο (1853-1856), όπου ο Όθωνας υποστήριξε με ενθουσιασμό τη ρωσική πλευρά, με την αποστολή “εθελοντών” στο πλευρό των Ρώσων,  ευελπιστώντας σε νίκη του τσάρου και συμμετοχή στη λεία από οθωμανικά εδάφη που θα κατακτώνταν. Αυτό προκάλεσε παρέμβαση του γαλλο-βρετανικού στόλου που απέκλεισε τον Πειραιά και κατέλαβε την πρωτεύουσα, επιβάλλοντας την πρωθυπουργία του Αλέξανδρου Μαυροκορδάτου, πρέσβη της Ελλάδας στη Μ. Βρετανία και εξαναγκάζοντας τον Όθωνα σε διακήρυξη ουδετερότητας. Είχε προηγηθεί η πολύκροτη υπόθεση Πατσίφικο, όταν και πάλι ο βρετανικός στόλος απέκλεισε τον Πειραιά ως το 1850, μετά από επίθεση που είχε δεχθεί το σπίτι του δον Πατσίφικο, εβραϊκής καταγωγής Βρετανού υπήκοου, τοκογλύφου και πρώην πρόξενου της Πορτογαλίας. Η 3η Σεπτεμβρίου 1843 Παράλληλα, η οικονομική κατάσταση των αγροτών χειροτέρευε και στην ύπαιθρο αναπτυσσόταν η ληστεία. Επιπλέον, η Ελλάδα αδυνατούσε να εξοφλήσει τα δάνειά της, με αποτέλεσμα οι Δυνάμεις να επιβάλουν οικονομικό έλεγχο στη χώρα και περικοπή των κρατικών δαπανών. Οι στρατιωτικοί, από τα πρώτα θύματα των περικοπών, στράφηκαν εναντίον του Όθωνα. Η γενική αναταραχή οδήγησε σε έντονη πολιτική κινητοποίηση με πρωτεργάτες τους Α. Μαυροκορδάτο, Ι. Κωλέττη, Α. Μεταξά και Α. Λόντο, δηλαδή πολιτικούς όλων των κομμάτων. Κοινή ήταν η πεποίθηση ότι η παραχώρηση συντάγματος θα απάλλασσε τη χώρα από τους Βαυαρούς και θα την ανακούφιζε από την οικονομική και κοινωνική κρίση. Έτσι, τη νύχτα της 2ης προς την 3η Σεπτεμβρίου 1843 δυνάμεις της φρουράς της Αθήνας και πολλοί πολίτες με επικεφαλής τον συνταγματάρχη Δημήτριο Καλλέργη και τον αγωνιστή του ’21 Μακρυγιάννη συγκεντρώθηκαν έξω από τα ανάκτορα (σημερινή Βουλή) και απαίτησαν από τον Όθωνα να παραχωρήσει σύνταγμα (σε ανάμνηση των γεγονότων ο χώρος ονομάστηκε αργότερα πλατεία Συντάγματος). Ο βασιλιάς, αν και αρχικά αρνήθηκε, υποχρεώθηκε τελικά να προκηρύξει εκλογές για Εθνοσυνέλευση, που θα ψήφιζε σύνταγμα. Έτσι, τελείωσε η περίοδος της απόλυτης μοναρχίας του Όθωνα,

H επανάσταση της 3ης Σεπτεμβρίου 1843

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »


Γενικός πρόξενος των ΗΠΑ στη Σμύρνη τα χρόνια της Μικρασιατικής Καταστροφής


Η Μάστιγα της Ασίας αποτελεί μια συγκλονιστική προσωπική μαρτυρία του διπλωμάτη Τζορτζ Χόρτον, που υπηρετούσε ως γενικός πρόξενος των ΗΠΑ στη Σμύρνη τα χρόνια της Μικρασιατικής Καταστροφής. Ως αυτόπτης μάρτυρας, καταδεικνύει τις οργανωμένες σφαγές των Ελλήνων και των Αρμενίων από τους Τούρκους και την παθητική στάση που κράτησαν οι Μεγάλες Δυνάμεις.

«Η Μάστιγα της Ασίας είναι ένα βιβλίο που πρέπει να διαβαστεί από όποιον ενδιαφέρεται , να κατανοήσει τα πολύπλοκα και αποφεύξιμα γεγονότα που οδήγησαν στην καταστροφή της πόλης της Σμύρνης…

Η αφήγηση του Χόρτον είναι αξιόπιστη και σημαντική. Ήταν ο ίδιος αυτόπτης μάρτυρας πολλών από τα συνταρακτικά γεγονότα που αφηγείται στο βιβλίο του και είδε με τα ίδια του τα μάτια πολλές πράξεις τρομοκρατίας, ανάμεσά τους τις διώξεις σε βάρος των χριστιανών που ζούσαν στη Μικρά Ασία».


yumpu.com/xx/embed/view/HvWuGCpBl5cgxNad(ανοίγει σε μία νέα καρτέλα)

Συγγραφέας/εις:Horton GeorgeΚατηγορία:ιστορίαISBN: 9786180207293

 Η ΜΑΣΤΙΓΑ ΤΗΣ ΑΣΙΑΣ THE BLIGHT OF ASIA υπό GEORGE HORTON Προξένου και Γενικού Προξένου των Ηνωμ. Πολιτειών στην Εγγύς Ανατολή επί τριάντα χρόνια. Με Πρόλογο του JAMES W. GERARD, πρώην Πρεσβευτού στη Γερμανία Μετάφραση Γεωργίου Λ. Τσελίκα Συντ. Δικηγόρου, τ. Νομάρχου Εκδόται: THE BOBBS – MERRIL COMPANY Ινδιανάπολις COPYRIGHT 1926 Η πρωτότυπη έκδοση Τυπώθηκε στις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής Τυπώθηκε και βιβλιοδέθηκε απ’ την BRAUNWORTH AND CO, INC. BROOKLYN, ΝΕΑ ΥΟΡΚΗ Η παρούσα έκδοση έγινε με δαπάνη των Σωματείων: «ΕΣΤΙΑ ΝΕΑΣ ΣΜΥΡΝΗΣ», «ΕΝΩΣΙΣ ΣΜΥΡΝΑΙΩΝ» & «ΘΡΑΚΙΚΟΝ ΚΕΝΤΡΟΝ» Τυπώθηκε και βιβλιοδέθηκε απ’ την ΑΤΛΑΝΤΙΣ – Μ. ΠΕΧΑΙΒΑΝΙΔΗΣ & ΣΙΑ Α.Ε. ΑΘΗΝΑ

 Έργα του Ιδίου Songs of the Lowly, 1891(Τραγούδια του ταπεινού) In Unknown Seas, (Poems) 1895 (Σε άγνωστες θάλασσες) Constantine, (Novel) 1896 (Κωνσταντίνος) Aphroessa, (Poem) 1897 (Αφρόεσσα) A Fair Brigand, (Novel) 1898 (Η ωραία λησταρχίνα) Like Another Helen, (novel) 1901 (Σαν άλλη Ελένη) Modern Athens, 1901 (Η σηµερινή Αθήνα) The Tempting of Father Anthony, (novel) 1901 (Ο πειρασµός του πατρός Αντωνίου) The Long Straight Road, (Novel) 1902 (Η µεγάλη ευθεία οδός) In Argolis (Folklore) 1902 (Στην Αργολίδα – Λαογραφικά) War and Mammon (Poems) 1904 (Πόλεµος και Μαµµωνάς) The Monk’s Treasure (Novel) 1905 (Ο θησαυρός του καλόγερου) The Edge of Hazard, (Novel) 1906 (To χείλος του πεπρωµένου) Miss Schuyler’s Alias (Novel) 1913 (To άλλο όνοµα της Μίς Σκάιλερ) The Blight of Asia, (History) 1926 (Η µάστιξ της Ασίας-Χρονικό της Μικρασιατικής καταστροφής) Recollections Grave and Gay, (Biography) 1927 (Αναµνήσεις σοβαρές και φαιδρές) The Home of Nymphs and Vampires: The Isles of Greece, (Folklore) 1929 (Νεράιδες και βρυκόλακες στα νησιά της Ελλάδος-Λαογραφικά) Poems of an Exile, (Poems) 1932 (Ποίηµα ενός εξόριστου) Το µυθιστόρηµα «Κωνσταντίνος» το έγραψε απ’ ευθείας και στην ελληνική και εκδόθηκε στην Αθήνα από το τυπογραφείο Άστυ το 1896.

 Η ΠΟΛΗ ΠΟΥ ΜΑΡΤΥΡΗΣΕ Βασίλισσα της Μεσογείου και δόξα της ήταν η Σµύρνη, η ωραία πόλη και το πειό ώµορφο µαργαριτάρι της Ανατολής Σµύρνη µου, ωραία πόλη! Κληρονόµος αµέτρητων αιώνων ιστορίας, µητέρα ποιητών, αγίων και σοφών ήταν η Σµύρνη η ωραία πόλη! Μια απ’ τις πειό αρχαίες, δοξασµένες τις Εφτά ήταν η Σµύρνη, η αγία πόλη κι’ είχε αναµµένες τις λαµπάδες της στον ουρανό ψηλά, Σµύρνη µου, αγία πόλη. Μια απ’ τις εφτά ελπίδες µας, κι επιθυµίες µας, µια απ’ τις εφτά τις αγίες Φωτιές µας ήταν η Σµύρνη, η αγία πόλη. Οι άλλες σβήσανε τώρα πολύν καιρό Ώ Σµύρνη, πόλη εσύ Χριστιανική! µα η δική της έµεινε να καίει σταθερή ώ Σµύρνη, πόλη εσύ Χριστιανική! Οι άλλες πέρασαν και σβήσανε και χάθηκαν µα ως χθες έκαιγε ακόµα αυτή, ώ Σµύρνη, πόλη εσύ Χριστιανική! Και οι καµπάνες των εκκλησιών της βουβάθηκαν και πέθαναν της Σµύρνης, της Χριστιανικής της πόλης κι’ η µουσική των σώπασε και οι ψαλτάδες χάθηκαν της Σµύρνης, της ευτυχισµένης πόλης. Και οι κοπέλλες της, µαργαριτάρια µεσογειακά έφυγαν απ’ τα µαρµάρινα παλάτια της Σµύρνης της παραµυθένιας πόλης! Πέθανε και σαπίζει κάπου εκεί κοντά στην πύλη της Ανατολής

Σµύρνη, η δολοφονηµένη πόλη. Φύγανε οι τεχνίτες της, στους δρόµους ερηµιά Σµύρνη µου, δολοφονηµένη πόλη. Χήρεψαν οι γυναίκες της κι ορφάνεψαν τα παιδιά µόνο τα ποντίκια µένουν µεσ’ στη χαλασιά, Σµύρνη µου, δολοφονηµένη πόλη! Με φωτοστέφανο ο εσπότης στεφανώθηκε στη Σµύρνη εκεί, την πόλη που µαρτύρησε, κι’ ας ήταν τα µαλλιά του τ’ άσπρα αιµατοβαµµένα ώ Σµύρνη, πόλη εσύ µαρτυρική! Κι έτσι εφύλαξε την πίστη στο Χριστό τον Πολύκαρπο ως τον Άγιο Χρυσόστοµο απ τη Σµύρνη, η ένδοξη πόλη! G. HORTON ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΜΕΤΑΦΡΑΣΤΟΥ Έχει επαναληφθεί πολλές φορές και έχει γίνει τώρα γενικά παραδεκτό ότι η ήττα του Ελληνικού στρατού στη Μικρά Ασία στα 1922 και η επακολουθήσασα εκδίωξη ή εξόντωση των Ελλήνων κατοίκων τη Μικράς Ασίας και Ανατολικής Θράκης από τους Τούρκους απετέλεσε για το Ελληνικό έθνος καταστροφή µεγαλύτερη από την άλωση της Κωνσταντινουπόλεως το 1453 από τον Μωάµεθ τον Κατακτητή. Κι αυτό είναι σωστό, γιατί την άλωση της Κων/πόλεως δεν επηκολούθησε η εκρίζωση των Ελλήνων κατοίκων της τέως Βυζαντινής Αυτοκρατορίας από τις εστίες τους, όπως έγινε στη Μικρασιατική καταστροφή και έτσι µπόρεσαν αυτοί, παρ’ όλες τις πιέσεις και τον βαρύτατο ζυγό των κατακτητών, να αναπτύξουν βαθµηδόν και σαν ραγιάδες έναν αξιοθαύµαστο πολιτισµό σε όλη την έκταση της τέως Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Έχουν γραφεί πολλά βιβλία και εκατοντάδες άρθρα σχετικά µε τη σηµασία και τα αίτια της Μικρασιατικής καταστροφής. Εκείνος όµως που έγραψε το πιο εµπεριστατωµένο και στηριγµένο σε αυθεντικές πηγές βιβλίο σχετικά µε το ζήτηµα αυτό, είναι ο Αµερικανός διπλωµάτης και συγγραφεύς George Horton, που έζησε στο δεύτερο ήµισυ του 19ου και τις πρώτες δεκαετίες του 20ου αιώνα και υπηρέτησε επί πολλά χρόνια σαν Γενικός Πρόξενος των ΗΠΑ στη Θεσ/νίκη και στη Σµύρνη. Το βιβλίο αυτό δηµοσιεύθηκε στα Αγγλικά το 1925 και έχει τον τίτλο «The blight of Asia», µε τον οποίο ο συγγραφεύς χαρακτηρίζει την Τουρκική φυλή και τις αφάνταστες καταστροφές που η φυλή αυτή προξένησε, αφού εµφανίσθηκε στο προσκήνιο της ιστορίας, σε όλη την ανθρωπότητα και προ πάντων στους Χριστιανικούς λαούς. Στο βιβλίο αυτό ο συγγραφεύς, µε απόλυτη αντικειµενικότητα, παρρησία και σθένος περιγράφει και αποδεικνύει µε ατράνταχτα επιχειρήµατα και µε βάση τα ιστορικά γεγονότα 4 κυρίως πράγµατα: 1) τη θαυµαστή ικανότητα του ελληνικού έθνους να δηµιουργεί πολιτισµούς, 2) τα βάρβαρα ένστιχτα και τη φοβερή ικανότητα της Τουρκικής φυλής να καταστρέφει πολιτισµούς και να εξοντώνει τα έθνη που τους δηµιούργησαν, 3) τα βαθύτερα αίτια της νίκης του Μουσταφά Κεµάλ στη Μικρά Ασία και 4) τη βαρύτατη ευθύνη ορισµένων Μεγάλων υνάµεων της ύσεως σχετικά µε την κοσµοϊστορική µεταβολή που είχε σαν αποτέλεσµα η νίκη αυτή επί της φυλετικής συνθέσεως των πληθυσµών που κατοικούσαν επί 10/άδες αιώνων στο χώρο της Βυζαντινής και αργότερα της Οθωµανικής Αυτοκρατορίας. Στο ίδιο βιβλίο ο George Horton αναλύει µε θαυµαστό τρόπο τα στοιχεία και την ουσία των δύο θρησκειών, του Χριστιανισµού και του Ισλαµισµού και τονίζει την βασική αντίθεση µεταξύ των από άποψη κοσµοθεωριακή, φιλοσοφική και ηθική και την αντίστοιχη επίδραση επάνω στην πολιτιστική εξέλιξη των λαών που δέχθηκαν τη µία ή την άλλη απ’ τις δυο αυτές θρησκείες. Έχοντας υπ’ όψη µου το περιεχόµενο αυτό του παραπάνω βιβλίου του G. Horton θεώρησα χρέος µου να το µεταφράσω στα Ελληνικά µε το σκοπό να λάβουν γνώση οι νεώτερες Ελληνικές γενεές: 1) του θαυµάσιου πολιτισµού, τον όποιον ανέπτυξαν οι προπάτορες των οµοεθνών µας, που επί 5 περίπου αιώνες έζησαν στα εδάφη της πρώην Οθωµανικής Αυτοκρατορίας, όπως τον περιγράφει ένας ξένος συγγραφεύς και 2) των αιτίων που τους έκα- µαν να εκριζωθούν από τα εδάφη εκείνα, έτσι ώστε να αντλήσωµε όλοι µας πολύτιµα µαθήµατα για το µέλλον της φυλής µας και ν’ αποφύγωµε παρόµοιες καταστροφές.

Προ πάντων θέλω να επιστήσω τη προσοχή των νεωτέρων από τη δική µας γενεών επί της ανάγκης να ξαναγυρίσωµε στις ρίζες του παραπάνω πολιτισµού των Ελλήνων που έζησαν στα εδάφη της τέως Οθωµανικής Αυτοκρατορίας, οι οποίες δεν είναι άλλες από την αληθινή χριστιανική πίστη, τον γνήσιο πατριωτισµό, την εθνική και κοινωνική αλληλεγγύη και τη βαθειά αγάπη για την παιδεία και την πρόοδο σε όλους τους τοµείς του πολιτισµού και τέλος για να τονίσω την ανάγκη της απαλλαγής µας από το επάρατο ελάττωµα της φυλής µας, τη διχόνοια, και της αµύνης µας εναντίον κάθε κηρύγµατος οποιασδήποτε αντεθνικής ή αναρχικής προπαγάνδας, που θα είχε σαν αποτέλεσµα την υπονόµευση του έθνους µας «εκ των έσω». Γιατί, όσο κι αν είναι αλήθεια ότι τη Μικρασιατική Καταστροφή προκάλεσαν τα αµείλικτα συµφέροντα ωρισµένων υνάµεων επάνω στα εδάφη της τέως Οθωµανικής Αυτοκρατορίας, είναι εξίσου αλήθεια ότι οι σχετικές προσπάθειες των υνάµεων εκείνων δεν θα µπορούσαν να έχουν αποτέλεσµα, αν δεν τους έδιδε το κατάλληλο έδαφος και την πρόφαση ο καταραµένος διχασµός του έθνους µας µέσα στην ίδια ελεύθερη Ελλάδα. Ο µεταφραστής Γ.Λ. Τσελίκας Αθήναι, Μάιος 1980

ΠΡΟΛΟΓΟΣ CHRISTOPHER WOODHOUSE Ο εικοστός αιώνας είναι γεµάτος από φρικιαστικές πράξεις. Σήµερα οι φρικιαστικές πράξεις βρίσκουν µια τόσο µεγάλη δηµοσιότητα, ώστε είναι εύκολο να ξεχάσει κανείς µια απ’ τις πιο πρόσφατες και πιο τροµερές την καταστροφή και τις σφαγές της Σµύρνης του Και δεν ήταν αυτή η µόνη του αιώνα, γιατί, όπως µας υπενθυµίζει ο George Horton µε το τόσο εύγλωττο βιβλίο του «The Blight of Asia», είχαν λάβει χώρα και νωρίτερα σφαγές Ελλήνων κατοίκων της Φώκαιας και Αρµενίων σε όλη την έκταση της Μικράς Ασίας. Το να θέλουµε να υπενθυµίσουµε στους ανθρώπους τα φρικιαστικά αυτά γεγονότα δεν οφείλεται σε προκατάληψη εναντίον των Τούρκων. Οι Τούρκοι πολύ εύκολα πιστεύουν ότι οι λαοί της ύσης είναι προκατειληµµένοι εναντίον τους, γιατί αυτοί δεν είναι Χριστιανοί ή γιατί η κλασική παιδεία προδιαθέτει τους Ευρωπαίους και τους Αµερικανούς ευνοϊκά υπέρ των Ελλήνων. Στην πραγµατικότητα όµως δεν υπάρχει µια τέτοια προκατάληψη. Ο διασηµότερος στη Νεοελληνική ιστορία Άγγλος δεν είχε καµία προκατάληψη εναντίον των Τούρκων. Μια από τις τελευταίες πράξεις της ζωής του Βύρωνα ήταν να σώσει µια Τούρκισσα κοπέλα, που ήταν αιχµάλωτη στα χέρια των Ελλήνων στο Μεσολόγγι. Οι Αγγλικές κυβερνήσεις µε λίγες εξαιρέσεις ήταν γενικά τουρκόφιλες. «Ο Τούρκος Τζώνης είναι κύριος», συνήθιζαν να λέγουν οι Άγγλοι στρατιώτες στον πρώτο παγκόσµιο πόλεµο. Από µια υποσυνείδητη πλάνη οι Times του Λονδίνου, στην πιο µεγάλη αιχµή της Κυπριακής κρίσεως περιέγραψαν την Τουρκία σαν «σύµµαχό µας σε δυο παγκόσµιους πολέµους». Και δεν τήρησαν µόνον οι Άγγλοι αυτή τη στάση. Οι κυβερνήσεις της Γαλλίας και Ιταλίας, επιτάχυναν µε τη βοήθειά τους την καταστροφή της Σµύρνης, µε το να παύσουν να υποστηρίζουν τους συµµάχους τους Έλληνες και µε το να συνάψουν ιδιαίτερες συµφωνίες µε τους Τούρκους. Οι Γερµανοί επί πολύ καιρό θεωρούσαν τους Τούρκους σαν «επίτιµους Γερµανούς» στη Μέση Ανατολή. Όπως προκύπτει από το βιβλίο του Horton και ο ίδιος εθεωρείτο καλός φίλος των Τούρκων πριν από τις φρικαλεότητες που έγιναν στη Σµύρνη. Οι Αµερικανοί θεωρούσαν τους Τούρκους σαν τους πλέον αξιόπιστους συµµάχους τους από την εποχή που άρχισαν να αναµιγνύονται στα πολιτικά ζητήµατα της Ανατολικής Μεσογείου. Εποµένως δεν υπάρχει θέµα προκαταλήψεως εναντίον των Τούρκων. Η κοινή γνώµη της ύσεως καταδικάζει πράξεις και όχι λαούς. Το βιβλίο του Horton αποδείχνει αυτό το πράγµα επανειληµµένα. Θα ήταν περιττό σε έναν πρόλογο ν’ αναφέρουµε παραδείγµατα. Πρέπει να διαβάσει κανείς, το ίδιο το κείµενο του συγγραφέα. εν είναι όµως περιττό να βγάλουµε τα γενικά διδάγµατα. Και πρώτα – πρώτα υπάρχει το αίσθηµα της ντροπής για την ανάλγητη ουδετερότητα των συµµάχων, των οποίων τα πολεµικά, που βρίσκονταν µέσα στον λιµένα της Σµύρνης ή κοντά σ’ αυτόν, είχαν διαταχθή να µη διασώσουν παρά µόνον τους υπηκόους τους. Απεναντίας πρέπει να αισθάνεται κανείς υπερηφάνεια για µερικούς απ’ αυτούς που αγνόησαν αυτές τις διαταγές. Και πρώτος πρώτος ήταν ο Γενικός Πρόξενος Horton ο ίδιος, µαζί µε µια χούφτα ιεραποστόλων και διδασκάλων που εµπνεύσθηκαν από το παράδειγµά του. Ένα άλλο δίδαγµα είναι ότι πρέπει να κατακρίνει κανείς όχι τόσο τους Τούρκους γιατί δεν ήταν Χριστιανοί, όσο τους ουδέτερους της ύσεως, γιατί ξέχασαν ότι ήταν Χριστιανοί\\

Συµπεριφέρθηκαν µ’ έναν τρόπο, σαν να µην είχαν ακούσει ούτε την παραβολή του κάλου Σαµαρείτη, σαν να µην είχαν καθόλου ηθικές υποχρεώσεις και σαν να είχαν λησµονήσει τι είναι ηθική. Οι ίδιες κυβερνήσεις συµπεριφέρθηκαν µε τον ίδιο τρόπο στα 1974 στην Κύπρο. εν υπάρχει αµφιβολία ότι κυνικοί συνήγοροι θα έλεγαν ότι το καθήκον του Χριστιανού είναι «να στρέφη και την άλλην παρειάν». Αλλά ποιανού την άλλη παρειά; Τη δική τους ή κανενός άλλου; Τα ερωτήµατα αυτά δεν πέρασαν καθόλου από το νου του Horton όταν χρειάστηκε να δράσει στα 1922, γιατί δεν είχε ανάγκη παρά µόνον από το ένστικτό του για να δράσει. Το ένστικτό του όµως στηριζόταν επάνω στην πείρα του και στα ανθρωπιστικά του αισθήµατα. Είχε υπηρετήσει επί πολλά χρόνια σαν πρόξενος στην Ανατολική Μεσόγειο. Είχε µάθει τα Ελληνικά και τα Τουρκικά. Είχε γράψει διηγήµατα και ποιήµατα για την Ελλάδα. Το πρώτο του διήγηµα µάλιστα το είχε γράψει στα Ελληνικά. Είχε σχηµατίσει µια πολύτιµη συλλογή από βιβλία και αρχαιότητες που χάθηκαν στην καταστροφή της Σµύρνης. Είχε κάµει διαλέξεις για τους Έλληνες σε πολλά µέρη των Ηνωµένων Πολιτειών, µε σκοπό την αντίκρουση της εσφαλµένης γνώµης που είναι τόσο κοινή ανάµεσα σε εκείνους που ανατράφηκαν µε την Ελληνική κλασική παιδεία, ότι οι σηµερινοί Έλληνες είναι εκφυλισµένοι σαν φυλή. Έτσι όταν ήρθε η κρίση, ο Horton ήταν έτοιµος: έτοιµος να υπερασπίσει τα δίκαια των Ελλήνων και Αρµενίων σαν ανθρώπων και έτοιµος να αποκαταστήσει την υπόληψη των Ηνωµένων Πολιτειών, την οποία η Κυβέρνησή των ταυτόχρονα µε τους συµµάχους των ήταν έτοιµη να θυσιάσει. εν ήταν δε η πρώτη φορά, στα τελευταία χρόνια, που οι Κυβερνήσεις εξυπηρετήθηκαν καλύτερα από ό,τι άξιζαν. Το όνοµά του θα µας το φέρει επάξια στη µνήµη µας η νέα δηµοσίευση του βιβλίου του. Οι Έλληνες έχουν µια πολύ κατάλληλη λέξη για έναν τέτοιον άνδρα: Ήταν ο «άξιος»! Christopher Woodhouse

Ε Ι Σ Α Γ Ω Γ Η Ο εκδότης µιας µεγάλης εφηµερίδας του Παρισιού παρατήρησε κάποτε ότι απέδιδε την εξαιρετική επιτυχία µιας εκδόσεώς του στο γεγονός ότι είχε ανακαλύψει πως κάθε άνθρωπος είχε να διηγηθεί τουλάχιστο µια Ιστορία. Υπηρέτησα πολλά χρόνια στην Εγγύς Ανατολή τριάντα περίπου ολικά και παρακολούθησα την βαθµιαία και συστηµατική εξόντωση των Χριστιανών και της Χριστιανοσύνης στην περιοχή εκείνη, και νοµίζω πως είναι χρέος µου να διηγηθώ την θλιβερή αυτή ιστορία και να διαφωτίσω τον κόσµο σχετικά µε τις πολιτικές αντιζηλίες των χωρών της ύσεως που επέτρεψαν να λάβει χώρα µια τόσο τροµερή τραγωδία. Αν και είχα υπηρετήσει το µεγαλύτερο µέρος της εποχής εκείνης σαν Αµερικανός Προξενικός υπάλληλος, δεν ενεργώ πλέον µε τέτοια ιδιότητα και δεν έχω πλέον κανένα σύνδεσµο µε την Αµερικανική Κυβέρνηση. Εποµένως τίποτε από όσα εκθέτω δεν έχει οιοδήποτε επίσηµο κύρος, ούτε έχω στηριχτεί κατά οιονδήποτε τρόπο επάνω στα αρχεία ή σε πηγές πληροφοριών του State Department. Γράφω αποκλειστικά σαν ένας απλός πολίτης περιγράφοντας γεγονότα απ’ τις ατοµικές µου παρατηρήσεις και από µαρτυρίες άλλων, τις οποίες παραθέτω. Βρισκόµουν στην Αθήνα τον Ιούλιο του 1908 όταν µε την υποκίνηση του Κοµιτάτου «Ένωσις και Πρόοδος» η στρατιά της Θεσσαλονίκης επαναστάτησε και αξίωσε να τεθεί αµέσως «εν ισχύ» το Σύνταγµα του 1876, που είχε καταντήσει νεκρό γράµµα, και παρατήρησα την αντίδραση που είχε στην Ελλάδα το φαινοµενικά προοδευτικό εκείνο κίνηµα. Ύστερα από λίγον καιρό πήγα στη Θεσσαλονίκη και αντιλήφθηκα την θλιβερή αφύπνιση των µη Μουσουλµάνων κατοίκων της περιοχής εκείνης των Βαλκανίων σχετικά µε το γεγονός ότι το πολυπόθητο «Σύνταγµα» δεν εσήµαινε γι’ αυτούς ελευθερία, αλλά µάλλον καταπίεση, δοκιµασίες και ολοκληρωτική εξόντωση..

Βρισκόµουν στη Σµύρνη στα 1917, όταν η Τουρκία διέκοψε τις σχέσεις της µε τις Ηνωµένες Πολιτείες και δέχθηκα τις προφορικές και γραπτές εκθέσεις των εντόπιων Αµερικανών που είχαν γίνει «αυτόπται µάρτυρες» των εκτεταµένων και απίστευτα φρικτών σφαγών εις βάρος των Αρµενίων των ετών , µερικές απ’ τις όποιες θα εκτεθούν εδώ για πρώτη φορά. Εγώ προσωπικά παρατήρησα, επαλήθευσα όµως και απ’ άλλους την επαίσχυντη µεταχείριση των Χριστιανών κατοίκων του Νοµού Σµύρνης και κατά τη διάρκεια του Μεγάλου Πολέµου και πριν απ’ την έκρηξή του. Ξαναγύρισα στη Σµύρνη αργότερα και έµεινα εκεί µέχρι το βράδυ της 13ης Σεπτεµβρίου 1922, οπότε η πόλη πυρπολήθηκε απ’ το στρατό του Μουσταφά Κεµάλ και ένα µεγάλο µέρος του πληθυσµού της εσφάγηκε και παρακολούθησα την εξέλιξη της άντειας εκείνης τραγωδίας, που είναι ζήτηµα αν υπάρχει παρόµοιά της στην ιστορία του κόσµου. Ένας απ’ τους σκοπούς για τους οποίους έγραψα το βιβλίο αυτό, είναι για να κάµω γνωστή την αλήθεια σχετικά µε σπουδαιότατα γεγονότα και να ρίξω φως επάνω σε µια περίοδο, κατά τη διάρκεια της οποίας διαπράχθηκαν κολοσσιαία εγκλήµατα εις βάρος του ανθρώπινου γένους και ο Χριστιανισµός έχασε έδαφος στην Ευρώπη και στην Αµερική, όπως και στην Αφρική και την Εγγύς Ανατολή. Άλλος ένας σκοπός είναι να δώσω στους ανθρώπους της εκκλησίας των Ηνωµένων Πολιτειών την ευκαιρία ν’ αποφασίσουν αν θα θέλουν να συνεχίσουν να δαπανούν µέσα στην Τουρκία εκατοµµύρια δολλάρια που µαζεύονται µε µικρούς και µεγάλους εράνους, για την υποστήριξη σχολείων, στα όποια δεν επιτρέπεται πιά να διαβάζεται η Αγία Γραφή ή να διδάσκεται ο Λόγος του Χριστού. Αναρωτιέµαι µήπως στην πραγµατικότητα κάµνουν περισσότερο κακό παρά καλό στη Χριστιανική υπόθεση και στο Χριστιανισµό, υποστηρίζοντας ιδρύµατα που δέχτηκαν έναν τέτοιο συµβιβασµό. Άλλος ένας σκοπός είναι ν’ αποδείξω ότι η καταστροφή της Σµύρνης δεν ήταν παρά η τελευταία σκηνή ενός σταθερού προγράµµατος εξοντώσεως του Χριστιανισµού σε όλο το µήκος και πλάτος της Παλαιάς Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, αφανισµού ενός αρχαίου Χριστιανικού πολιτισµού, ο οποίος στα τελευταία χρόνια είχε αρχίσει να πραγµατοποιεί θαυµαστές


Ο Μωαµεθανισµός εξαπλώθηκε µε το σπαθί και µε τη βία απ’ την αρχή
που εµφανίστηκε σαν µεγάλος εχθρός του Χριστιανισµού, όπως θα
αποδείξω παρακάτω σε ένα άλλο κεφάλαιο του βιβλίου αυτού.
Οι Τούρκοι ανέλαβαν οπωσδήποτε στα τελευταία χρόνια την αποστολή
να συνεχίσουν τις θηριώδεις παραδόσεις της θρησκείας τους και να
διακριθούν σε βιαιότητες που δεν είχαν διαπραχθεί από καµµιά απ’ τις
φυλές που είχαν ενταχθεί κάτω απ’ τη σηµαία του προφήτη ούτε στην
παλαιά, ούτε στη νεώτερη εποχή.
Οι παρακάτω αριθµοί παρουσιάζουν µερικές απ’ τις σφαγές που
διέπραξαν οι Τούρκοι απ’ το έτος 1822 µέχρι το 1904. Σφάγηκαν:
Το 1822. Στη Χίο, Έλληνες ……………………………………….. 50.000
Το 1823. Στο Μεσολόγγι, Έλληνες………………………………. 8.750
Το 1826. Κων/πολις, Γενίτσαροι…………………………………. 25.000
Το 1850. Μοσούλη, Ασσύριοι…………………………………….. 10.000
Το 1860. Λίβανος, Μαρωνίτες……………………………………..12.000
Το 1876. Βουλγαρία, Βούλγαροι…………………………………..14.700
Το 1877. Βαγιαζίτ, Αρµένιοι ………………………………………. 1.400
Το 1879. Alashguerth, Αρµένιοι…………………………………… 1.250
Το 1881. Αλεξάνδρεια, Χριστιανοί………………………………. 2.000
Το 1892. Μοσούλη, Yezithies …………………………………….. 3.500
Το 1894. Σαµψούς, Αρµένιοι……………………………………….12.000
Το 1895-96. Αρµενία, Αρµένιοι………………………………….150.000
Το 1896. Κων/πολις, Αρµένιοι…………………………………….. 9.570
Το 1896. Βαν, Αρµένιοι……………………………………………… 8.000
Το 1903-4. Μακεδονία, Μακεδόνες……………………………..14.667
Το 1904. Σαµψούς, Αρµένιοι………………………………………. 5.640
Σύνολον 328.477
Στον παραπάνω αριθµό πρέπει να προστεθούν και οι 30.000 Αρµένιοι
που σφάγηκαν στα 1909 στην επαρχία Αδάνων. Ο κίνδυνος των
τροµερών αυτών συµβάντων ήταν τόσο ζωντανός και πάντοτε
επικείµενος στις ψυχές των µη Μουσουλµάνων υπηκόων του Σουλτάνου,
ώστε αγράµµατες Χριστιανές µητέρες είχαν αποχτήσει τη συνήθεια να
χρονολογούν τα γεγονότα µε τη φράση «τόσα χρόνια πριν ή µετά την
τάδε σφαγή»


Στον κατάλογο των σφαγών που προηγήθηκαν απ’ τα τεράστια
εγκλήµατα που παρακολούθησα εγώ προσωπικώς περιέχεται η θανάτωση
14.700 Βουλγάρων στα 1876. Η σφαγή αυτή ενός συγκριτικώς µικρού –
από την Τουρκική άποψη — αριθµού Βουλγάρων πριν από 50 περίπου
χρόνια, προκάλεσε µια περίφηµη κραυγή αγανακτήσεως εκ µέρους του
Γλάδστωνος. Επειδή η διήγησή µου εξελίσσεται και φτάνει µέχρι των
σκοτεινών ηµερών των ετών 1915-1922, κατά την διάρκεια των οποίων
ολόκληρα έθνη είχαν εξοντωθεί µε το τσεκούρι, το ρόπαλο και το
µαχαίρι και στο τέλος οι Τούρκοι βρήκαν την ευκαιρία να ικανοποιήσουν
ολότελα τα σατανικά τους πάθη, θα γίνει φανερό ότι καµµιά διαµαρτυρία
µε παρόµοια αποτελέσµατα δεν βγήκε απ’ τα χείλη οποιουδήποτε
Ευρωπαίου ή Αµερικανού πολιτικού ανδρός.
Και το παράδοξο είναι ότι εξ αιτίας της προπαγάνδας που διενήργησαν
εκείνοι που ήθελαν να επιτύχουν απ’ τους Τούρκους ορισµένες
παραχωρήσεις, δηµιουργήθηκε στις Ηνωµένες Πολιτείες µια αντιχριστιανική και φιλότουρκη προπαγάνδα.
Στο βιβλίο του «Μια σύντοµη ιστορία της Εγγύς Ανατολής» ο
καθηγητής William Stearns Davis του Πανεπιστηµίου της Minnesota,
σχετικά µε τις θηριωδίες εις βάρος των Βουλγάρων του 1876 λέγει:
«Αυτό που επακολούθησε φαίνεται µια σφαγή µικράς κλίµακας όταν
συγκριθεί µε τις σφαγές των Αρµενίων του 1915-16, ήταν όµως αρκετό
ώστε να παραλύσει τη δύναµη του Disraeli σχετικά µε την προστασία των
Τούρκων. Συνολικά φαίνεται πως εσφάγησαν περίπου δώδεκα χιλιάδες
Χριστιανοί. Στην ευηµερούσα πόλι του Batal φαίνεται πως εσκοτώθηκαν
απ’ τις επτά χιλιάδες των κατοίκων οι πέντε χιλιάδες. Οι σφαγείς δεν
φείσθηκαν βέβαια ούτε ηλικία, ούτε φύλο, σηµειώθηκαν µάλιστα και
βιασµοί και αλλαξοπιστίες εκτός από τις άλλες σατανικές πράξεις. Και
πρέπει να χαρακτηρίσει κανείς σαν θλιβερή την τότε φάση της Βρεττανικής
πολιτικής κατά την οποία ο Disraeli και οι σύντροφοί του στο συντηρητικό
κόµµα των Tories κατέβαλαν κάθε προσπάθεια για να µειώσουν τη
σηµασία των εκθέσεων σχετικά µε τις θηριωδίες αυτές, οι οποίες δεν
έγιναν γνωστές στον κόσµο απ’ τις επίσηµες προξενικές εκθέσεις, αλλά από
ιδιώτες Άγγλους δηµοσιογράφους».
Τα παραπάνω είναι ενδιαφέροντα γιατί παρουσιάζουν µια αρκετά γνωστή
µέθοδο συµπεριφοράς κυβερνήσεων σε παρόµοιες περιπτώσεις. Οι
Tories δεν φαίνεται να είναι το µοναδικό προϊόν της Βρεττανικής
Σε ένα τελευταίο ταξίδι µου στην Ευρώπη µίλησα µε έναν κύριο που
ήταν στη διπλωµατική υπηρεσία µιας Μεγάλης ∆υνάµεως και ήταν µαζί
µου στη Σµύρνη τον καιρό που κάηκε η πόλη απ’ τον Τουρκικό στρατό.
Ο κύριος αυτός συµφωνούσε απόλυτα µαζί µου για όλες τις λεπτοµέρειες
τις σχετικές µε το ζήτηµα αυτό και µε βεβαίωσε ότι το Υπουργείο
Εξωτερικών της χώρας του τον είχε προειδοποιήσει να σιωπήσει σχετικά
µε τα πραγµατικά γεγονότα της Σµύρνης, αλλ’ ότι αυτός είχε γράψει ένα
πλήρες υπόµνηµα για τα γεγονότα, το όποιο και σκόπευε να δηµοσιεύσει.
Είναι πολύ σπουδαίο το ότι οι Τούρκοι στα 1876 παρακινούνται απ’ τους
Εβραίους, ενώ σήµερα Εβραίοι σαν τον Henry Morgenthau, τον Max
Nordau και τον Rabbi Wise διακρίνονται ανάµεσα στην οµάδα των
ανδρών που υψώνουν τη φωνή τους για την υποστήριξη των Χριστιανών
που καταπιέζονται. Στην επιρροή των ανδρών αυτών και στις ψήφους
γερουσιαστών, σαν τον King Of Utah και τον Swanson από την Virginia,
οφείλεται το ότι η επικύρωση της Συνθήκης της Λωζάννης αναβλήθηκε
ωσότου στεγνώσει κάπως το αίµα απ’ τις λόγχες και τα τσεκούρια των
Μιλώντας για τον Disraeli ο Γλάδστων έγραφε στον ∆ούκα του Argyle:
«∆εν είναι τόσο φιλότουρκος όσο νόµιζα. Εκείνο που µισεί είναι η
ελευθερία και ανασυγκρότηση των Χριστιανών».
Οι σφαγές της Βουλγαρίας έγιναν γνωστές από έναν Αµερικανό
προξενικό υπάλληλο και καταγγέλθηκαν από τον Gladstone µε ένα
περίφηµο φυλλάδιο. Είχαν σαν αποτέλεσµα την κήρυξη του πολέµου απ’
τη Ρωσία, τη συνθήκη του Αγίου Στεφάνου και την έναρξη της
ελευθερώσεως της Βουλγαρίας.
Σε ένα λόγο του στο Blackheath στα 1876 ο Gladstone είπε:
«Θα διατηρήσετε την ονοµαστική κυριαρχία σας και δεν θα γίνει εισβολή
στην αυτοκρατορία σας, αλλά ποτέ πειά όσο περνούν τα χρόνια και όσο θα
εξαρτάται από τη δύναµή µας, ποτέ πειά δεν θα σηκώσετε χέρι για
βιαιότητες, ποτέ πειά δεν θ’ ανοίξουν για σας οι πύλες της ακολασίας».
Στο περίφηµο φυλλάδιό του «Bulgarian Horrors and the Question of
the East» («Οι φρικαλεότητες στη Βουλγαρία και το Ανατολικό
ζήτηµα») διαβάζαµε τα εξής που είναι χίλιες φορές πιο αληθινά σήµερα
απ’ όσο ήταν τότε που γράφηκαν:
«Ας αποµακρύνουν τώρα οι Τούρκοι τις ασχήµιες τους µε τον µόνο δυνατό
τρόπο, δηλ. µε το να φύγουν οι ίδιοι. Οι Ζαπτιέδες τους και οι Μουντίρηδές
τους, οι Μπίµπασίδες και οι Γιούζµπασίδες τους, οι Καϊµακάµηδες και οι
Πασσάδες τους πρέπει να φύγουν, όπως έλπιζα, µια για πάντα µε όλες τους
τις αποσκευές έξω απ’ την επαρχία που κατέστρεψαν και βεβήλωσαν. Η
απόλυτη αυτή ανακούφιση και η ευλογηµένη αυτή απελευθέρωση είναι η
µόνη επανόρθωση που µπορούµε να κάµωµε στους τόσους σωρούς των
νεκρών και για τους βιασµούς που διαπράχτηκαν αδιάκριτα σε βάρος
πανδρεµµένων γυναικών, παρθένων και παιδιών για την περιφρόνηση και
τον εξευτελισµό του πολιτισµού, για την παραβίαση των νόµων του Θεού ή
αν προτιµάτε του Αλλάχ, και της αντιλήψεως περί ηθικής όλου του
ανθρωπίνου γένους. ∆εν υπάρχει κανείς εγκληµατίας µέσα σε φυλακή της
Ευρώπης, δεν υπάρχει κακούργος µέσα στα νησιά της Νοτίου θαλάσσης,
που δεν θα ξεσηκωνόταν και δεν θα ξεχείλιζε από αγανάκτηση, όταν
άκουγε αυτά που διαπράχτηκαν, που εξακριβώθηκαν πολύ αργά, που θα
µείνουν όµως ατιµώρητα και θ’ αφήσουν πίσω τους όλα τα χαµερπή και
θηριώδη πάθη που τα προκάλεσαν, και που µπορούν πάλι να ξεπηδήσουν
σε µια άλλη δολοφονική συγκοµιδή απ’ το έδαφος που είναι µουσκεµένο
και βγάζει αναθυµιάσεις από αίµα και µέσα σε µια ατµόσφαιρα µολυσµένη
από εγκληµατικές επαίσχυντες πράξεις κάθε είδους, που θα µπορούσε να
φανταστεί κανείς. Ότι τέτοια πράγµατα µπόρεσαν να γίνουν κάποτε,
αποτελεί έναν τροµερό εξευτελισµό για το τµήµα του ανθρωπίνου γένους
που τα διέπραξε· ότι θα µπορούσε να µείνει ανοιχτή η θύρα σε µια έστω
και απλώς δυνατή επανάληψή τους, θα σκόρπιζε τη ντροπή αυτή σε όλο τον
Μπορούµε να ερευνήσουµε τα χρονικά του κόσµου, αλλά δεν ξέρω ποια
έρευνα θα µπορούσε να µας δώσει ένα τόσο χτυπητό παράδειγµα
σατανικής καταχρήσεως των εξουσιών που ο Θεός ίδρυσε για την τιµωρία
των αδικοπραγούντων και για την ενθάρρυνση εκείνων που κάµνουν το
καλό. Καµµιά κυβέρνηση δεν αµάρτησε µε τέτοιο τρόπο και καµµιά δεν
αποδείχτηκε τόση αδιόρθωτη σχετικά µε την αµαρτία, ή, πράγµα που είναι
το ίδιο, τόσο ανίκανη για αναµόρφωση».
Ποτέ δεν θα’ ρθει καιρός που τα λόγια του Γλάδστωνος, ενός απ’ τους
σοφώτερους Άγγλους πολιτικούς άνδρες, θα θεωρηθούν ανάξια σοβαρής
προσοχής. Ο ακόλουθος χαρακτηρισµός των Τούρκων απ’ τον ίδιο
επαληθεύθηκε πληρέστερα απ’ τα γεγονότα που συνέβησαν µετά τον
θάνατό του, παρ’ όσο απ’ εκείνα που έγιναν προτήτερα:
«Θα προσπαθήσω να σκιαγραφήσω πολύ σύντοµα µε αδρότατες γραµµές τι
ήταν η Τουρκική φυλή και τι είναι σήµερα. ∆εν πρόκειται µόνο για
Μωαµεθανισµό, αλλά για Μωαµεθανισµό συνδυασµένο µε τον ιδιόρρυθµο
χαρακτήρα µιας φυλής. ∆εν είναι οι πράοι Μωαµεθανοί των Ινδιών, ούτε
οι ιπποτικοί Σαλαδίνοι της Συρίας, ούτε οι πολιτισµένοι Μαυριτανοί της
Ισπανίας. Ήσαν στο σύνολό τους, απ’ την πρώτη µαύρη µέρα που µπήκαν
στην Ευρώπη, το µόνο δείγµα της ανθρωπότητας που έδειξε τη µεγαλύτερη
έλλειψη ανθρωπισµού. Οπουδήποτε και αν πήγαν, µια πλατειά κηλίδα
αίµατος έδειχνε τα ίχνη της διαβάσεώς τους και σ’ όλη την έκταση της
κυριαρχίας τους ο πολιτισµός εξαφανιζόταν. Παντού αντιπροσώπευαν µια
διακυβέρνηση βίας σε αντίθεση µε την διακυβέρνηση δικαίου. Μια
διακυβέρνηση βίας όµως δεν ηµπορεί να διατηρηθεί χωρίς την βοήθεια
ενός τµήµατος διανοουµένων. Γι’ αυτόν τον λόγο αναπτύχθηκε, πράγµα
σπάνιο στην ιστορία του κόσµου, ένα είδος ανεκτικότητας στη µέση της
σκληρότητας, της τυραννίας και της αρπακτικότητας. Πολλοί Χριστιανοί
αφέθηκαν περιφρονητικά να ζήσουν ήσυχοι και µια οµάδα Ελλήνων
προσελκύσθηκαν στην Κωνσταντινούπολη, γεγονός που συνετέλεσε µε τον
καιρό στην αναπλήρωση των ελλείψεων του Τούρκικου Ισλαµισµού
σχετικά µε το στοιχείο της διανοητικότητας».
Στα λόγια αυτά του Γλάδστωνος ηµπορεί να προσθέσει κανείς τον
χαρακτηρισµό που έδωσε για τους Τούρκους ο περίφηµος καρδινάλιος
«Η βάρβαρη εξουσία, που επί αιώνες είχε εγκαθιδρυθεί µέσα στην καρδιά
του Παλαιού Κόσµου και που είχε κάτω από την κτηνώδη πυγµή της τις
περιφηµότερες χώρες της κλασικής και θρησκευτικής αρχαιότητας και
πολλές απ’ τις ευφορώτερες και ωραιότερες περιοχές της γης και που
ακόµα, µη έχοντας η ίδια ιστορία, είναι κληρονόµος των ιστορικών
ονοµάτων της Κωνσταντινουπόλεως και της Νίκαιας, της Νικοµήδειας και
της Καισαρείας, της Ιερουσαλήµ και της ∆αµάσκου, της Νινευΐ και της
Βαβυλώνας, της Μέκκας και της Βαγδάτης, της Αντιόχειας και της
Αλεξανδρείας, και κρατεί χωρίς επίγνωση του πράγµατος στην κατοχή της
το ήµισυ της ιστορίας όλου του κόσµου».
Σε ένα άλλο σηµείο του βιβλίου του ο Newman περιγράφει τους
Τούρκους ως τον «µεγαλύτερο Αντίχριστο ανάµεσα στις φυλές του


Για να εννοήσωµε την παρούσα διήγηση πρέπει να ενθυµούµαστε ότι η
Ανατολή είναι αµετάβλητη. Οι σηµερινοί Τούρκοι είναι ακριβώς οι ίδιοι
µε κείνους που ακολούθησαν τον Μωάµεθ τον Κατακτητή ανάµεσα απ’
τις πύλες της Κων/πόλεως στις 29 Μαΐου 1453 και απέδειξαν πολύ
καθαρά πως δεν διαφέρουν από κείνους που ο Gladstone κατήγγειλε για
τις θηριωδίες του 1876 εις βάρος των Βουλγάρων. Όσοι τρέφουν ελπίδες
για µιαν άλλη αντίληψη θ’ απογοητευθούν µε τρόπο οδυνηρό εάν
συνάπτουν συµβάσεις ή επενδύουν µεγάλα χρηµατικά ποσά στηριζόµενοι
επάνω σε ιδέες της ∆ύσεως για τον χαρακτήρα της Ανατολής.
∆εν είµαι ούτε «φιλέλλην» ή «φιλότουρκος» ούτε τίποτε άλλο, εκτός από
υπέρµαχος της Αµερικής και του Χριστιανισµού. Επειδή επέρασα το
µεγαλύτερο µέρος της ζωής µου σε χώρες, όπου τα φυλετικά πάθη είναι
πολύ ανεπτυγµένα, επεδίωξα πάντοτε να βοηθώ τους καταπιεζόµενους
άσχετα µε την εθνικότητά τους, όπως θα δείξω παρακάτω µε έγγραφα
που θα αναφέρω και έχω κερδίσει την εκδηλωµένη ευγνωµοσύνη
πολυάριθµων Τούρκων για τη βοήθεια και συµπαράσταση που τους
προσέφερα σε διάφορες περιπτώσεις.
Έχω ιδέα απ’ τις πολλές ευγενικές ιδιότητες του Τούρκου χωρικού, δεν
συµφωνώ όµως µε πολλά παραγγέλµατα της θρησκείας του και δεν τον
θαυµάζω καθόλου όταν κόβει κεφάλια ή βιάζει Χριστιανές γυναίκες. Οι
σφαγές για τις όποιες µίλησα παραπάνω αποτελούν µια αρκετά σοβαρή
κηλίδα για το Τουρκικό όνοµα. Οι σφαγές αυτές µπόρεσαν να γίνουν εξ
αιτίας των διδασκαλιών του Κορανίου, του παραδείγµατος του Μωάµεθ,
της λαγνείας και του πόθου για λεηλασία. Οι ίδιες σφαγές καταντούν να
φαίνoνται ασήµαντες, όταν συγκριθούν µε το τεράστιο αιµατοκύλισµα
των πιο πρόσφατων ετών που διαπράχθηκε κάτω από την αιγίδα του
Αβδούλ Χαµίτ, του Ταλαάτ και των συντρόφων του και του Μουσταφά
Πρέπει να βάλωµε καλά στο µυαλό µας οπωσδήποτε ότι µόνο ύστερα
από την διακήρυξη του Συντάγµατος η ιδέα «η Τουρκία για τους
Τούρκους» πήρε οριστική µορφή και εξελίχθηκε στο σχέδιο της
πραγµατοποιήσεώς της µε την τελειωτική εξόντωση όλων των
Χριστιανικών πληθυσµών της αιµατοποτισµένης αυτής χώρας — ένα
σχέδιο που είχε στενή συνάφεια και αποτελούσε τη συνέχεια της γενικής
ιστορίας του Μωαµεθανικού επεκτατισµού µέσα στις παλαιές εστίες του
Τον καιρό που κηρύχτηκε το Σύνταγµα στα 1908 ήµουν στην Αθήνα. Η
πρώτη µου επαφή µε το γεγονός ήταν µια διαδήλωση Ελλήνων που
κρατώντας Ελληνικές και Οθωµανικές σηµαίες βάδιζαν ανάµεσα απ’ τους
δρόµους που οδηγούσαν στην Τουρκική Πρεσβεία, όπου έκαµαν µια
φιλική και ενθουσιώδη εκδήλωση.
Στην Ελλάδα, καθώς και γενικά στις Βαλκανικές χώρες, επικρατούσε η
γνώµη ότι το Σύνταγµα σήµαινε ίσα δικαιώµατα για όλους µέσα στην
Τουρκία, ανεξάρτητα από την θρησκεία τους — τη χαραυγή µιας νέας
εποχής. Αν η αντίληψη αυτή αποδεικνυόταν αληθινή, η Τουρκία θα ήταν
σήµερα µια απ’ τις µεγάλες προοδευτικές και ευηµερούσες χώρες του
κόσµου. Η αδυναµία της αντιλήψεως αυτής ήταν το ότι στην περίπτωση
ενός ίσου και φιλικού ανταγωνισµού, οι Χριστιανοί γρήγορα θα είχαν
ξεπεράσει τους Οθωµανούς, που πολύ νωρίς θα είχαν βρεθεί σε µια
κατώτερη θέση από εµπορική, βιοµηχανική και οικονοµική άποψη. Η
επίγνωση αυτού του πράγµατος έκαµε τους Τούρκους ν’ αποφασίσουν
την εξόντωση των Χριστιανών. Ήταν µια ανατροπή της διαδικασίας της
φύσεως· οι κηφήνες βάλθηκαν να εξοντώσουν τις εργάτιδες µέλισσες
σκοτώνοντάς τες.
Κατά την διάρκεια των ηµερών εκείνων ένα µέλος της Τουρκικής
Κυβερνήσεως εξεφώνησε ένα λόγο στη Θεσσαλονίκη υποστηρίζοντας
ότι έπρεπε να κλείσουν όλα τα σχολεία των ξένων ιεραποστολών, καθώς
και των εντόπιων Χριστιανών, µε το εξής επιχείρηµα: «Αν κλείσωµε τα
Χριστιανικά ιδρύµατα, αναγκαστικά θα δηµιουργηθούν Τουρκικά ιδρύµατα
στη θέση τους. ∆εν ηµπορεί µια χώρα να µείνει χωρίς σχολεία».
Αµέσως µετά την πτώση του Αβδούλ Χαµίτ είχα µετατεθεί στη
Θεσσαλονίκη. Επικρατούσε µεγάλη χαρά για την πτώση του «αιµοχαρούς τυράννου» και επικρατούσε η πεποίθηση ότι οι υπήκοοι της
Τουρκίας είχαν ενωθεί επί τέλους για να δηµιουργήσουν ένα βασίλειο,
µέσα στο όποιο όλοι θα είχαν πλήρη ελευθερία να λατρεύουν τον Θεό
και να «ασκούν µε ασφάλεια τις ειρηνικές τους ασχολίες». Η πτώση του
Αβδούλ Χαµίτ είχε γίνει δυνατή χάρις στη συνεργασία και τη βοήθεια
των Χριστιανών.
Αυτοί όµως — Έλληνες, Βούλγαροι, Σέρβοι — πολύ γρήγορα
απογοητεύτηκαν σκληρά. Ένας γενικός διωγµός τέθηκε σε ενέργεια, τις
λεπτοµέρειες του οποίου ανακοίνωναν στις διάφορες κυβερνήσεις των
όλοι οι πρόξενοι της πόλεως. Ο διωγµός αυτός εκδηλώθηκε µε τη µορφή
σποραδικών δολοφονιών, που είχαν τροµακτική συχνότητα µέσα σε
ολόκληρη τη Μακεδονία, µε θύµατα στην αρχή πρόκριτους των
διαφόρων χριστιανικών κοινοτήτων. Ο πιο συνηθισµένος τόπος, που
σκοτώνονταν οι άνθρωποι αυτοί, ήταν τα σκαλιά της εισόδου του σπιτιού
των τη στιγµή που γύριζαν σ’ αυτό. Ήταν φανερό ότι η Τουρκική
Κυβέρνηση, µε σκοπό να αποχτήσει τον έλεγχο πάνω στη χώρα, είχε
αποφασίσει την εξόντωση των µη Μουσουλµάνων προκρίτων. Πολλοί
από κείνους που δολοφονήθηκαν είχαν διακριθεί µέσα στην κίνηση
εναντίον του Αβδούλ Χαµίτ.
Απ’ την εξόντωση των προκρίτων, το πρόγραµµα επεξετάθη σε άτοµα
µικρότερης σηµασίας, που άρχισαν να εξαφανίζωνται κι αυτά. Οµάδες
απελπισµένων χωρικών γυναικών άρχισαν να εµφανίζωνται στους
δρόµους της Θεσ/νίκης που έρχονταν να παρουσιασθούν στον Βαλή (τον
Τούρκο ∆ιοικητή) και να ζητήσουν πληροφορίες για τους συζύγους,
υιούς ή αδελφούς των. Οι απαντήσεις ήταν κατά κανόνα σαρδωνικές:
«Έφυγε φαίνεται ο άνθρωπός σας και σας εγκατέλειψε» ή «Φαίνεται πως
έφυγε στην Αµερική». Η αλήθεια όµως δεν ηµπορούσε να µείνει
κρυµµένη για πολύν καιρό, γιατί σε λίγον καιρό βοσκοί και αλλά
πρόσωπα ανέφεραν πως είχαν εύρει πτώµατα σε ρεµµατιές και σε
χαράδρες µέσα στα βουνά και στα δάση. Η τροµοκρατία, η «µέθοδος
διακυβερνήσεως των Τούρκων από αµνηµονεύτων χρόνων» είχε τεθεί σε
ενέργεια στα σοβαρά και το ακόλουθο βήµα που έγινε για τη γενίκευσή
της ήταν ο λεγόµενος «αφοπλισµός». Αυτό εσήµαινε, όπως πάντοτε, τον
αφοπλισµό του Χριστιανικού πληθυσµού και τον εξοπλισµό των
Εκδόθηκε διαταγή να παραδώσουν όλοι τα τουφέκια τους και άλλα όπλα
και στρατιωτικά αποσπάσµατα στάλθηκαν σ’ όλα τα χωριά για την
εκτέλεση της διαταγής αυτής. Ότι σκοπός της διαταγής αυτής δεν ήταν
τόσο το µάζεµα κρυµµένων όπλων, όσο η τροµοκράτηση των κατοίκων,
έγινε πολύ γρήγορα φανερό απ’ τους βασανισµούς που επιβάλλονταν
κατά τη διάρκεια της έρευνας για όπλα. Οι ραβδισµοί στις φτέρνες των
ποδιών ήταν ένα µέτρο που εφαρµοζόταν ιδιαίτερα. Τα πόδια των
χωρικών που ήταν συνηθισµένοι να βαδίζουν ξυπόλητοι ήταν πολύ
σκληρά γι’ αυτό τους έδεναν, τους εγύριζαν ανάποδα και εκτυπούσαν τα
δάκτυλα των ποδιών τους µε ρόπαλα ωσότου γίνουν ένας πολτός.
Ένας άλλος τρόπος βασανισµού που εφαρµοζόταν από την «Κυβέρνηση
της Ενώσεως και Προόδου» ήταν να δένουν ένα σχοινί ολόγυρα απ’ το
στήθος του θύµατος και να χώνουν ανάµεσα στο σώµα και στο σχοινί ένα
τουφέκι που το έστριβαν υστέρα ωσότου το θύµα να πάθει µια εσωτερική
βλάβη. Και ιερείς ήταν συχνά θύµατα της εκστρατείας αυτής
τροµοκρατίας και µίσους µε το σκοπό αφ’ ενός να τους γελοιοποιήσουν
και αφ’ ετέρου να τους υποβάλουν σε απαίσια µαρτύρια. Οι δυστυχείς
αναγκάζονταν να στέκωνται επάνω στο ένα πόδι, ενώ ένας στρατιώτης
τους απειλούσε µε µια λόγχη. Αν ο ιερεύς, εξαντληµένος στο τέλος,
πατούσε το σηκωµένο πόδι του κατά γης τον τρυπούσαν µε τη λόγχη. Οι
φυλακές ήταν ξεχειλισµένες από δυστυχισµένους ανθρώπους που ζούσαν
µέσα στην πείνα και στην ακαθαρσία. Ένας Αµερικανός καπνέµπορος
µου διηγήθηκε ότι ένας σπουδαίος Έλληνας έµπορος εξαφανίστηκε και
επί πολλές ήµερες ακούγονταν κραυγές πόνου που έβγαιναν απ’ το
δεύτερο πάτωµα µιας οικοδοµής. Ο Έλληνας αυτός δεν σκοτώθηκε, αλλά
στο τέλος απολύθηκε. Ο ίδιος έδειξε στον Αµερικανό πολλές στρογγυλές
τρύπες πάνω σ’ όλο του το σώµα. Τον έδεναν γυµνό επάνω σ’ ένα τραπέζι
και έχυναν επάνω του ζεµατιστό λάδι. Και όταν επάνω στην αγωνία του
ρωτούσε «Τί έκαµα;» οι βασανιστές του απαντούσαν: «Σου τα κάµνοµε
αυτά για να σου δείξωµε ότι η Τουρκία ελευθερώθηκε για τους Τούρκους».
Χωρίς αµφιβολία τον απέλυσαν για να διαδόσει τα ευχάριστα νέα.
Ένας πολύ γνωστός Άγγλος ανταποκριτής φιλοβούλγαρος, εδήλωσε ότι
είχε στείλει εκθέσεις για τους διωγµούς αυτούς στις Αγγλικές
εφηµερίδες, δεν είχε µπορέσει όµως να επιτύχει την δηµοσίευσή των.
Είχε την ιδέα ότι αυτό ωφείλετο εις το ότι ολόκληρος ο Αγγλικός τύπος
άνηκε σε Εβραίους, δεν είναι όµως εύκολο να παραδεχτεί κανείς αυτό το
συµπέρασµά του. Η αληθινή αιτία πρέπει να βρίσκεται στην κυβερνητική
πολιτική της εποχής εκείνης.
Ο διωγµός αυτός εναντίον των Ελλήνων, Βουλγάρων και Σέρβων
αδιακρίτως, τους ανάγκασε να ενωθούν στο ίδιο στρατόπεδο και τους
έδωσε τη δυνατότητα να διώξουν τους Τούρκους απ’ τη Μακεδονία,
µολονότι, ευθύς µόλις απαλλάχθηκαν απ’ τον κοινό εχθρό, επέπεσαν ο
ένας εναντίον του άλλου.
Ο καθένας που έχει τάση ν’ αµφιβάλλει για την αλήθεια της περιγραφής
που κάναµε παραπάνω, πρέπει να καταλάβει, αν έχει κάποια ιδέα για τα
ζητήµατα των Βαλκανίων, ότι θα χρειαζόταν µια σοβαρή κατάσταση
πραγµάτων για ν’ αναγκάσει Έλληνες και Βουλγάρους να πολεµήσουν ο
ένας στο πλευρό του αλλού.
Οι διωγµοί στους οποίους υπεβλήθησαν όλοι οι λαοί της αυτοκρατορίας,
εκτός απ’ τους Τούρκους, περιγράφονται σωστά στο εξής άρθρο της
«Νέας Αλήθειας», µιας συντηρητικής εφηµερίδας που εκδιδόταν σε
Ελληνική γλώσσα στην Θεσ/νίκη, και ασκούσε όλη της την επιρροή για
να επιτύχει τη γαλήνη και τη µετριοπάθεια. Το άρθρο αυτό δηµοσιεύτηκε
στο φύλλο της 10ης Ιουλίου 1910, δηλ. δυο χρόνια µετά την διακήρυξη
του περίφηµου «Συντάγµατος»:
«Πριν περάσουν δυο χρόνια ανακαλύφθηκε στην Κων/πολη ένα µυστικό
κοµιτάτο µε διακλαδώσεις σε όλες τις σηµαντικές εµπορικές πόλεις, του
οποίου οι σκοποί διακηρύσσεται ότι επιδιώκουν την ανατροπή της
παρούσης καταστάσεως πραγµάτων. Στο κοµιτάτο αυτό ανήκουν και
πολλοί εξέχοντες άνδρες και µέλη του Κοινοβουλίου. Κάθε δυσαρέσκεια
που συναντά κανείς µέσα στο βασίλειο προέρχεται απ’ την εσφαλµένη αυτή
πολιτική. Οι κυβερνήτες µας, σύµφωνα µε το συγκεντρωτικό σύστηµα, µε
βάση την κυριαρχία του λαού που έχει στα χέρια του την κυβέρνηση, το
οποίο υιοθέτησαν, ενέπνευσαν µίσος και εµπάθεια εναντίον όλων των
άλλων φυλών. ∆υσαρέστησαν τους Άραβες µε το να θέλουν να
εγκαταλείψουν τη γλώσσα τους. Αποξένωσαν τους Αλβανούς µε την
προσπάθειά τους να εφαρµόσουν επάνω τους τη βία, µολονότι µέτρα
συµφιλιώσεως θα ήταν προτιµότερα. ∆υσαρέστησαν τους Αρµενίους µε το
να παραµελήσουν τα νόµιµα αιτήµατά τους. Προσέβαλαν τους Βουλγάρους
µε το να τους αναγκάσουν να ζουν µαζί µε ξένους που µεταφέρθηκαν εκεί
επίτηδες από άλλα µέρη. ∆υσαρέστησαν τους Σέρβους µε το να
εφαρµόσουν εναντίον τους µέτρα, η σκληρότητα των οποίων αντιβαίνει σε
κάθε ανθρώπινο νόµο.
Όσο για µας τους Έλληνες όµως τα πράγµατα δεν ηµπορούν να
περιγράφουν. Έχοµε καθηµερινά µπροστά µας µια τέτοια τροµερή εικόνα
διωγµού και εξοντώσεως, ώστε οτιδήποτε και αν λέγαµε δεν θα ήταν
αρκετό για να εκφράσει το µέγεθος των συµφορών που από δυο ετών έχουν
συµβεί σε βάρος µας. Είναι γνωστό ότι το Ελληνικό έθνος έρχεται δεύτερο
στη σειρά σαν στύλος του Συντάγµατος και ότι συντελεί κατά τον πειό
πολύτιµο τρόπο στην ευηµερία της Οθωµανικής πατρίδος.
Έχοµε το δικαίωµα να ρωτήσωµε τί έχοµε κάνει εµείς οι Έλληνες
Οθωµανοί υπήκοοι για να γίνωνται αυτοί οι διωγµοί σε βάρος µας; Ο
χαρακτήρας των Ελλήνων Οθωµανών σαν νοµοταγών πολιτών δεν
ηµπορεί να αµφισβητηθεί. Μας είχαν υποσχεθεί ότι τα δικαιώµατά µας δεν
θα θίγονταν. Μολαταύτα ψηφίσθηκαν νόµοι µε τους οποίους εκκλησίες,
σχολεία και νεκροταφεία που ήταν δικά µας αφαιρέθηκαν από µας και
δόθηκαν σε άλλους. Ιερείς και δάσκαλοι φυλακίζονται, πολίται δέρνονται,
από παντού ακούονται θρήνοι και οδυρµοί.
Με πόση χαρά εµείς οι Έλληνες Οθωµανοί είχαµε πανηγυρίσει την
ανατολή της 10ης Ιουλίου! Με πόσο ζήλο είχαµε πάρει µέρος στην
εκστρατεία του Απριλίου του 1909! Με πόσες ελπίδες αποβλέπαµε και
σήµερα ακόµα στο µέλλον αυτής της χώρας! Είναι δική µας και καµµιά
δύναµη δεν είναι ικανή να µας χωρίσει απ’ αυτή.
Οι Έλληνες αποτελούν µια δύναµη µέσα στην Τουρκία: µια ηθική και υλική
δύναµη. ∆εν ηµπορούν οι συµπατριώτες µας Τούρκοι ν’ αγνοούν τη δύναµη
αυτή. Πότε θα’ ρθει η µέρα εκείνη που θα επέλθει πλήρης συµφωνία
ανάµεσα στα δύο έθνη; Τότε µόνο θα βαδίσουν προς την πρόοδο χέρι µε
χέρι και η Τουρκία θα φτάσει στο ύψος που της αξίζει».
Στις 11 ∆εκεµβρίου 1910 έγραφα στο ηµερολόγιό µου:
«Πολυάριθµες συλλήψεις. Σε µερικές πόλεις όλοι οι σηµαίνοντες πολίτες
ρίχτηκαν οµαδικά στις φυλακές […] ∆ιαδοχικές δολοφονίες κοινοταρχών
µέρα µεσηµέρι µέσα στους δρόµους. Έτσι σκοτώθηκαν πενήντα σηµαίνοντες Βούλγαροι και πολλοί Έλληνες».
Οι εξής αριθµοί δόθηκαν σε µια έκθεση που έγινε στο Τουρκικό
Κοινοβούλιο και επιβεβαιώθηκαν επί τόπου:
«Στην Υποδιοίκηση (σαντζάκ) Σκοπίων 1104 άτοµα µαστιγώθηκαν, στον
Νοµό Μοναστηρίου µαστιγώθηκαν 285 άτοµα· στη Θεσ/νίκη 464 (απ’ τους
οποίους 11 απέθαναν και 62 έµειναν ανάπηροι). Στις επαρχίες του Γενιτζέ
Βαρδάρ, Γευγελής και Βοδενών µαστιγώθηκαν 911 άτοµα.
Όλες οι φυλακές είναι γεµάτες από Χριστιανούς· πολλοί έφυγαν στη
Βουλγαρία και χιλιάδες άνδρες, γυναίκες και παιδιά κρύβονται στα
Αυτή ήταν η κατάσταση των πραγµάτων δυο χρόνια µετά την κήρυξη του
Συντάγµατος και η κοινή συµφορά που βρήκε τους Έλληνες,
Βουλγάρους και Σέρβους τους ανάγκασε να ενωθούν και να κηρύξουν
τον Οκτώβριο του 1912 τον πρώτο Βαλκανικό πόλεµο, κατά τον όποιο οι
Τούρκοι είχαν εκδιωχτεί πραγµατικά έξω απ’ την Ευρώπη, ωσότου
Χριστιανοί πολιτικοί των Μεγάλων ∆υνάµεων τους ξανάφεραν πίσω. Η
Τουρκική δύναµη πάντοτε στηρίχτηκε στη διαίρεση µεταξύ των
Χριστιανών και στη βοήθεια εκ µέρους των ιδίων.
Στην τουρκόφιλη εφηµερίδα «Progres de Salonique» που εκδιδόταν τότε
στη Θεσ/νίκη στη Γαλλική γλώσσα, δηµοσιεύτηκε ένα άρθρο, το όποιο
εκφράζει τα συναισθήµατα των λαών της Ανατολής, τα όποια και
επιδεινώθηκαν σοβαρά από τότε (22 Ιουλίου 1910). Αυτό που τότε ήταν
µια απλή φωτιά υπάρχει τώρα µεγάλη πιθανότητα να γίνει µια γενική
ανάφλεξη εξ αιτίας της απαίσιας δυνάµεως του Μουσταφά Κεµάλ, για
την ανάπτυξη της οποίας συνετέλεσαν Χριστιανικές δυνάµεις:
«Μέσα σε τρία χρόνια», έλεγε το άρθρο εκείνο, «η Ανατολή εξέπληξε τον
πολιτισµένο κόσµο κατά θαυµαστό τρόπο δυο φορές και απ’ τα δύο άκρα
της: την πρώτη φορά µε τη µεγάλη νίκη που κέρδισαν οι Ιάπωνες εις βάρος
του πειό ισχυρού απ’ τους λαούς της ∆ύσεως και τελευταία µε τη θαυµαστή
επανάσταση που έγινε στην Τουρκία! Πραγµατικά αποτελεί θαύµα αυτό
που συντελείται σήµερα! ∆εν ηµπορεί να συγκριθεί η σηµερινή Ανατολή µε
την Ανατολή όπως ήταν πριν από δέκα χρόνια. Το πειό περίεργο είναι ότι η
Ανατολική αυτή κίνηση επήρε τη µορφή δυο χωριστών ρευµάτων, τα οποία
ξεκινώντας απ’ τα δυο άκρα της Ανατολής τείνουν να συναντηθούν και το
σηµείο της συναντήσεώς των θα είναι κατά πασαν πιθανότητα η Ινδία.»
Επί κεφαλής της κινήσεως αυτής θα βρεθούν οι λαοί που ανήκουν στην
ίδια φυλή — τη Μογγολική. Ο καθένας απ’ αυτούς κατέχει το
αναµφισβήτητο δικαίωµα στην ηθική και διανοητική επικράτηση επάνω
στις µεγάλες χώρες, µέσα στις όποιες επεκτείνεται η επιρροή των.
Οι Ιάπωνες είναι αναµφισβήτητα επί κεφαλής των λαών που έχουν για
θρησκεία τους τον Βουδισµό, τη διδασκαλία του Κοµφουκίου κτλ. Οι
Τούρκοι, υπερασπιστές του Ισλαµισµού από πολλούς αιώνες, είναι οι
αναµφισβήτητοι ηγέτες των λαών που έχουν για θρησκεία τους τον
Ισλαµισµό. Γι’ αυτό οι δυο αυτές κινήσεις που ξεκίνησαν απ’ τα δυο άκρα
της Ασίας, απ’ το Βόσπορο κι απ’ το Τόκιο, επεκτείνονται διαρκώς, η κάθε
µια σε κατάλληλο έδαφος που είχε προετοιµαστεί από πριν απ’ την ιστορία
για να το δεχτεί, γιατί, εφόσον ουσιαστικά είναι οι ίδιες η µια µε την άλλη,
θα ενωθούν στο σηµείο που θα διασταυρωθούν για να σχηµατίσουν ένα
κοινό και τροµερό Ασιατικό ρεύµα. Έχοντας αυτά υπ’ όψη της η ∆ύση
νοιώθει ανησυχία και ταραχή».
Αµέσως µετά την εγκαθίδρυση του Συντάγµατος το πρώτο βήµα της
επικρατούσης εθνικότητας ήταν να στερεώσει την εξουσία της µε µέτρα
καταπιέσεως, εξαναγκασµού και εξοντώσεως. Οι Τούρκοι λοιπόν
ξεκίνησαν εσκεµµένα να εξαναγκάσουν όλες τις µη Τουρκικές
εθνικότητες να γίνουν από άποψη γλώσσας, δικαίου, συνηθειών και από
όλες σχεδόν τις απόψεις «Οθωµανοί» *.
Σ’ αυτήν ακριβώς την πολιτική που είχαν βάλει σε ενέργεια οι Τούρκοι
αναφέρεται η «Νέα Αλήθεια» στην περικοπή του άρθρου της που
παραθέσαµε παραπάνω. Μωρότερο σχέδιο ποτέ δεν είχε συλλάβει ο νους
του ανθρώπου απ’ το να αναγκάσει κανείς ολόκληρα έθνη ν’ αλλάξουν τη
γλώσσα τους και τις συνήθειές τους απ’ τη µια µέρα ως την άλλη. Η
αδυναµία της πραγµατοποιήσεως του σχεδίου αυτού γίνεται πιο πολύ
ολοφάνερη όταν ο αναγνώστης λάβει υπ’ όψη πως ένας κατώτερος
πολιτισµός προσπαθούσε να επιβληθεί πάνω σ’ έναν ανώτερο. Οι
Τούρκοι δεν είχαν ποτέ την πρόθεση να δώσουν ίση ελευθερία σε όλους
τους λαούς που είχαν το ατύχηµα να είναι κάτω απ’ την εξουσία τους.
Όταν απέτυχαν να «εκτουρκίσουν» τους λαούς αυτούς, όπως επεδίωκαν,
δεν τους απέµεινε άλλη δυνατότητα επιλογής παρά µόνον να τους
εξοντώσουν ή να τους εκδιώξουν, και δεν άργησαν να εφαρµόσουν την
πολιτική αυτή.

  • Καθηγητού Davis, Short History of the Near East.

Ένα γραφικό περιστατικό στη διαδικασία του «Εκτουρκισµού» έλαβε
χώρα στη Μακεδονία τον Μάιο και Ιούνιο του 1911. Ο Μωάµεθ ο Ε’
έφθασε στη Θεσ/νίκη στις 31 Μαΐου του παραπάνω έτους, επάνω σ’ ένα
πολεµικό, που συνοδευόταν απ’ το µεγαλύτερο µέρος του Τουρκικού
στόλου. Πριν λίγες µέρες είχε γίνει γνωστό ότι θα ερχόταν, γιατί η
εµπροσθοφυλακή του, δηλ. ψηλοί και πλαδαροί ευνούχοι, µάγειροι κλπ.
είχαν αρχίσει να εµφανίζωνται και να περιφέρωνται µπροστά στα
µεγαλύτερα ξενοδοχεία. Η πόλη είχε σηµαιοστολιστεί πλούσια και οι
διάφορες κοινότητες έκαµναν επιδείξεις προς τιµήν του, ανάµεσα δε σ’
αυτές οι Βούλγαροι έδειχναν ιδιαίτερο ενθουσιασµό. Επισκέφθηκε τα
Σκόπια και το Μοναστήρι κι απ’ εκεί προχώρησε στην πεδιάδα του
Κοσσόβου, όπου είχε λάβει χώρα η αποφασιστική µάχη που έφερε τους
Τούρκους και την κατάρα τους στην Ευρώπη. Εκεί στις 15 Ιουνίου του
1389 ο Σουλτάνος Μουράτ νίκησε τον ηρωικό βασιλιά των Σέρβων
Λάζαρο. Η Τουρκική εκείνη νίκη, της οποίας τα ολέθρια αποτελέσµατα
είχαν επιπτώσεις µέχρι και στην εποχή µας, είχε πραγµατοποιηθεί εξ
αιτίας της προδοσίας Χριστιανών συµµάχων, που υπήρξε πάντοτε η
πραγµατική αιτία όλων των Τουρκικών θριάµβων.
Και ο Μουράτ ο ίδιος σκοτώθηκε και µέσα στην πεδιάδα, όπου
βρίσκονται το απέριττο µνήµα του και ένα τζαµί για ανάµνηση του
ονόµατός του, συνεκάλεσε ο Μωάµεθ ο Ε’, που ήταν µέθυσος και άβουλο
και ξεµωραµένο ανδρείκελο του Νεοτουρκικού Κοµιτάτου, όλες τις
διάφορες φυλές της Ευρωπαϊκής Τουρκίας για ένα µεγάλο «σελαµλίκ»
δηλ. προσκύνηµα.
Εκτός απ’ τους πολίτες, µερικοί απ’ τους οποίους λέγεται ότι περπάτησαν
αρκετές ήµερες για να έλθουν εκεί, υπήρχαν και χιλιάδες στρατού και
πολλά περίφηµα συντάγµατα που είχαν µαζί τους παλιές σηµαίες
ξεσχισµένες απ’ τις µάχες. Μια µεγάλη σκηνή στήθηκε για τον Σουλτάνο
και το τεράστιο πλήθος κάθησε κατά γης. Ενώ οι ιερωµένοι απήγγελλαν
τα λόγια της ιεροτελεστίας και οι χιλιάδες των προσκυνητών έσκυβαν τα
µέτωπά τους προς τη γη και σηκώνονταν ξανά, η θάλασσα απ’ τα κόκκινα
φέσια υψωνόταν κι έπεφτε ρυθµικά σαν ένα τεράστιο χωράφι από
παπαρούνες που ταλαντεύονται απ’ τον άνεµο.
Η ιστορία του κόσµου έχει να παρουσιάσει πολύ λίγα γραφικώτερα και
εντυπωσιακότερα θεάµατα από το τελευταίο αυτό προσκύνηµα πάνω
στην απαίσια «Πεδιάδα των Κοτσυφιών».
Παρουσιάστηκα στον Μεχµέτ (ή Μωάµεθ τον Ε’) στη Θεσσαλονίκη και
θα ήταν δύσκολο να φανταστώ ένα πιο πλαδαρό, οικτρό και ανόητο
πρόσωπο. Τα θολά του µάτια ήταν πρησµένα από κάτω, το κάτω χείλος
του έπεφτε µ’ έναν γελοίο τρόπο. Η αυτοκρατορική του Μεγαλειότητα
συνοδευόταν από διάφορους υποβολείς µε πρόσωπα πονηρά εξευρωπαϊσµένου τύπου και ποτέ δεν άρθρωνε ούτε µια λέξη, χωρίς να γυρίσει
προς έναν απ’ αυτούς µε µια αµήχανη έκφραση για να τον καθοδηγήσει τι
να πει ή τι να κάµει. Όταν η συνέντευξη τελείωσε, ο Μεχµέτ γύρισε τη
ράχη του και ξεκίνησε ν’ αποµακρυνθεί. ∆εν είχε κάµει παρά λίγα µόνο
βήµατα, και ένας απ’ τους υποβολείς τού ψιθύρισε κάτι, οπότε κύτταξε
ολόγυρα βαρύθυµα και σιγά σιγά συνέστρεψε τα χαρακτηριστικά του σε
έναν απαίσιο µηχανικό µορφασµό. Ήταν φανερό, όπως θα µπορούσε να
γίνει σε µια παντοµίµα, ότι του είχαν ειπεί να χαµογελάσει πριν φύγει και
είχε ξεχάσει ένα µέρος του µαθήµατός του.
Ο Μεχµέτ ο Ε’ βρισκόταν στην πραγµατικότητα σε περιορισµό σ’ όλη του
τη ζωή απ’ τον αδελφό του, τον µεγάλο και σκληρό Αβδούλ, ο οποίος
όπως λέγουν τον ενεθάρρυνε να πίνει κάθε µέρα απίθανες ποσότητες
ρακί. Ήταν ένα παιδαριώδες και ακίνδυνο άτοµο, το όποιο είχαν διαλέξει
ο Εµβέρ και οι σύντροφοί του, γιατί στην πραγµατικότητα είχε καταντήσει ένας βλάκας.
Το µεγάλο «σελαµλίκ» προκάλεσε δυνατή συγκίνηση στους Τούρκους µε
το να ανασκαλέψει τα θρησκευτικά τους συναισθήµατα, είναι όµως
περιττό να πούµε ότι δεν επέτυχε πολλά πράγµατα σχετικά µε τον
«εκτουρκισµό» του Χριστιανικού στοιχείου. Και τον ίδιο καιρό ο ισχυρός
Αβδούλ, ο περίφηµος «Ασθενής» της Ευρώπης, ένας απ’ τους µεγαλύτερους διπλωµάτες και δολοφόνους µέσα στην παγκόσµια ιστορία,
φυλακίστηκε στην έπαυλι Αλλατίνι µαζί µε µια µικρή οµάδα γυναικών.


Στα 1911 µετατέθηκα στη Σµύρνη, όπου και έµεινα µέχρι τον Μάιο του
1917, οπότε οι Τούρκοι διέκοψαν τις σχέσεις τους µε τις Ηνωµένες
Πολιτείες. Από το 1914 µέχρι το 1917 ήµουν επιφορτισµένος µε τα
συµφέροντα της Entente στη Μικρά Ασία και βρισκόµουν σε στενή
επαφή µε τον Ραχµί-µπέη, τον περίφηµο και πονηρό στρατιωτικό
Οι Έλληνες υπήκοοι που βρίσκονταν στην Μικρά Ασία δεν ενοχλούνταν,
διότι όπως µου εξήγησε ο Ραχµί-µπέης, ο βασιλιάς Κωνσταντίνος ήταν
στην πραγµατικότητα σύµµαχος της Τουρκίας και διότι εµπόδιζε την
Ελλάδα να πάρει µέρος στον πόλεµο. Τους Ραγιάδες όµως, δηλ. τους
Έλληνες Οθωµανούς υπηκόους, τους εκακοµεταχειρίζοντο απαίσια. Οι
άνθρωποι αυτοί ήταν οι πεπειραµένοι τεχνίτες, οι κυριώτεροι έµποροι και
επιστήµονες των πόλεων και οι επιδέξιοι αγροκτηµατίαι της υπαίθρου.
Αυτοί ήταν που είχαν εισαγάγει την καλλιέργεια των περίφηµων
σταφυλιών Σουλτανίνας, είχαν βελτιώσει την καλλιέργεια και
επεξεργασία του καπνού και έκτιζαν µοντέρνα σπίτια και θαυµάσιες
πόλεις. Ανέπτυσσαν µε ταχύτητα ένα πολιτισµό που στο τέλος θα είχε
προσεγγίσει την κλασική εποχή της αρχαίας Ιωνίας. Εναντίον τους είχε
κηρυχθεί γενικός αποκλεισµός και τοιχοκολλήσεις στα τζαµιά και στα
σχολεία καλούσαν τους Μουσουλµάνους να τους εξοντώσουν. Οι
Τουρκικές εφηµερίδες δηµοσίευαν επίσης βίαια άρθρα µε τα οποία
παρακινούσαν τους αναγνώστες τους για διωγµούς και σφαγές. Το
προξενικό σώµα είχε µια συνεδρίαση και έλαβε την απόφαση να γίνει µια
επίσκεψη στον Βαλή και να επιστηθεί η προσοχή της εξοχότητάς του
σχετικά µε τον κίνδυνο ότι τα άρθρα αυτά και η παρακίνηση αυτή θα
µπορούσαν να διαταράξουν την ησυχία µιας ειρηνικής επαρχίας.
Οι πρόξενοι επισκέφθηκαν τον Βαλή, µε εξαίρεση τον Γερµανό
αντιπρόσωπο, που προφασίσθηκε πως δεν µπορούσε να συµπράξει σε
ένα τέτοιο διάβηµα χωρίς τη ρητή εξουσιοδότηση της κυβερνήσεώς του.
Η στάση αυτή του Γερµανού διπλωµάτη σχετικά µε το ζήτηµα αυτό
αποτελεί µια ακόµα επιβεβαίωση της εκδοχής ότι η Γερµανία ήταν σε
µεγάλο βαθµό συνένοχος της συµµάχου της Τουρκίας στην υπόθεση των
εκτοπίσεων και των σφαγών των Χριστιανών. Πράγµατι, δεν υπάρχει
αµφιβολία ότι η Γερµανία ενέπνευσε την εκδίωξη των Ελλήνων
Οθωµανών υπηκόων της Μικράς Ασίας την εποχή εκείνη, σαν ένα απ’ τα
προκαταρκτικά µέτρα για τον πόλεµο που προετοίµαζε. Η θηριώδης
εκδίωξη και η τροµοκράτηση µε βιαιότητες και δολοφονίες των
ραγιάδων κατά µήκος των παραλίων της Μικράς Ασίας, οι όποιες δεν
έλκυσαν την προσοχή που άξιζαν, έχουν την καθαρή σφραγίδα ενός
πολεµικού µέτρου που επέβαλε δήθεν η «πολεµική ανάγκη» και δεν
υπάρχει αµφιβολία ότι Τούρκοι και Γερµανοί ήταν σύµµαχοι σ’ όλη τη
διάρκεια του πολέµου και βρίσκονταν σε πλήρη συνεργασία µεταξύ τους.
Μια έρευνα του ζητήµατος αυτού µπορεί να βρει κανείς στο υπ’ αριθµ. 3
δηµοσίευµα της Ελληνοαµερικανικής Ενώσεως του 1918, µέσα στο
οποίο αναφέρεται ότι ενάµισυ εκατοµµύριο Έλληνες εκδιώχθηκαν απ’ τις
εστίες τους στη Θράκη και Μικρά Ασία και ότι το µισό απ’ τους
πληθυσµούς των περιοχών αυτών εξοντώθηκε απ’ τις εκτοπίσεις, τις
βιαιοπραγίες και την πείνα.
Τα βίαια και εµπρηστικά άρθρα των Τουρκικών εφηµερίδων, που
αναφέραµε παραπάνω, δηµοσιεύτηκαν απροσδόκητα και χωρίς καµµιά
αιτία. Είχαν «εµπνευστεί» τόσο πρόδηλα από τις Τουρκικές Αρχές ώστε
είναι ν’ απορεί κανείς πώς ακόµα και οι αµαθείς Τούρκοι δεν το
κατάλαβαν αυτό. Είχαν κυκλοφορήσει και φτηνές λιθογραφικές εικόνες
ακόµα που είχαν γίνει µε τον πιο αδέξιο και πρωτόγονο τρόπο και
αποτελούσαν προφανώς τοπικά προϊόντα. Οι εικόνες αυτές παρίσταναν
Έλληνες που κατατεµάχιζαν βρέφη Τούρκων ή έσχιζαν τις κοιλιές
εγκύων γυναικών Μουσουλµανίδων και διάφορες άλλες εντελώς
φανταστικές σκηνές που δεν στηρίζονταν σε κανένα πραγµατικό γεγονός
ή έστω σε οιαδήποτε κατηγορία. Οι εικόνες αυτές αναρτήθηκαν στα
τζαµιά και στα σχολεία. Η εκστρατεία αυτή έφερε αµέσως τους καρπούς
της και ώθησε τους Τούρκους σε σφαγές, πράγµα που δεν τους ήταν
καθόλου δύσκολο να το κάµουν.
Αµέσως άρχισαν να γίνωνται πολλές σποραδικές δολοφονίες στη Σµύρνη
και στη Θεσ/νίκη, κατάλογος των οποίων δηµοσιεύονταν σε όλες τις
πρωινές εφηµερίδες και περιείχε από δώδεκα µέχρι είκοσι περιστατικά.
Χωρικοί που πήγαιναν να εργαστούν στ’ αµπέλια τους πυροβολούνταν
και σκοτώνονταν από Τούρκους κρυµµένους πίσω από δένδρα και
βράχους. Μια ιδιαίτερα φρικαλέα περίπτωση προκαλεί την προσοχή µας:
∆ύο νέοι που είχαν τελειώσει πρόσφατα τις σπουδές τους σε µια σχολή
ανωτάτης εκπαιδεύσεως, επήγαν στην εξοχή για να διανυκτερεύσουν στο
εξοχικό σπιτάκι του αµπελιού τους. Στη διάρκεια της νύχτας άγνωστοι
χτύπησαν την πόρτα του σπιτιού και όταν οι νέοι άνοιξαν, τους
εσκότωσαν µε τσεκούρια. Τελικά οι ραγιάδες που ήταν αρκετές χιλιάδες
εκδιώχθηκαν όλοι απ’ τα χωριά τους κι απ’ τ’ αγροκτήµατά τους. Μερικοί
απ’ αυτούς εκτοπίσθηκαν στο εσωτερικό. Πολλοί όµως κατώρθωσαν να
διαφύγουν µε καΐκια στα γειτονικά νησιά, κι από κει διασκορπίστηκαν σ’
όλη την Ελλάδα. Μερικές χιλιάδες Τούρκοι κατέστρεψαν την περιοχή
που οι Έλληνες καλλιεργούσαν και καθιστούσαν εύφορη απ’ την
Πέργαµο προς τα κάτω µέχρι την ακτή Λίτζια! Περιώδευσα ο ίδιος όλη
την περιοχή και πήρα φωτογραφίες των κατεστραµµένων χωριών και
αγροκτηµάτων. Κατσίκια έβαλαν οι Τούρκοι να βόσκουν µέσα στα
ανθηρά και περιποιηµένα µε µεγάλη επιµέλεια αµπέλια και ξερρίζωσαν
πολλά στρέµµατα καλλιεργηµένης γης για να εφοδιαστούν µε καύσιµη
Τα περισσότερα απ’ τα σπίτια των Χριστιανών στην Μικρά Ασία ήταν
φτιαγµένα από ξύλινο σκελετό, που αποτελεί αντισεισµική βάση για τους
τοίχους που γεµίζονταν µε πέτρες και αµµοκονία. Οι Τούρκοι γκρέµισαν
τα σπίτια τοποθετώντας ένα δοκάρι ανάµεσα απ’ τα παράθυρα ή απ’ την
κάσσα της πόρτας και βάζοντας βουβάλια ή βόδια να το τραβήξουν.
Ένας Τούρκος κατοικούσε σε ένα απ’ τα σπίτια µαζί µε τη γυναίκα του ή
µε τα γίδια του ή µε άλλα κτήνη και υστέρα εγκρέµιζε πολλά σπίτια γύρω
γύρω. Όταν η ακτίνα του κύκλου των γκρεµισµένων σπιτιών γινόταν
πολύ µεγάλη και ο Τούρκος δεν βολευόταν µετακινιόταν στο κέντρο µιας
άλλης οµάδας σπιτιών. Σκοπός της καταστροφής των σπιτιών ήταν η
χρησιµοποίηση των δοκαριών σαν καυσόξυλων.
Την ίδια εποχή καθώς και αργότερα κατά τη διάρκεια του Μεγάλου
Πολέµου, οι ραγιάδες κατατάσσονταν µε τη βία στο στρατό, όπου τους
µεταχειρίζονταν σαν δούλους. ∆εν τους έδιναν όπλα, αλλά τους
χρησιµοποιούσαν για να ανοίγουν χαρακώµατα και σε άλλα παρόµοια
έργα και επειδή δεν τους έδιναν ούτε τροφή, ούτε ιµατισµό ή στέγη,
µεγάλος αριθµός απ’ αυτούς πέθαιναν από πείνα και εντελή παραµέληση.
Η έναρξη της ανεγέρσεως της «Μεγάλης Τουρκικής Βιβλιοθήκης» στη
Σµύρνη ήταν πολύ ενδιαφέρουσα σαν αποκάλυψη της νοοτροπίας της
φυλής. Χριστιανοί εχρησιµοποιούντο για τις εργασίες, οι εργοδηγοί όµως
ήταν φυσικά Τούρκοι, οπλισµένοι µε µαστίγια. Όταν µια µέρα επέστησα
την προσοχή του γενικού ∆ιοικητού Ραχµί-µπέη πάνω στο γεγονός ότι
δεν υπήρχαν αρκετά βιβλία στη γλώσσα τους που να δικαιολογούν την
ανέγερση ενός τόσο µεγάλου κτιρίου, εκείνος µου αποκρίθηκε:
«Το πρώτο πράγµα είναι να έχωµε το κτίριο. Όταν έχωµε το κτίριο,
αναγκαστικά θα βρεθούν και τα βιβλία για να το γεµίσουν, κι αν δεν
βρεθούν τότε θα µεταφράσουµε όλα τα Γερµανικά βιβλία στα Τούρκικα».
Η οικοδοµή δεν τελείωσε ποτέ και εποµένως ούτε βιβλία γράφηκαν.


Η πλήρης και τεκµηριωµένη έκθεση του θηριώδους διωγµού του
Ελληνικού πληθυσµού της περιοχής Σµύρνης που έγινε στα 1914 δεν
είναι δύσκολο να γίνει· θα είναι όµως αρκετό, σαν παράδειγµα να
δώσωµε µόνο µερικά αποσπάσµατα από µια έκθεση του αυτόπτου
Γάλλου Manciet, που αφορά τις σφαγές και λεηλασίες που έγιναν στη
Φώκαια, µια πόλη µε οκτώ χιλιάδες Έλληνες και τετρακόσιους περίπου
Τούρκους κατοίκους, που είναι κτισµένη στην παραλία, σε µικρή
απόσταση απ’ τη Σµύρνη. Η καταστροφή της Φώκαιας προκάλεσε
µεγάλο ενδιαφέρον στη Μασσαλία, γιατί τη Γαλλική αυτή πόλη είχαν
ιδρύσει κάτοικοι της οµώνυµης αρχαιότατης Ελληνικής πόλεως. Η
Φώκαια είναι η µητρόπολη της Μασσαλίας. Ο κ. Manciet ήταν παρών
στη σφαγή και λεηλασία της Φώκαιας και µαζί µε τρεις άλλους Γάλλους,
τους κ. κ. Sartiaux, Carlier και Dandria, έσωσε εκατοντάδες ψυχών µε
το θάρρος και την ψυχραιµία του.
Η έκθεση αρχίζει µε την εµφάνιση επάνω στους λόφους που βρίσκονται
πίσω απ’ την πόλη οπλισµένων συµµοριών που πυροβολούσαν για να
ενσπείρουν τον πανικό. Οι τέσσερις Γάλλοι, που αναφέραµε παραπάνω,
κατοικούσαν µαζί, όταν όµως άρχισε ο πανικός χωρίσθηκαν και
εγκαταστάθηκαν ο καθένας σε άλλο σπίτι. Ζήτησαν απ’ τον Καϊµακάµη
χωροφύλακες για την προστασία τους και στον καθένα τους δόθηκε ένας.
Άφησαν ανοιχτές τις πόρτες κι έδιναν καταφύγιο σε όποιον ερχόταν.
Έφτιαξαν πρόχειρα µε κατάλληλο ύφασµα τέσσερις Γαλλικές σηµαίες
και τις ανήρτησαν έξω απ’ το κάθε σπίτι. Ας συνεχίσωµε όµως τη
διήγηση µε τις λέξεις του ίδιου του κ. Manciet, µεταφράζοντας απ’ τα
«Στη διάρκεια της νύχτας οι οργανωµένες συµµορίες εξακολούθησαν τη
λεηλασία της πόλεως. Κατά την αυγή εξακολουθούσαν να ρίχνωνται πολύ
δυνατοί πυροβολισµοί µπροστά στα σπίτια. Βγήκαµε αµέσως έξω οι
τέσσερίς µας και είδαµε το πιο φρικτό θέαµα που θα µπορούσε να
ονειρευτεί κανείς. Η ορδή που είχε µπει στην πόλη ήταν οπλισµένη µε
Γκράδες και τουφέκια του ιππικού. Ένα σπίτι ήταν µέσα στις φλόγες. Απ’
όλες τις διευθύνσεις οι Χριστιανοί έτρεχαν προς την παραλία
προσπαθώντας να βρουν βάρκες για να φύγουν µ’ αυτές, αλλά απ’ την
νύχτα κιόλας δεν είχε µείνει καµµιά. Άκουγε κανείς κραυγές τρόµου
ανακατεµµένες µε τους κρότους των πυροβολισµών. Ο πανικός ήταν
τέτοιος, ώστε µια γυναίκα µε το παιδί της πνίγηκαν σε νερό βάθους εξήντα
Ο κ. Carlier είδε ένα φρικτό θέαµα. Ένας Έλληνας στεκόταν µπροστά στην
πόρτα του σπιτιού του, µέσα στο οποίο ήταν η γυναίκα του και η κόρη του
και όπου ήθελαν να µπουν οι ληστές. Άπλωσε τα χέρια του για να τους
εµποδίσει να µπουν. Η χειρονοµία αυτή τού στοίχισε τη ζωή γιατί τον
πυροβόλησαν στο στοµάχι. Ενώ έτρεχε τρικλίζοντας προς τη θάλασσα, τον
πυροβόλησαν ξανά από πίσω και το πτώµα του κειτόταν εκεί επί δύο
Ευτυχώς υπήρχαν στον λιµένα δυο ατµόπλοια και κατορθώσαµε να
επιβιβάσωµε σ’ αυτά τους δυστυχείς Χριστιανούς σε µικρές οµάδες. Παρά
τις προσπάθειές µας οι ταλαίπωροι αυτοί άνθρωποι είχαν τέτοια βία να
φύγουν, ώστε αναποδογύρισαν τις µικρές βάρκες. Μια αποκρουστική
λεπτοµέρεια απέδειξε τον κυνισµό της ορδής εκείνης, η οποία µε την
πρόφαση του αφοπλισµού των φευγόντων ελήστευε αδιάντροπα τους
κακόµοιρους και τροµοκρατηµένους αυτούς ανθρώπους από τα τελευταία
υπάρχοντά τους. Οι ληστές άρπαζαν µε τη βία από γρηές δέµατα και
κλινοσκεπάσµατα. Με κατέλαβε αγανάκτηση και τόσο συχάθηκα βλέποντας
τις ελεεινότητες αυτές, ώστε είπα σε έναν αξιωµατικό της χωροφυλακής ότι
αν δεν σταµατούσε αυτό το πράγµα θα έπαιρνα ο ίδιος ένα όπλο και θα
πυροβολούσα επάνω στους ληστές. Αυτό έφερε το αποτέλεσµα που ήθελα
και οι δυστυχείς εκείνοι µπόρεσαν να επιβιβαστούν µε ό,τι είχαν µπορέσει
να σώσουν απ’ την καταστροφή, πράγµα που δείχνει ότι η όλη επιχείρηση
θα µπορούσε εύκολα να τεθεί υπό έλεγχο.
Η λεηλασία όµως είχε σταµατήσει µόνο στην άµεση γειτονιά µας.
Παραπέρα είδαµε πόρτες να σπάζωνται και άλογα και γαϊδούρια να
φορτώνωνται µε λάφυρα. Αυτό συνεχίστηκε όλη τη µέρα. Κατά το βράδυ
ανέβηκα σ’ ένα µικρό λόφο και είδα καµµιά εκατοστή καµήλες φορτωµένες
µε τα λάφυρα της πόλεως. Περάσαµε εκείνη τη νύχτα µέσα σε αγωνία, αλλά
δεν συνέβη τίποτε.
Την άλλη µέρα ξανάρχισε η µεθοδική λεηλασία της πόλεως. Και τότε
άρχισαν να φτάνουν οι πληγωµένοι. Επειδή δεν υπήρχε γιατρός, ανέλαβα
εγώ να τους δώσω τις πρώτες βοήθειες προτού να τους επιβιβάσουν σε
πλοία για τη Μυτιλήνη. Βεβαιώνω ότι όλοι εκείνοι οι πληγωµένοι µε
εξαίρεση δύο ή τριών ήταν επάνω από εξήντα ετών. Ανάµεσά τους
υπήρχαν γρηές επάνω από ενενήντα ετών, που είχαν πυροβοληθεί και είναι
δύσκολο να φανταστεί κανείς ότι είχαν τραυµατιστεί υπερασπιζόµενες τα
αγαθά τους. Επρόκειτο απλούστατα περί σφαγών».
Το παραπάνω απόσπασµα απ’ την περιγραφή της λεηλασίας της Φώκαιας
στα 1914 απ’ τον κ. Manciet, της οποίας αυτός υπήρξε αυτόπτης
µάρτυρας, το παρέθεσα για πολλούς λόγους. Είναι αναγκαίο για την
πλήρη και εµπεριστατωµένη περιγραφή της βαθµιαίας θηριώδους
εξοντώσεως των Χριστιανών που διενεργήθηκε στη Μικρά Ασία και την
Τουρκική αυτοκρατορία στα τελευταία αυτά χρόνια και αποκορυφώθηκε
στη φρικαλέα καταστροφή της Σµύρνης. Είναι µια ιδιαίτερα ζωντανή
διήγηση που φανερώνει την αναλλοίωτη φύση του Τούρκου και του
χαρακτήρα του σαν πλάσµατος µε άγρια πάθη που ζει ακόµα στην εποχή
του Ταµερλάνου και του Ούννου Αττίλα.
Γιατί οι Τούρκοι είναι πραγµατικά ένας αναχρονισµός· ακόµα και τώρα
λεηλατούν, σκοτώνουν, αρπάζουν και µεταφέρουν τα λάφυρά τους
επάνω σε καµήλες.
Είναι ιδιαίτερα σηµαντικό επίσης, γιατί διηγείται µια ιστορία που µοιάζει
τροµερά σε µερικά απ’ τα κατορθώµατα του ίδιου του Μωάµεθ, δίνει
επίσης µια καθαρή εικόνα για το τι συνέβει επάνω σε ολόκληρη την
παραλία της Μικράς Ασίας και πολύ µακρύτερα στο εσωτερικό της στα
1914, οπότε καταστρέφονταν βαθµιαία ένας ακµάζων και γρήγορα
προοδεύων πολιτισµός, που αποκαταστάθηκε µεν αργότερα όταν έφθασε
εκεί ο Ελληνικός Στρατός, για να καταλήξει όµως σε εντελή καταστροφή
κάτω απ’ τα αιµατοβαµµένα και ασελγή χέρια των οπαδών του
Μουσταφά Κεµάλ.
Αφ’ ετέρου το παραπάνω απόσπασµα τονίζει το µόνιµο σηµείο που είναι
τόσο αναγκαίο να κατανοηθεί απ’ τους Ευρωπαίους και τους
Αµερικανούς, ότι όλα αυτά ήταν µια «οργανωµένη επιχείρηση», όπως
λέγει ο κ. Manciet.
«Βρήκαµε µια γρηά που κοιτόταν στο δρόµο, και που ήταν σχεδόν
παράλυτη από τα κτυπήµατα. Είχε δυο µεγάλες πληγές στο κεφάλι που
είχαν γίνει από κτυπήµατα υποκόπανου τουφεκίου· τα χέρια της ήταν
κοµµένα, το πρόσωπο της πρησµένο.
Ένα κορίτσι που είχε δώσει όλα τα χρήµατα που είχε, το είχαν
ευχαριστήσει µε µαχαιριές, µια στο µπράτσο και µια άλλη στην περιοχή
των νεφρών. Μια αδύνατη γρηά είχε κτυπηθεί τόσο άσχηµα µε ένα τουφέκι
ώστε τα δάκτυλα του αριστερού χεριού της είχαν πέσει.
Όσο περνούσε η µέρα που ακολούθησε, απ’ όλες τις διευθύνσεις έφθαναν
οικογένειες που είχαν κρυφτεί στα βουνά. Όλοι είχαν υποστεί βιαιοπραγίες.
Ανάµεσα σ’ αυτούς ήταν µια γυναίκα που είχε ιδεί να σκοτώνουν µπροστά
στα µάτια της τον άντρα της, τον αδερφό της και τα τρία παιδιά της.
Εκείνη τη στιγµή µάθαµε µια φρικτή λεπτοµέρεια. Είχε δολοφονηθεί ένας
γέρος παραλυτικός που κοιτόταν αβοήθητος επάνω στο κρεβάτι του, όταν
µπήκαν στο σπίτι οι ληστές.
Η Σµύρνη µάς έστειλε στρατιώτες για ν’ αποκαταστήσουν την τάξη. Καθώς
κυκλοφορούσαν οι στρατιώτες αυτοί µέσα στους δρόµους, πήραµε µια ιδέα
για το τι είδους τάξη θ’ αποκαθιστούσαν: εξακολούθησαν και αυτοί τη
λεηλασία της πόλεως.
Κάναµε ένα γύρο επιθεωρήσεως µέσα στην πόλη. Η λεηλασία ήταν πλήρης·
πόρτες είχαν γκρεµιστεί και κείνες που δεν µπορούσαν να τις βγάλουν τις
κατέστρεψαν. Η Φώκαια που ήταν προηγουµένως ένας τόπος µεγάλης
δραστηριότητας, τώρα ήταν µια νεκρούπολη.
Μας έφεραν µια γυναίκα που πέθανε· την είχαν βιάσει δεκαεπτά Τούρκοι.
Επίσης είχαν πάρει µαζί τους στα βουνά ένα κορίτσι δέκα έξι ετών αφού
σκότωσαν µπροστά στα µάτια του τον πατέρα και την µητέρα της. Έτσι
είχαµε ιδεί τα πέντε χαρακτηριστικά της λεηλασίας µιας πόλεως: την
κλοπή, τη λαφυραγωγία, τον εµπρησµό, τους σκοτωµούς και τους
Ήταν ολοφάνερο ότι όλα αυτά αποτελούσαν µια οργανωµένη επίθεση µε
την πρόθεση της εκδιώξεως των ραγιάδων δηλ. των Χριστιανών
Οθωµανών υπηκόων απ’ τα παράλια.
Είναι ακατανόητο το ότι οι άνθρωποι εκείνοι θα µπορούσαν να έχουν στην
κατοχή τους τόσο πολλά στρατιωτικά όπλα, αν δεν τους τα είχαν δώσει.
Όσο για τους Χριστιανούς της παλιάς Φώκαιας, δεν προσπάθησαν ούτε για
µια στιγµή να υπερασπιστούν τον εαυτό τους. Έτσι αυτό που έγινε ήταν
καθαρή σφαγή.
∆ιαβάσαµε στις εφηµερίδες ότι η τάξη είχε αποκατασταθεί και ότι στις
περιοχές για τις οποίες µιλούµε, οι Χριστιανοί δεν είχαν τίποτε πια να
φοβηθούν, ούτε για τον εαυτό τους ούτε για τ’ αγαθά τους. Αυτό δεν ήταν
µια δήλωση χωρίς σηµασία. Γιατί δεν υπήρχε πια περιθώριο για
επικράτηση της τάξης. Οι περιουσίες δεν είχαν πια να φοβηθούν τίποτε,
γιατί είχαν περιέλθει όλες σε καλά χέρια – στα χέρια των ληστών».

Στα 1915, την εποχή της εκτεταµένης εξοντώσεως των Αρµενίων, ο
Πρόξενος Jesse Β. Jackson υπηρετούσε στο Χαλέπι και διακρίθηκε πάρα
πολύ για την βοήθεια που είχε δώσει στον δυστυχισµένο αυτό λαό.
Επειδή ο Πρόξενος Jackson είχε παρευρεθεί στις τροµερές εκείνες
σκηνές, θα ήταν ενδιαφέρον να διαβάσει κανείς τις σχετικές εκθέσεις
του, αν θα µπορούσαν να βρεθούν – δυστυχώς όµως δεν ηµπορούν να
βρεθούν. Ευτυχώς µπορεί κανείς να παραθέσει αποσπάσµατα από την για
πρώτη φορά δηµοσιευόµενη εδώ έκθεση ενός εντοπίου Αµερικάνου
πολίτη που ήταν στο Χαλέπι και ήταν αυτόπτης µάρτυρας των γεγονότων
που περιγράφει.
«Ο πρόδροµος των συµβάντων, στη διάρκεια των οποίων έµελλαν να
σφαγούν οι δυστυχείς Αρµένιοι και να υποστούν τις βαρύτερες δοκιµασίες,
έλαβε χώρα στο Zeitun, µια πόλη που βρίσκεται πέντε µέρες ταξιδιού
περίπου βορειότερα απ’ το Χαλέπι, τον Φεβρουάριο του 1915, οπότε οι
Αρµένιοι αναγκάστηκαν µε µεγάλη αποστροφή να υποστούν τον
«αφοπλισµό» εκ µέρους των Τούρκων. Έπειτα από τα συµβάντα στο
Zeitun, παρόµοιες ενέργειες έλαβαν χώρα στο Aintab, στην Αλεξανδρέττα,
στο Marash, στην Urfa κλπ.
Σύντοµα, ύστερα απ’ τον αφοπλισµό των Αρµενίων στις πόλεις που
αναφέραµε παραπάνω, άρχισαν οι εκτοπίσεις, οι όποιες ήταν τόσο
καταστρεπτικές για το Αρµενικό έθνος και εκτελέστηκαν βάσει διαταγών
των Τουρκικών Αρχών της Κωνσταντινουπόλεως.
Κατά τη διάρκεια των τροµερών ηµερών των εκτοπίσεων ο Πρόξενος
Jackson δέχτηκε επανειληµµένες εκκλήσεις για να παράσχει βοήθεια και
να καταβάλει κάθε προσπάθεια για την παρεµπόδιση της εκτοπίσεως
οιουδήποτε προσώπου απ’ το Χαλέπι. Κι αυτό σε µια εποχή που
αντιπροσώπευε δέκα πέντε διάφορες χώρες και προστάτευε τα ποικίλα
συµφέροντά τους. (Αυτά έγιναν βέβαια κατά τη διάρκεια του πολέµου
προτού να διακόψει η Τουρκία τις σχέσεις της µε τις Ηνωµένες Πολιτείες).
Είναι πρόδηλο πως η θέση του ήταν πολύ λεπτή και πως κάθε ενέργεια εκ
µέρους του έπρεπε να γίνεται µε πολύ µεγάλη προσοχή, ούτως ώστε να µην
προκαλεί τη δυσαρέσκεια των Τουρκικών Αρχών απέναντί του και
ιδιαίτερα απέναντι των βοηθών του.
Ενώ ο Πρόξενος Jackson κατέβαλλε κάθε δυνατή προσπάθεια για να
παρεµποδίσει τις σφαγές στο Χαλέπι, άρχισαν να διαρρέουν ειδήσεις για τις
τροµερές ωµότητες που ελάµβαναν χωράν µαζί µε τις εκτοπίσεις στις
πόλεις Jivas, Harput, Τραπεζούντα, Bitlis, ∆ιαρβεκίρη, Mardin,
Καισαρεία, Ικόνιο, Άδανα, Μερσίνα και άλλες της ίδιας περιοχής.
Βαθµηδόν ολιγάριθµα άτοµα που είχαν εκδιωχθεί απ’ τις πόλεις που
αναφέραµε παραπάνω, άρχισαν να φθάνουν στο Χαλέπι και να διηγούνται
τις οδυνηρές λεπτοµέρειες των εκτοπίσεων καθώς και για την πραγµατική
σφαγή συγγενών και φίλων των και για τις απίστευτες κτηνώδεις πράξεις
των Τούρκων χωροφυλάκων σε βάρος κοριτσιών και των πειό ελκυστικών
γυναικών, καθώς και για τα αναρίθµητα θηριώδη εγκλήµατα που
διαπράττονταν εναντίον τους.
Ένα απ’ τα πειό τροµερά θεάµατα που µπορούσε να ιδεί κανείς στο Χαλέπι,
ήταν η άφιξη στις αρχές του Αυγούστου του 1915 πέντε χιλιάδων περίπου
γυναικών και παιδιών σκελετωµένων, ρυπαρών, ρακένδυτων και
αρρώστων, τριών χιλιάδων τη µια µέρα και δύο χιλιάδων την εποµένη. Οι
άνθρωποι αυτοί ήταν οι µόνοι που είχαν επιζήσει απ’ τους εύπορους και
ευηµερούντες Αρµενίους κατοίκους της περιοχής Σεβαστείας, που µε τους
µετριώτερους υπολογισµούς υπερέβαιναν τις τριακόσιες χιλιάδες ψυχές.
Και τι είχαν γίνει οι υπόλοιποι; Απ’ τους πειό ανεπτυγµένους διανοητικά
από κείνους που είχαν φτάσει στο Χαλέπι µαθεύτηκε ότι στις αρχές της
ανοίξεως του 1915 οι άνδρες και τα πάνω από 14 ετών αγόρια είχαν
κληθεί στα αστυνοµικά τµήµατα της επαρχίας εκείνης σε διάφορα πρωινά
κατά τη διάρκεια πολλών εβδοµάδων και εκτοπίστηκαν κατά οµάδες από
χίλια έως δύο χιλιάδες άτοµα, δεµένοι ο ένας µε τον άλλο µε σχοινιά και
ότι κανείς πειά δεν άκουσε τίποτε γι’ αυτούς από τότε. Η µοίρα τους
καταγράφηκε στα χρονικά του θεού και έτσι είναι περιττό να αναφέρωµε
εδώ τίποτε γι’ αυτή. Οι επιζήσαντες, για τους οποίους είπαµε παραπάνω,
διηγούνταν τις πειό ανατριχιαστικές λεπτοµέρειες για όσα υπέφεραν καθ’
οδόν, αφότου είχαν ξεκινήσει απ’ τα σπίτια τους πριν από το Πάσχα, και
ταξίδευαν ίσως και χίλια µίλια ωσότου έφθασαν στο Χαλέπι τον Αύγουστο,
τέσσερις περίπου µήνες αργότερα, πεζή µε πολύ λίγη τροφή και µάλιστα
χωρίς να τους επιτρέπουν οι θηριώδεις Τούρκοι χωροφύλακες να πιουν
νερό όταν έφταναν σε πηγάδια που βρίσκονταν στην άκρη του δρόµου.
Εκατοντάδες απ’ τις πειό ώµορφες γυναίκες και κοπέλλες αρπάχτηκαν από
άγρια στίφη Τούρκων που έµπαιναν κάθε µέρα ανάµεσά τους».
Για την τύχη των ανδρών και των αγοριών άνω των 14 ετών που είχαν
απαχθεί και για τους οποίους δεν άκουσε πια κανείς τίποτε, έφθασαν στη
Σµύρνη πολλές εκθέσεις που συµφωνούσαν µεταξύ των. Είναι βέβαιο ότι
οι Τούρκοι τους είχαν σκοτώσει και µάλιστα πολλούς απ’ αυτούς τους
ετεµάχισαν µε τσεκούρια για να κάνουν οικονοµία στα πυροµαχικά.
Εφόσον ασχολούµεθα ακόµα µε τη συστηµατική εξόντωση των
Χριστιανών πριν από την πυρπόληση της Σµύρνης από τους Τούρκους,
θα διαθέσουµε λίγες σελίδες για την καταστροφή του Αρµένικου έθνους,
το πιο φρικώδες έγκληµα της ανθρωπότητας µέσα στις λεπτοµέρειές του,
ακολασίας, αγριότητας και βασανισµών, καθώς και σχετικά µε την
έκτασή του – το όποιο τελικά αποβάλλει τους δράστες του από την
κοινωνία των ανθρώπων και απ’ την κοινωνία των πολιτισµένων εθνών,
ωσότου δείξουν οι δράστες του µε τρόπο πειστικό πλήρη µετάνοια και
κάµουν έντιµη προσπάθεια για µια επανόρθωση όσο θα ήταν δυνατό να
γίνει αυτή.
Πιθανώς υπήρξαν στη διάρκεια της Ιστορίας ενέργειες που εστοίχισαν τη
ζωή περισσοτέρων υπάρξεων απ’ αυτή της εξοντώσεως των Χριστιανών
απ’ τους Τούρκους. Ο Ταµερλάνος, π.χ. εσάρωσε πολύ µεγάλες εκτάσεις
χωρών, σκοτώνοντας και πυρπολώντας µόνο για την ευχαρίστηση που
του έδινε η καταστροφή. ∆εν φείσθηκε ούτε Μουσουλµάνων ούτε
Χριστιανών. Υπήρξαν όµως στο διωγµό των Χριστιανών εκ µέρους των
Οθωµανών χαρακτηριστικά σατανικής ωµότητας και βασανισµών που
διήρκεσαν πάρα πολύν καιρό και που δεν παρατηρήθηκαν στις µεθόδους
του Ταµερλάνου.
Θ’ αναφερθούµε στις πιο αξιοσηµείωτες επίσηµες συλλογές αποδείξεων
επί του προκειµένου και σε δυο σηµαντικά έγγραφα, δηλ. εκθέσεις
Αµερικανών αυτόπτων µαρτύρων. Μια απ’ τις πληρέστερες και
εξαιρετικά αξιόπιστες πηγές πληροφοριών για τις σφαγές των Αρµενίων
είναι ένα επίσηµο δηµοσίευµα του Βρεττανικού Κοινοβουλίου του 1915
που φέρει τον τίτλο «Η µεταχείριση των Αρµενίων» και περιέχει
έγγραφα που υποβλήθηκαν στον Υποκόµητα Γκρέυ του Falloden,
Υπουργό των Εξωτερικών της Αγγλίας, απ’ τον Υποκόµητα Bryce.
Αντίγραφο του δηµοσιεύµατος αυτού υπάρχει στη βιβλιοθήκη του
Κογκρέσου στην Ουάσιγκτον. Τα έγγραφα αυτά αποτελούν πραγµατικά
ένα µεγάλο τόµο που περιέχει αποδείξεις από όλες τις πηγές σχετικά µε
τις σφαγές των Αρµενίων και την εξόντωσή τους µε βασανισµούς που
διήρκεσαν πάρα πολύν καιρό. Πολλές απ’ τις µαρτυρίες που δίνοµε
παρακάτω είναι τόσο ανατριχιαστικές και προσβάλλουν σε τέτοιο βαθµό
κάθε ανθρώπινο συναίσθηµα και ευαισθησία, ώστε δεν τολµά κανείς να
παραθέσει αποσπάσµατα απ’ αυτές.
Ο λόρδος Grey, που ήταν τότε Υπουργός των Εξωτερικών, όταν έλαβε τα
ντοκουµέντα αυτά, έγραψε στον Υποκόµητα Bryce:
«Αγαπητέ µου, Bryce: Πρόκειται για ένα τροµερό αποδεικτικό υλικό,
νοµίζω όµως ότι πρέπει να δηµοσιευτεί και να µελετηθεί από όλους όσους
έχουν πλατειά ανθρωπιστικά ενδιαφέροντα στην καρδιά τους. Τα στοιχεία
αυτά θα είναι πολύτιµα όχι µόνο για την πληροφόρηση της δηµοσίας
γνώµης σχετικά µε τη συµπεριφορά της Τουρκικής Κυβερνήσεως απέναντι
στον ανυπεράσπιστο αυτό λαό, αλλά και ως πηγή πληροφοριών για τους
ιστορικούς του µέλλοντος.
υπογρ. Grey of Falloden»
Σχετικά µε την αξιοπιστία των αποδείξεων αυτών έχουν εκφράσει
διάφορες γνώµες διακεκριµένες προσωπικότητες. Ανάµεσα σε άλλους, ο
Gilbert Murray, ο περίφηµος λόγιος και ποιητής, λέγει:
«Η αποδεικτική αξία των επιστολών και εκθέσεων αυτών αντέχει σε κάθε
κριτική και υπερνικά κάθε σκεπτικισµό».
Ένας ειδικός σχετικά µε αποδεικτικό υλικό, ο Moorfield Storey, τέως
πρόεδρος της Ενώσεως των Αµερικανικών ∆ικηγορικών Συλλόγων,
γράφει µε προσεκτικότητα, αλλά και πειστικότητα τα εξής:
«Κατά τη γνώµη µου οι αποδείξεις που δηµοσιεύετε είναι τόσο αξιόπιστες,
όσο εκείνες, επάνω στις όποιες στηρίζεται η πίστη µας σχετικά µε πολλά
από τα γεγονότα της ιστορίας που έχουν γίνει παγκοσµίως αποδεκτά και
νοµίζω ότι αποδεικνύουν πέρα από κάθε λογική αµφιβολία την εσκεµµένη
πρόθεση των Τουρκικών Αρχών να εξοντώσουν τους Αρµενίους και την
ευθύνη των για τις αποτρόπαιες φρικαλεότητες, οι όποιες διεπράχθησαν εις
βάρος του δύστυχου αυτού λαού».
Άλλα έργα που θα µπορούσε κανείς να συµβουλευθεί επί του
προκειµένου και που είναι γεµάτα από επιβεβαιωτικές και συντριπτικές
µαρτυρίες είναι τα έξης: «Beginning Again at Ararat» (Αρχή και πάλι
απ’ το Αραράτ) της ∆/ρος Mabel E. Elliott, «Shall This Nation Die»
(Πρέπει να πεθάνει αυτό το έθνος;) του Αιδεσ. Joseph Naayem, και το
πλέον πειστικό απ’ όλα, το «Secret Report on the Massacres of
Armenia» (Μυστική Έκθεση περί σφαγών της Αρµενίας) του ∆/ρος
Johannes Lepsius, Γερµανού Ιεραποστόλου και Προέδρου της
Γερµανικής Ιεραποστολής της Ανατολής. Η εξήγηση του ∆/ρος Lepsius,
ως προς την αναγκαιότητα της µυστικότητας της εκθέσεως την οποίαν
έκαµε στους «φίλους του της Ιεραποστολής» είναι διαφωτιστική:
«Αγαπητοί φίλοι της Ιεραποστολής: Η επόµενη έκθεση την οποία σας
στέλνω απολύτως εµπιστευτικά, έχει τυπωθεί σαν χειρόγραφο. ∆εν ηµπορεί
ούτε να δηµοσιευτεί, ούτε να χρησιµοποιηθεί, είτε στο σύνολο είτε µερικά.
Η λογοκρισία δεν ηµπορεί να επιτρέψει, όσο διαρκεί ο πόλεµος,
δηµοσιεύσεις που αφορούν γεγονότα στην Τουρκία. Τα πολιτικά και
στρατιωτικά µας συµφέροντα µας επιβάλλουν επιτακτικά καθήκοντα. Η
Τουρκία είναι σύµµαχός µας. Εκτός του ότι υπερήσπισε τη χώρα της,
εβοήθησε και µας τους ίδιους µε τη γενναία υπεράσπιση των
∆αρδανελλίων. Εποµένως η «αδελφοσύνη µας εν διπλοίς» µε την Τουρκία
µάς επιβάλλει υποχρεώσεις, δεν πρέπει όµως να µας εµποδίζει απ’ το να
εκπληρούµε τα ανθρωπιστικά µας καθήκοντα.
Και αν λοιπόν είµαστε αναγκασµένοι να σιωπούµε δηµοσία, µολαταύτα δεν
ηµπορεί η συνείδησή µας να παύσει να οµιλεί. Ο αρχαιότερος λαός του
Χριστιανισµού διατρέχει τον κίνδυνο να εξοντωθεί, εφόσον παραµένει
κάτω απ’ την εξουσία των Τούρκων – έξη έβδοµα του Αρµένικου λάου
έχουν στερηθεί των περιουσιών τους και εφόσον δεν δέχτηκαν να γίνουν
Μουσουλµάνοι έχουν σκοτωθεί ή εξοριστεί στην έρηµο. Την ίδια τύχη
έχουν υποστεί οι Νεστοριανοί της Συρίας και ένα µέρος των Ελλήνων
Χριστιανών εβασανίστηκαν επίσης».
Ο ∆/ρ Lepsius συνέταξε την έκθεσή του σαν ένας σωστός Γερµανός
λόγιος. Έτσι η έκθεση αυτή είναι λεπτοµερής, εξαντλητική και
Έχοµε αναφέρει ήδη για έναν εξέχοντα ξένον επίσηµο, όχι Γερµανό, που
εξαναγκάσθηκε να τηρήσει σιωπή σχετικά µε τις Τουρκικές ωµότητες.
Πόσο ισχυρός είναι ο Τούρκος! Μπορεί να κάµει ό,τι του αρέσει, µπορεί
να παραβαίνει κάθε θείο και ανθρώπινο νόµο και όλοι για τον ένα ή τον
άλλο λόγο, είναι αναγκασµένοι να σιωπούν σχετικά µ’ αυτό. Ένα
αντίρροπο γνώρισµα της συνενοχής των Γερµανών στις φρικαλεότητες
εις βάρος των Αρµενίων υπήρξε η αθώωση από ένα Γερµανικό
δικαστήριο ενός Αρµενίου που αποπειράθηκε να εκδικηθεί εις βάρος του
Ταλαάτ Βέη. Λέγεται ότι οι καταθέσεις Γερµανών Ιεραποστόλων
επηρέασαν το δικαστήριο ώστε να βγάλει την απόφαση εκείνη.
Η έκθεση των λεπτοµερειών σχετικά µε την ολοκληρωτική εξόντωση
των Αρµενίων που είναι φρικιαστικές και σπαράσσουν κάθε ανθρώπου
καρδιά, µπορεί να παρατείνεται χωρίς τέλος. Ας αρκεσθούµε να πούµε
ότι εκτός των πραγµατικών και επανειληµµένων φόνων σε πολύ µεγάλη
κλίµακα, το σχέδιο της ανθρωποκτονίας δια µέσου του βραδέος
βασανισµού της εκτοπίσεως είναι το πιο σατανικό που έχουν ποτέ
συλλάβει διεφθαρµένοι εγκέφαλοι.
Πρόσφατη συµβολή στο παραπάνω θέµα, που επιβεβαιώνει όλα όσα
έχοµε γράψει έως τώρα, αποτελεί η έκθεση του Walter M. Geddes της
εταιρίας Mack Andrews and Forbes της Ν. Υόρκης την οποία µου είχε
εγχειρίσει ο ίδιος ο κ. Geddes λίγον καιρό πριν απ’ τον ατυχή θάνατό του
στη Σµύρνη. Με το να έχει πεθάνει ο κ. Geddes δεν υπάρχει φόβος να
του προκαλέσωµε οιανδήποτε βλάβη εκ µέρους των Τούρκων
µεταχειριζόµενοι το όνοµά του. Η έκθεση αυτή αποτελεί ίσως την πιο
αξιοσηµείωτη περιγραφή µιας ιστορικής σφαγής δια µέσου βραδέων
βασανισµών που έχει γραφεί ποτέ, η δε ζωντάνια των λεπτοµερειών της
οφείλεται στο γεγονός ότι ο συγγραφέας περιγράφει τα πράγµατα που
είδε ο ίδιος


«Ανεχώρησα απ’ εδώ στις 16 Σεπτεµβρίου 1915 για το Χαλέπι. Είδα τους
Αρµενίους για πρώτη φορά στο Αφιόν Καρά Χισάρ, όπου υπήρχε ένα
µεγάλο στρατόπεδο — περίπου δέκα χιλιάδων ψυχών — που είχαν
κατεβεί απ’ τη Μαύρη Θάλασσα. Ήταν κατασκηνωµένοι µέσα σε σκηνές
καµωµένες από υλικά κάθε είδους και η κατάστασή τους ήταν
Η δεύτερη τοποθεσία που τους είδα ήταν στο Ικόνιο, επίσης σε ένα
µεγάλο στρατόπεδο. Εκεί είδα την πρώτη κτηνωδία. Είδα µια γυναίκα και
το βρέφος της χωρισµένους απ’ τον άνδρα της. Προχωρούσε προς το
τραίνο µας, την ανάγκασαν όµως δια της βίας να µείνει πίσω και την
εµπόδισαν να ανέβει στο τραίνο.
Η επόµενη τοποθεσία, όπου υπήρχε ένα µεγάλο στρατόπεδο ήταν το
Οσµανιέ, όπου έλεγαν ότι υπήρχαν πενήντα χιλιάδες ψυχές περίπου.
Ήταν κατασκηνωµένοι και απ’ τις δυο µεριές της σιδηροδροµικής
γραµµής σε µια έκταση µισού µιλίου ή πλέον σε κάθε πλευρά. Εδώ είχαν
δυο πηγάδια, απ’ τα όποια µπορούσαν να πάρουν νερό, το ένα απ’ τα
όποια ήταν πολύ µακριά απ’ το στρατόπεδο και το άλλο στην πλατφόρµα
του σιδηροδροµικού σταθµού. Μόλις ξηµέρωνε, οι Αρµένιοι έρχονταν
πολλοί µαζί, γυναίκες, παιδιά και γέροι και πλησίαζαν στο πηγάδι για να
πάρουν νερό. Πάλευαν µεταξύ τους για µια θέση κοντά στο πηγάδι και οι
χωροφύλακες χτυπούσαν πολλούς απ’ αυτούς µε το µαστίγιο για να τους
βάλουν σε τάξη. Είδα γυναίκες και παιδιά που τους χτυπούσαν οι
χωροφύλακες επανειληµµένα µε µαστίγια και ραβδιά. Αργότερα είχα την
ευκαιρία να περάσω µέσα απ’ το στρατόπεδο πηγαίνοντας στην πόλη
Οσµανιέ και είχα τη δυνατότητα να ιδώ την κατάσταση των ανθρώπων
αυτών. Εζούσαν µέσα σε σκηνές σαν εκείνες που είπα παραπάνω και η
κατάστασή τους ήταν ελεεινή. Η θέση αυτή είχε χρησιµοποιηθεί πολλές
φορές για στρατόπεδο διαφόρων καραβανιών Αρµενίων και καµµιά
προσπάθεια εξυγιάνσεως δεν είχε γίνει ούτε απ’ τους ίδιους τους
Αρµενίους, µε αποτέλεσµα το έδαφος να είναι σε µια αξιοθρήνητη
κατάσταση και η δυσωδία τις πρωινές ώρες ήταν απερίγραπτη. Στο
Οσµανιέ πουλούσαν ό,τι είχαν για να πάρουν λεφτά, µε τα όποια ν’
αγοράσουν τρόφιµα. Ένας γέρος µε παρακάλεσε ν’ αγοράσω την
ασηµένια ταµπακιέρα του για ένα γρόσι για να µπορέσει ν’ αγοράσει λίγο
Απ’ το Οσµανιέ επήγα µε αµάξι στο Rajo και ξεπέρασα χιλιάδες
Αρµενίους που πήγαιναν στο Χαλέπι. Επήγαιναν µε βωδάµαξες, επάνω
σε αλόγα ή γαϊδούρια και πεζή, και οι περισσότεροι τους ήταν παιδιά,
γυναίκες και γέροι. Μίλησα µε πολλούς απ’ αυτούς, µερικοί απ’ τους
οποίους είχαν σπουδάσει σε σχολειά της Αµερικανικής Ιεραποστολής.
Μου είπαν ότι είχαν ταξιδέψει επί δύο µήνες. ∆εν είχαν ούτε λεφτά, ούτε
τρόφιµα και πολλοί εξέφρασαν την επιθυµία αν ήταν δυνατό να πέθαιναν
παρά να εξακολουθήσουν την οδοιπορία και να υποφέρουν τα βάσανα,
στα όποια υποβάλλονταν. Οι άνθρωποι που οδοιπορούσαν είχαν
ουσιαστικά µαζί τους ό,τι είχαν πάρει απ’ το νοικοκυριό τους και κείνοι
που δεν είχαν κάρα ή ζώα, τα κουβαλούσαν στην πλάτη τους. Πολύ
συχνά έβλεπε κανείς µια γυναίκα να κουβαλά ένα µεγάλο δέµα τυλιγµένο
µέσα σε ένα στρώµα και ένα βρέφος λίγων µηνών επάνω στο δέµα. Οι
περισσότεροί τους δεν είχαν τίποτε στο κεφάλι τους και τα πρόσωπά τους
ήταν πρησµένα απ’ τον ήλιο και τις ταλαιπωρίες. Πολλοί ήταν ξυπόλητοι
και αρκετοί είχαν τυλιγµένα τα πόδια τους µε κουρέλια που είχαν
ξεσχίσει απ’ τα ρούχα τους.
Στο Ιντιλί υπήρχε ένα στρατόπεδο δέκα χιλιάδων ψυχών περίπου και
στην Kadma ένα πολύ µεγαλύτερο από εκατόν πενήντα χιλιάδες. Στην
τοποθεσία αυτή δίπλα στο στρατόπεδό τους υπήρχε ένα Τουρκικό
στρατιωτικό απόσπασµα, του οποίου οι άνδρες απαιτούσαν «µπαξίσι» απ’
τους Αρµενίους πρίν να τους αφήσουν να βαδίσουν στο δρόµο για το
Χαλέπι. Πολλοί που δεν είχαν λεπτά είχαν αναγκαστεί να µείνουν στο
στρατόπεδο αυτό από τότε που είχαν φτάσει εκεί πριν δυο µήνες περίπου.
Μίλησα µε πολλούς Αρµενίους εκεί και µου διηγήθηκαν όλοι τους τα
ίδια σχετικά µε την κτηνώδη συµπεριφορά και τη ληστεία που
ενεργούσαν εις βάρος τους οι χωροφύλακες που τους φύλαγαν, όπως το
είχα ακούσει σε όλο µου το ταξίδι. Ήταν αναγκασµένοι να βαδίσουν µισό
µίλι µακρυά απ’ αυτό το στρατόπεδο για να βρουν νερό και η κατάσταση
του στρατοπέδου ήταν βρωµερή.
Απ’ την Kadma µέχρι το Χαλέπι είδα µε τα µάτια µου τα χειρότερα
θεάµατα απ’ όλη τη διαδροµή µου. Εδώ οι άνθρωποι άρχισαν να χάνουν
το λογικό τους απ’ τον υπερβολικό καύσωνα και τη δίψα και καθώς
περνούσα είδα πολλούς να είναι πεσµένοι χάµω κυριολεκτικά πεθαίνοντας απ’ τη δίψα. Μια γυναίκα, την οποία βοήθησα, ήταν σε αξιοθρήνητη
κατάσταση και είχε χάσει τις αισθήσεις της απ’ τη δίψα και την
εξάντληση και παρακάτω είδα δυο κοπέλλες που είχαν εξαντληθεί τόσο
πολύ ώστε είχαν πέσει χάµω επάνω στο δρόµο και έµεναν ξαπλωµένες µε
τα πρόσωπά τους που ήταν κιόλας πρησµένα, εκτεθειµένα στον ήλιο.
Ο δρόµος σε ένα µεγάλο τµήµα του επισκευαζόταν και γι’ αυτό ήταν
σκεπασµένος µε χαλίκι. Στη µια πλευρά του δρόµου υπήρχε ένα
µονοπάτι, αλλά πολλοί απ’ τους Αρµενίους ήταν τόσο ζαλισµένοι απ’ την
κούραση και τις ταλαιπωρίες, ώστε δεν έβλεπαν το µονοπάτι και βάδιζαν
– πολλοί απ’ αυτούς ξυπόλυτοι – επάνω στο χαλίκι, µε αποτέλεσµα να
µατώνουν τα πόδια τους.
Ο προορισµός όλων αυτών των Αρµενίων ήταν το Χαλέπι. Εκεί τους
έχουν συσσωρευµένους σε όλα τα ακατοίκητα σπίτια που µπορούν να
χρησιµοποιηθούν, σε πανδοχεία, στις Αρµενικές εκκλησίες, σε αυλές και
σε ακάλυπτα οικόπεδα. Η κατάστασή τους στο Χαλέπι είναι αδύνατο να
περιγραφεί. Εγώ ο ίδιος επισκέφθηκα πολλούς χώρους οπού κρατούνταν
και τους βρήκα να λιµοκτονούν και να πεθαίνουν κατά εκατοντάδες κάθε
Σε ένα ακατοίκητο σπίτι που επισκέφτηκα, είδα γυναίκες, παιδιά και
άνδρες να είναι ξαπλωµένοι επάνω στο πάτωµα τόσο κοντά ο ένας στον
άλλο, ώστε ήταν αδύνατο να περπατήσει κανείς ανάµεσά τους. Εκεί είχαν
µείνει επί µήνες όσοι είχαν επιζήσει και η κατάσταση επάνω στο πάτωµα
είχε φρικτή δυσωδία.
Το Αγγλικό Προξενείο ήταν γεµάτο απ’ τους εξόριστους αυτούς και απ’
τον τόπο εκείνο µετέφεραν τους νεκρούς κάθε ώρα. Οι φερετροποιοί της
πόλεως δούλευαν µέχρι τα µεσάνυχτα κατασκευάζοντας χοντροκαµωµένες κάσες για τους νεκρούς, των οποίων οι συγγενείς ή φίλοι µπορούσαν
να διαθέσουν χρήµατα για να τους κάµουν έναν ευπρεπή ενταφιασµό.
Πολλούς απ’ αυτούς τους νεκρούς τους έρριχναν απλώς µέσα σε δίτροχα
κάρα που καθηµερινά τριγύριζαν σε όλους τους χώρους όπου ήταν
συγκεντρωµένοι οι Αρµένιοι. Τα κάρα αυτά ήταν στην αρχή ξεσκέπαστα,
αργότερα όµως είχαν κατασκευάσει καλύµµατα γι’ αυτά.
Ένας Αρµένιος ιατρός, γνωστός µου, που νοσηλεύει εκατοντάδες απ’
τους δυστυχείς αυτούς Αρµενίους που αρρώστησαν απ’ τις ταλαιπωρίες
της οδοιπορίας, την πείνα και τη δίψα, µου είπε ότι αποθνήσκουν
εκατοντάδες απ’ αυτούς κάθε µέρα απ’ την πείνα και απ’ τις συνέπειες της
κτηνώδους µεταχειρίσεως και των ταλαιπωριών, τις όποιες έχουν υποστεί
στη διάρκεια της οδοιπορίας απ’ τις πατρίδες τους ως εδώ.
Πολλοί απ’ τους δυστυχείς αυτούς Αρµενίους δεν δέχονταν ελεηµοσύνη,
λέγοντας ότι τα λίγα λεφτά που έπαιρναν έτσι θα παρέτειναν απλώς τα
βάσανά τους και ότι προτιµούν να πεθάνουν. Απ’ το Χαλέπι όσοι
µπορούν να πληρώσουν στέλνονται µε το τραίνο στη ∆αµασκό, όσοι δεν
έχουν χρήµατα στέλνονται οδικώς στο εσωτερικό προς το Deir-El-Zor.
Στη ∆αµασκό βρήκα τις ίδιες ουσιαστικά συνθήκες όπως στο Χαλέπι. Κι
εκεί πεθαίνουν καθηµερινά εκατοντάδες. Απ’ τη ∆αµασκό στέλνονται
νοτιώτερα ακόµα µέσα στο Hauran, όπου η τύχη τους είναι άγνωστη.
Πολλοί Τούρκοι µε τους οποίους µίλησα µου είπαν ότι ο σκοπός της
εξορίας αυτής ήταν η εξόντωση του Αρµένικου έθνους και δεν είδα ποτέ
κανένα Μουσουλµάνο να δίνει ελεηµοσύνη σε Αρµενίους, γιατί
αποτελούσε αξιόποινο αδίκηµα το να τους βοηθεί οποιοσδήποτε.
Έµεινα στη ∆αµασκό και στο Χαλέπι ένα µήνα περίπου και ανεχώρησα
για τη Σµύρνη στις 26 Οκτωβρίου. Στη διάρκεια του ταξιδιού συνάντησα
χιλιάδες απ’ τους δυστυχείς αυτούς εξόριστους που εξακολουθούσαν να
πηγαίνουν ακόµα στο Χαλέπι. Τα θεάµατα που είδα σ’ αυτό το ταξίδι µου
ήταν περισσότερο οικτρά απ’ εκείνα που είχα ιδεί στη διαδροµή µου προς
το Χαλέπι. Νοµίζει κανείς πως δεν θα τελειώσει ποτέ το καραβάνι που
πορεύεται επάνω απ’ τη ράχη του βουνού απ’ το Bozanti προς τα νότια·
όλη µέρα απ’ την ανατολή µέχρι τη δύση του ήλιου ο δρόµος όσο µπορεί
να ιδεί το µάτι του ανθρώπου είναι γεµάτος απ’ τους εξόριστους αυτούς.
Ακριβώς έξω απ’ την Ταρσό είδα µια νεκρή γυναίκα που κοίτονταν κοντά
στην άκρη του δρόµου και λίγο παραπέρα ξεπέρασα δυο νεκρές γυναίκες
ακόµα, µια απ’ τις όποιες µεταφερόταν από δυο χωροφύλακες µακρυά απ’
την άκρη του δρόµου για να τη θάψουν. Τα σκέλη και τα µπράτσα της
ήταν τόσο αδυνατισµένα, ώστε σχεδόν φαίνονταν τα κόκκαλά της
ανάµεσα απ’ τη σάρκα της και το πρόσωπό της ήταν πρησµένο και
κόκκινο απ’ τις ταλαιπωρίες. Παρακάτω ακόµα είδα δυο χωροφύλακες
που µετέφεραν ένα νεκρό παιδί στα χέρια τους µακρυά απ’ τον δρόµο
όπου είχαν σκάψει έναν τάφο. Πολλοί απ’ τους στρατιώτες και τους
χωροφύλακες που συνόδευαν το καραβάνι έχουν τσάπες και µόλις
πεθάνει ένας Αρµένιος µεταφέρουν το πτώµα µακρυά απ’ την άκρη του
δρόµου και το θάβουν. Τα πρωινά ήταν ψυχρά και πολλοί πέθαιναν απ’
τις ταλαιπωρίες. Στα καραβάνια αυτά υπάρχουν πολύ λίγοι νέοι
άνθρωποι, οι περισσότεροι είναι γυναίκες και παιδιά που συνοδεύονται
από λίγους ηλικιωµένους, από πενήντα χρόνων κι επάνω.
Στο Μπαϊράµογλου µίλησα µε µια γυναίκα που είχε τρελαθεί απ’ τα
βάσανα που είχε υποφέρει. Μου είπε ότι ο άνδρας της και ο πατέρας της
είχαν φονευθεί και οι δυο µπροστά στα µάτια της και ότι την είχαν
εξαναγκάσει να βαδίζει τρεις µέρες χωρίς ξεκούραση. Είχε µαζί της τα
δυο µικρά παιδιά της και ότι όλοι τους ήταν χωρίς ψωµί µια ολόκληρη
µέρα. Της έδωσα λίγα λεπτά, τα οποία µου είπε πως θα της τα παιρναν
πριν βραδυάση. Τούρκοι και Κούρδοι έρχονται στα καραβάνια αυτά,
καθώς περνούν απ’ την περιοχή τους, και τους πωλούν τρόφιµα σε τιµές
υπερβολικές. Είδα ένα αγόρι µικρό εφτά χρονών περίπου που ήταν
καβάλα επάνω σ’ ένα γαϊδούρι έχοντας στην αγκαλιά του το αδελφάκι
του που ήταν βρέφος. Ήταν τα µόνα πρόσωπα που είχαν µείνει απ’ την
οικογένειά του.
Πολλοί απ’ τους ανθρώπους αυτούς βαδίζουν χωρίς ψωµί επί µέρες και
αδυνατίζουν σε αφάνταστο βαθµό. Είδα πολλούς απ’ αυτούς να
πεθαίνουν από πείνα και µόνο αραιά και πού υπάρχει νερό κατά µήκος
αυτού του δρόµου. Πολλοί πεθαίνουν από δίψα. Μερικοί απ’ τους
Αρµενίους που διαθέτουν χρήµατα νοικιάζουν αµάξια. Αυτά πληρώνονται προκαταβολικά και οι τιµές που ζητούνται είναι υπερβολικές.
Σε πολλά µέρη όπως το Bozanti π.χ. όπου υπάρχει στρατόπεδο Τούρκων
στρατιωτών, δεν υπάρχει αρκετό ψωµί για τους Αρµενίους αυτούς και σε
απόσταση δυο ωρών απ’ το Bozanti συνάντησα µια γυναίκα που έκλαιγε
για ψωµί. Μου είπε ότι είχε έρθει στο Bozanti πριν δυο µέρες και δεν
µπορούσε να βρει τίποτε για να φάγει, εκτός από ό,τι της είχαν δώσει
ταξιδιώτες σαν εµένα. Πολλά ζώα υποζύγια που ανήκουν σε Αρµενίους
ψοφούν από την πείνα. Πολύ συχνά βλέπει κανείς έναν Αρµένιο να
παίρνει ένα δέµα απ’ το νεκρό ζώο του και να το φορτώνεται στους
ώµους του. Πολλοί Αρµένιοι µου είπαν ότι, αν και τους επέτρεπαν να
ξεκουραστούν τη νύχτα, δεν ηµπορούν να κοιµηθούν γιατί αισθάνονται
δυνατούς πόνους απ’ την πείνα κι απ’ το κρύο.
Οι άνθρωποι αυτοί περπατούν όλη τη µέρα µε βήµα σηµειωτόν και
κλονιζόµενο και επί ώρες δεν µιλούν ο ένας στον άλλο. Σε µια τοποθεσία
όπου σταµάτησα στην άκρη του δρόµου για να γευµατίσω, µε
περικύκλωσαν ένα πλήθος µικρών παιδιών που έκλαιγαν όλα για ψωµί.
Πολλά απ’ αυτά τα παιδάκια είναι αναγκασµένα να βαδίζουν ξυπόλητα
πάνω στο δρόµο και πολλά απ’ αυτά κουβαλούν και µικρά δέµατα στις
ράχες τους. Είναι όλα τους τροµερά αδυνατισµένα, τα ρούχα τους είναι
κουρελιασµένα και τα µαλλιά τους είναι γεµάτα λέρα. Η βρώµα
προσελκύει εκατοµµύρια µύγες και είδα πολλά πρόσωπα βρεφών να είναι
σκεπασµένα απ’ τα έντοµα αυτά γιατί οι µητέρες τους είναι τόσο
εξαντληµένες, ώστε να µη µπορούν να τα διώξουν.
Σε διάφορα µέρη εµφανίσθηκαν αρρώστιες στη διάρκεια της οδοιπορίας
και στο Χαλέπι µού ανέφεραν πολλά περιστατικά τυφοειδούς πυρετού
ανάµεσα στους Αρµενίους, όταν θα ‘φευγα απ’ εκεί. Πολλές οικογένειες
χωρίσθηκαν γιατί οι άνδρες στάλθηκαν σε µια διεύθυνση και οι γυναίκες
και τα παιδιά σε µιαν άλλη. Είδα µια γυναίκα που ήταν έγκυος πεσµένη
στη µέση του δρόµου και έκλαιγε και επάνω της στεκόταν ένας
χωροφύλακας που τη φοβέριζε, γιατί δεν σηκωνόταν όρθια να βαδίσει.
Πολλά παιδιά γεννιώνται καθ’ οδόν και τα περισσότερα απ’ αυτά
πεθαίνουν γιατί οι µητέρες τους δεν έχουν τροφή να τους δώσουν.
Κανένας απ’ τους ανθρώπους αυτούς δεν έχει ιδέα πού πηγαίνουν ή γιατί
εξορίζονται. Περπατούν µέρα µε τη µέρα στον δρόµο µε την ελπίδα πως
θα φτάσουν κάποτε σ’ έναν τόπο όπου θα τους επιτρέψουν να
ξεκουραστούν. Είδα πολλούς γέρους που κουβαλούσαν στη ράχη τους τα
εργαλεία της τέχνης τους, µε την πρόδηλη ελπίδα ότι µια µέρα θα
εγκατασταθούν κάπου. Ο δρόµος µέσα απ’ τα βουνά του Ταύρου είναι
πολύ δύσκολος σε µερικά σηµεία και πολλές φορές πρωτόγονα αµάξια
που τα σέρνουν βουβάλια, βόδια και αγελάδες δεν µπορούν να ξεπεράσουν τον ανήφορο και γι αυτό οι χωροφύλακες τα αφήνουν και τα
κατρακυλούν απ’ τον δρόµο προς τα κάτω µέσα στο φαράγγι. Τα ζώα
εγκαταλείπονται επίσης αδέσποτα. Είδα πολλά κάρα φορτωµένα έως
επάνω µε αποσκευές που στην κορυφή τους κάθονταν πολλοί Αρµένιοι,
να σπάζουν και να γκρεµίζωνται χάµω, ρίχνοντας τους επιβάτες µέσα στο
δρόµο. Ένας απ’ τους αµαξηλάτες που ήταν Τούρκος και που είχε
εισπράξει µια προκαταβολή απ’ τους ανθρώπους που µετέφερε, βρήκε
πως ήταν πολύ αστείο το ότι µια γυναίκα έσπασε το πόδι της σε ένα
τέτοιο γκρέµισµα αµαξιού.
Σου φαίνεται πως δεν πρόκειται να σταµατήσει το ρεύµα αυτών των
Αρµενίων που ξεχύνεται προς τα κάτω απ’ τον Βορρά, απ’ την Άγκυρα κι
απ’ την περιοχή της Μαύρης Θάλασσας. Η κατάστασή τους χειροτερεύει
κάθε µέρα. Τα θεάµατα που είδα στο ταξίδι µου του γυρισµού ήταν πολύ
χειρότερα από κείνα που είδα όταν πήγαινα και τώρα που µπήκε ο
χειµώνας και άρχισαν οι βροχές, οι θάνατοι είναι περισσότεροι. Οι
δρόµοι σε µερικά σηµεία είναι σχεδόν αδιάβατοι».

Πολλές φορές µου έκανε µεγάλη εντύπωση η αδυναµία να δώσωµε να
εννοήσουν σε ανθρώπους που δεν υπήρξαν αυτόπτες µάρτυρες τον
φρικτό χαρακτήρα των σφαγών που διέπραξαν οι Τούρκοι εις βάρος των
Χριστιανικών πληθυσµών της Ανατολής. Ουδέποτε µπόρεσα να
περιγράψω τα θεάµατα που είδα µε τα µάτια µου µε τέτοιο τρόπο ώστε
να κάµω τους ακροατές µου να ιδούν και ν’ αντιληφθούν την
πραγµατικότητα. Συχνά συµβαίνει άνθρωποι που κάθονται στα άνετα
σπίτια τους, να βάζουν στην άκρη ένα άρθρο ή ένα βιβλίο που οµιλεί γι’
αυτό το θέµα µε την παρατήρηση: «Έχοµε χορτάσει µε τις ωµότητες εις
βάρος των Αρµενίων».
Αυτό είναι ένα άλλο ισχυρό σηµείο της στάσεως του Τούρκου: έχει
σκοτώσει τόσες πολλές ανθρώπινες υπάρξεις και επί τόσο µεγάλη
χρονική περίοδο, ώστε οι άνθρωποι κουράστηκαν ν’ ακούουν γι’ αυτό το
θέµα. Έτσι µπορεί εκείνος να συνεχίσει τις σφαγές χωρίς εµπόδιο.
Στο βιβλίο της ∆/ρος Elliott «Beginning Again at Ararat», η συγγραφέας
περιλαµβάνει την εξής διήγηση µιας κοπέλας που άκουσε σε ένα άσυλο
στην Τουρκία, του οποίου είχε τη διεύθυνση:
«Ήµουν δώδεκα ετών, ήµουν µαζί µε τη µητέρα µου. Μας ανάγκαζαν να
περπατούµε µε µαστίγια και δεν είχαµε νερό. Ήταν τροµερή ζέστη και
πολλοί από µας πέθαιναν απ’ τη δίψα. Μας χτυπούσαν µε τα µαστίγια για
να µας κάνουν να βαδίζουµε δεν ξέρω πόσες µέρες και νύχτες και
βδοµάδες, ωσότου φθάσαµε στην έρηµο της Αραβίας. Οι αδελφές µου και
το µωρό µας πέθαναν στο δρόµο. Πήγαµε σε µια πόλη, δεν ξέρω το όνοµά
της. Οι δρόµοι ήταν γεµάτοι από νεκρούς που ήταν όλοι κοµµατιασµένοι.
Μας ανάγκασαν να βαδίζουµε επάνω τους. Για πολύν καιρό το έβλεπα
αυτό στα όνειρά µου. Φτάσαµε σε ένα σηµείο της ερήµου, ένα κοίλωµα
µέσα στην άµµο µε λόφους γύρω γύρω. Υπήρχαν χιλιάδες από µας εκεί,
πολλές πολλές χιλιάδες, όλο γυναίκες, κορίτσια και παιδιά. Μας χώρισαν
όλους µε τη βία µέσα στο κοίλωµα σαν πρόβατα. Ύστερα ήρθε το σκοτάδι
και ακούσαµε πυροβολισµούς που έπεφταν ολόγυρα. Είπαµε: «Άρχισαν να
µας σκοτώνουν». Όλη νύχτα τους περιµέναµε η µητέρα µου κι εγώ, τους
περιµέναµε να µας χτυπήσουν. ∆εν ήρθαν όµως και το άλλο πρωί όταν
είδαµε γύρω µας, κανένας δεν ήταν σκοτωµένος. Κανένας δεν είχε
σκοτωθεί. ∆εν µας εσκότωναν. Είχαν ειδοποιήσει τις άγριες φυλές ότι
είχαµε φτάσει. Οι Κούρδοι ήρθαν αργότερα, το πρωί, µόλις ξηµέρωσε. Οι
Κούρδοι και πολλοί άλλοι παράξενοι άνθρωποι από την έρηµο· ήρθαν
επάνω απ’ τους λόφους, κατέβηκαν απ’ τ’ άλογά τους και άρχισαν να µας
σκοτώνουν. Όλη µέρα εσκότωναν – είµαστε, βλέπετε, τόσο πολλοί.
Κανένας δεν µπορούσε να νοµίσει ότι θ’ αποτύχαινε το βόλι, διαρκώς
σκοτώνανε. Εξακολούθησαν να σκοτώνουν όλη τη νύχτα και το πρωί-πρωί
σκότωσαν τη µητέρα µου».
Η παράθεση της ανωτέρω διηγήσεως έγινε εδώ διότι αποτελεί µε λίγα
ζωντανά και πειστικά λόγια την σαφέστερη περιγραφή απ’ όλες που
έχουν δηµοσιευτεί οπουδήποτε για τον χαρακτήρα των Τουρκικών
«εκτοπίσεων» των Αρµενίων. Όλα τα επίσηµα στοιχεία και η µαρτυρία
ενός πλήθους Αµερικανών, Γερµανών και άλλων αυτόπτων µαρτύρων
επιβεβαιώνουν την ακρίβεια της περιγραφής αυτής.
Μέσα στην έκθεση της Στρατιωτικής Αποστολής στην Αρµενία που είναι
κοινώς γνωστή ως «Αποστολή Harbort» και που δηµοσιεύθηκε απ’ την
Αµερικανική Εταιρία ∆ιεθνούς Συµφιλιώσεως τον Ιούνιο του 1920,
µπορεί να βρει κανείς την εξής περικοπή:
«Εν τω µεταξύ οργανώθηκαν επίσηµες σφαγές των Αρµενίων που
διατάσσονταν κάθε λίγα χρόνια αφότου ο Αβδούλ Χαµίτ ανέβηκε στο
θρόνο. Στα 1895 εξοντώθηκαν εκατό χιλιάδες. Στα 1908 στο Βαν και στα
1909 στα Άδανα και σε άλλα µέρη της Κιλικίας εφονεύθηκαν πάνω από
τριάντα χιλιάδες. Η τελευταία και µεγαλύτερη απ’ όλες αυτές τις τραγωδίες
έλαβε χώρα στα 1915. Σφαγές και εκτοπίσεις είχαν οργανωθεί την άνοιξη
του 1915 βάσει ενός καθορισµένου σχεδίου. Οι στρατιώτες πήγαιναν από
πόλη σε πόλη. Στην αρχή συγκεντρώνονταν σε κάθε χωριό οι νέοι στο
∆ιοικητήριο και ύστερα τους οδηγούσαν έξω απ’ τα χωριά σε πορεία και
τους εσκότωναν.
Οι γυναίκες, οι γέροι και τα παιδιά εκτοπίζονταν ύστερα από λίγες µέρες
στις «Αγροτικές Αποικίες», όπως τις ονόµασε ο Ταλαάτ Πασάς, δηλ. απ’ τα
υψηλά οροπέδια της Αρµενίας που σαρώνονται διαρκώς από τον άνεµο
στις ελονοσιακές πεδιάδες του Ευφράτου και τις φλογερές αµµώδεις
ερήµους της Αραβίας και της Συρίας. Οι νεκροί απ’ την ολοκληρωτική
αυτή γενοκτονία υπολογίζονται από πεντακόσιες χιλιάδες µέχρι ένα
εκατοµµύριο και ο πραγµατικός αριθµός ανέρχεται σε οκτακόσιες χιλιάδες
περίπου. Αναγκασµένοι να βαδίζουν πεζή κάτω από ένα καυτερό ήλιο,
απογυµνωµένοι απ’ τα ρούχα τους και άλλα ασήµαντα είδη που είχαν µαζί
τους, λογχιζόµενοι µε τις µπαγιονέτες όταν βραδυπορούσαν και
δεκατιζόµενοι από την πείνα, τον τύφο και την δυσεντερία, άφηναν
χιλιάδες νεκρούς στην άκρη του δρόµου κλπ. κλπ.».
Έχω στην κατοχή µου και µιαν άλλη έκθεση ενός αξιόπιστου Ευρωπαίου
που υπήρξε µάρτυρας της καταστροφής των Αρµενίων στο Χαλέπι και
άλλου, η οποία δίνει λεπτοµέρειες παρόµοιες µε κείνες που περιέχονται
στο υπόµνηµα του κ. Geddes, αλλ’ αποφεύγω να τις παραθέσω εδώ,
φοβούµενος µήπως κουράσω τους αναγνώστες. Έχοντας υπ’ όψη τη
δυσκολία να προσκοµίσει κανείς την µαρτυρία αυτόπτων µαρτύρων και
επειδή η παραπάνω έκθεση δεν έχει δηµοσιευθεί ως τώρα, είναι ένα
πολύτιµο ιστορικό ντοκουµέντο. Έχουν πάντως λεχθεί αρκετά ώστε να
πεισθεί ο αναγνώστης ότι η εξόντωση των Χριστιανών της Τουρκίας
ήταν µια οργανωµένη σφαγή που διενεργήθηκε σε µεγάλη κλίµακα και
είχε ετοιµαστεί εντελώς, προτού να σταλούν οι Έλληνες στη Σµύρνη. Τη
σφαγή αυτή την είδαµε να «τίθεται εις ενέργειαν» την εποχή του Αβδούλ
Χαµίτ, του «σφαγέως», την είδαµε ν’ αναπτύσσεται πλήρως και να
οργανώνεται καλύτερα όταν ήταν στην εξουσία ο Ταλαάτ και ο Εµβέρ, οι
πολιτικοί του «Συντάγµατος»· θα την παρακολουθήσωµε να διεξάγεται
µέχρι της τροµερής αποπερατώσεώς της απ’ τον Μουσταφά Κεµάλ, τον
«George Washington» της Τουρκίας.
Το µέρος αυτό της διηγήσεώς µου δεν θα ήταν πλήρες, αν αποσιωπούσα
τη συστηµατική εξόντωση και τον κορεσµό των ταπεινότερων παθών του
ανθρώπου ή του κτήνους που χαρακτηρίζει τις σφαγές των Τούρκων εις
βάρος των Ελλήνων και Αρµενίων του Πόντου. Έχουν δοθεί κατά
καιρούς περιγραφές σχετικά µε τη συγκέντρωση οµάδων των αξιοθρήνητων αυτών ανθρώπων σε διάφορα σηµεία των ακτών της Μαύρης
Θάλασσας, όπου είχαν φτάσει ύστερα από µακρές οδοιπορίες και
απερίγραπτες ταλαιπωρίες και σχετικά µε τη βοήθεια που τους δόθηκε
από Αµερικανικές Οργανώσεις. Συχνά αξιωµατούχοι των οργανώσεων
αυτών οι Αµερικανοί ιεραπόστολοι, έβγαλαν κραυγές διαµαρτυρίας οι
όποιες προς στιγµήν προκάλεσαν αισθήµατα εκπλήξεως στις διάνοιες του
Αµερικάνικου λαού ή πέρασαν απαρατήρητες. Εντούτοις, η συστηµατική
σφαγή, οι εκτοπίσεις, οι λεηλασίες και οι βιασµοί που διαπράχθηκαν
ανάµεσα στους Χριστιανούς τής κάποτε ευηµερούσης περιοχής του
Πόντου, είναι µια απ’ τις πιο ειδεχθείς και σκοτεινές σελίδες και της
Τουρκικής ακόµα ιστορίας. Οι ακµάζουσες κοινότητες Αµασείας,
Καισαρείας, Τραπεζούντος, Χαλδείας, Ροδοπόλεως και Κολωνίας, που
ήταν επί πολλούς αιώνες κέντρα Ελληνικού πολιτισµού, εξοντώθηκαν
κυριολεκτικά µε µια διαρκή εκστρατεία σφαγών, απαγχονισµών, εκτοπίσεων, εµπρησµών και βιασµών. Τα θύµατα ανέρχονται σε εκατοντάδες
χιλιάδων και ανεβάζουν τον ολικό αριθµό των εξοντωθέντων Αρµενίων
και Ελλήνων σε ολόκληρη την παλαιά Ρωµαϊκή Επαρχία της Ασίας στον
συνολικό αριθµό του ενός εκατοµµυρίου και πεντακοσίων χιλιάδων. Έτσι
δηµιουργήθηκε η «αναγεννηµένη» Τουρκία που συγκρίθηκε σε µερικά
µέρη του κόσµου µε την Ελβετία και τις Ηνωµένες Πολιτείες.
(Μάιος 1919

Εγύρισα στη Σµύρνη στα 1919 λίγον καιρό µετά την απόβαση του
Ελληνικού στρατού στην πόλη αυτή. Επειδή το Τουρκικό σχέδιο
εξοντώσεως είχε τεθεί σε πλήρη εφαρµογή πριν απ’ την άφιξη των
Ελληνικών στρατευµάτων, οι Έλληνες χωρικοί είχαν διωχθεί απ’ όλη την
περιφέρεια, µε εξαίρεση µόνο της ίδιας της πόλεως, και πολλοί κάτοικοι
είχαν εξαφανιστεί, όπως είχαν καταστραφεί και τ’ αγροκτήµατά τους και
τα χωριά τους. Είχαν διασκορπιστεί µέσα στα Ελληνικά νησιά, καθώς και
στην ηπειρωτική Ελλάδα και στη Θεσ/νίκη όπου η Ελληνική κυβέρνηση
είχε κατασκευάσει παραπήγµατα για τη στέγασή τους και είχε λάβει
χώρα ένας σηµαντικός εποικισµός από αυτούς.
Πολλά έχουν λεχθεί για ωµότητες και σφαγές που διέπραξαν τα
Ελληνικά στρατεύµατα κατά την απόβασή τους στη Σµύρνη τον Μάιο
του 1919. Στην πραγµατικότητα τα συµβάντα που έλαβαν χώρα την
ήµερα της αποβάσεως και τις λίγες µέρες που ακολούθησαν, έχουν
µεγαλοποιηθεί ωσότου µεταφέρθηκαν στην δηµόσια γνώµη σε πολύ
µεγαλύτερες αναλογίες από ό,τι είχε γίνει µε την προσχεδιασµένη
εξόντωση ολοκλήρων εθνών απ’ τους Τούρκους και δεν φαίνεται να έχει
δοθεί καµµιά προσοχή στην ταχεία εξάλειψη των ταραχών απ’ τις
Ελληνικές αρχές και στην άµεση τιµωρία των κυριωτέρων δραστών,
µερικών απ’ τους οποίους και µε θάνατο.
Τα σχετικά συµβάντα όπως µετεδόθησαν από Αµερικανούς Ιεραποστόλους, επιχειρηµατίες και άλλα αναµφίβολου αξιοπιστίας άτοµα, έχουν ως
εξής: Το βράδυ της προτεραίας της αποβάσεως έλαβε χώρα µια
συγκέντρωση των ναυτικών διοικητών και όπως ανεκοίνωσε ένας απ’
αυτούς που έλαβαν µέρος στη συγκέντρωση, έγινε συζήτηση σχετικά µε
το σχέδιο, βάσει του οποίου έπρεπε να εκτελεστεί η επιχείρηση αυτή.
Εκείνος που έδωσε τις πληροφορίες µού εδήλωσε ότι ο Αµερικανός
ναυτικός διοικητής ήταν της γνώµης ότι έπρεπε να συνεργασθούν µε τους
Έλληνες στην αστυνόµευση των διαφόρων τοµέων της πόλεως δια του
ναυτικού των συµµάχων, αλλ’ ότι ο Άγγλος υποστήριξε την γνώµη ν’
αφήσουν τους Έλληνες «να κάµουν µόνοι τους τη δουλειά όλη». Η
πληροφορία αυτή µου εδόθη από δεύτερο χέρι και η ακρίβειά της δεν
µπορεί να εξακριβωθεί ασφαλώς, φαίνεται όµως πιθανή.
Όπως κι αν έχει το πράγµα, η συµβουλή που αποδίδεται στον Αµερικανό
ήταν ορθή από πρακτική άποψη, δεν µπορούσε όµως να εφαρµοστεί για
προφανείς λόγους. ∆εν µπορούσαµε να αποβιβασθούµε γιατί είµαστε,
όπως συνήθως συνέβαινε, «παρατηρηταί» και υπήρχε µια τόσο ισχυρή
αντιζηλία µεταξύ των συµµάχων σχετικά µε τη Μικρά Ασία, ώστε δεν
ηµπορούσαν να βγουν στην ακτή είτε µαζί είτε χωριστά. Αυτό ήταν η
πρώτη ένδειξη ελλείψεως επαρκούς βοηθείας που τελικά επέφερε την
Ελληνική συµφορά και την καταστροφή της Σµύρνης.
Γι’ αυτό ολόκληρη η ευθύνη επιρρίφθηκε στους Έλληνες, οι οποίοι είχαν
αποβιβαστεί ανάµεσα σε πληθυσµό, ιδιαίτερα όσον άφορα τους
Τούρκους, που είχαν προσβληθεί απ’ τον ερχοµό τους περισσότερο από
όσο θα προσβάλλονταν οι λευκοί πολίτες του Mobile, εάν είχε δοθεί η
εντολή γι’ αυτό σε στρατεύµατα Νέγρων. Για τους Τούρκους ο Έλληνας
δεν είναι µόνο ένας «άπιστος σκύλος», αλλά και ο άλλοτε σκλάβος.
Την ώρα που οι Έλληνες προχωρούσαν στη διεύθυνση του Konak δηλ.
του ∆ιοικητηρίου που ήταν στην Τουρκική συνοικία, πυροβολήθηκαν
από κρυψώνες. Όπως µε πληροφόρησαν πολυάριθµοι αυτόπτες
µάρτυρες, όχι Σµυρναίοι, οι πυροβολισµοί είχαν εξελιχθεί σε καταιγισµό
Ο Υγιεινολόγος του Αµερικανικού Νοσοκοµείου που βρισκόταν στην
περιοχή του ∆ιοικητηρίου µού διηγήθηκε το έξης περιστατικό: Μόλις
άκουσε τους πυροβολισµούς, βγήκε τρέχοντας στην αυλή του
Νοσοκοµείου, γιατί φοβήθηκε ότι, αν οι πυροβολισµοί προέρχονταν απ’
εκεί, θα ήταν δυνατό να προκαλέσουν αντίστοιχα πυρά απ’ τους Έλληνες.
Είδε τότε έναν Τούρκο επάνω σ’ ένα δένδρο της αυλής του Νοσοκοµείου
που είχε στα χέρια του ένα τουφέκι. Τον σηµάδεψε µε ένα περίστροφο
και του είπε να κατέβει κάτω. Ο Τούρκος υπήκουσε. Αυτός που µου
έδωσε την παραπάνω πληροφορία ήταν Αµερικανός πολίτης, όχι
Ελληνικής ή Αρµενικής καταγωγής.
Οι Έλληνες συνέλαβαν µερικούς αιχµαλώτους, τους οποίους έβαλαν να
βαδίσουν κατά µήκος της παραλίας, ώστε να φαίνωνται απ’ τα πολεµικά
των Συµµάχων και των Αµερικανών και τους ανάγκασαν να σηκώσουν
προς τα επάνω τα χέρια τους. Μερικοί είπαν ότι οι Έλληνες στρατιώτες
χτύπησαν µε τις λόγχες τους µερικούς απ’ τους αιχµαλώτους των, πράγµα
που έβλεπαν οι άνθρωποι που ήταν µέσα στα σπίτια και επάνω στα
πλοία. ∆εν έγινε σφαγή µε την έννοια του γενικού σκοτωµού
αιχµαλώτων, αλλά κάτι λίγοι εσκότωσαν µερικούς µε τον τρόπο που
είπαµε. Η πράξη αυτή είναι βέβαια δολοφονική, αξιόµεµπτη και
βλακώδης και στους Έλληνες απόκειται να την δικαιολογήσουν όπως
Μέσα στην πόλη έλαβε χώρα κάποια ανταρσία, κάτι σαν οχλαγωγία, και
σκοτώθηκαν κάπως περισσότεροι Τούρκοι. Αµερικανοί που ήταν
παρόντες έκαµαν διάφορους υπολογισµούς σχετικά µε τον αριθµό των
σκοτωµένων που αναβιβάζονται από 50 µέχρι 300 ψυχές. Ο δεύτερος
αριθµός είναι υπερβολικός. Έγινε επίσης και σηµαντική λεηλασία και
µέσα στη Σµύρνη και στις γύρω περιοχές.
Μιλώντας για το ζήτηµα αυτό σ’ ένα φυλλάδιο µε τον τίτλο «Οι Μεγάλες
∆υνάµεις και οι Χριστιανοί της Ανατολής», ο William Pember Reeves
«Σχετικά µε τα άτοµα που σκοτώθηκαν στη Σµύρνη, αυτά ήσαν Τούρκοι
και ανήρχοντο, όπως µου διηγήθηκαν, σε εξήντα εξ, που σκοτώθηκαν εν
µέρει από Έλληνες στρατιώτες, εν µέρει απ’ τον όχλο της πόλεως.
Σκοτώθηκαν επίσης και περίπου εκατό από άλλες εθνικότητες. Οι
πρωτουργοί των σκοτωµών αυτών εκτελέσθηκαν απ’ τις Ελληνικές Αρχές,
πληρώθηκαν δε και αποζηµιώσεις στις οικογένειες των θυµάτων».
Από πού είχε τις πληροφορίες του ο κ. Reeves µου είναι άγνωστο, αλλά
αυτές συµπίπτουν µε όσα µου είπαν Αµερικανοί που ήσαν παρόντες και
τους οποίους είδα λίγον καιρό µετά την απόβαση των Ελληνικών
στρατευµάτων. Ήµουν όµως και εγώ παρών στη Σµύρνη όταν οι
πρωτουργοί των ταραχών της 2ας Μαΐου καταδικάσθηκαν και εκτελέσθηκαν.
Τότε ήταν που ο Έλλην Γενικός ∆ιοικητής ανακοίνωσε την σχετική
απόφασή του και έδειξε την ικανότητα που χαρακτήριζε όλη του τη
∆ιοίκηση στη Σµύρνη. Κατέστειλε εντελώς τις ταραχές σε ελάχιστο
διάστηµα και τιµώρησε αυστηρά τους κακοποιούς. Τρεις απ’ τους
αρχηγούς των ταραξιών, Έλληνες, µεταφέρθηκαν σε µια πλατεία δίπλα
απ’ τη σιδηροδροµική γραµµή που συνδέει τη Σµύρνη µε τον Μπουτζά,
εκτελέσθηκαν δηµόσια και θάφτηκαν σε µέρος που µπορούσαν να ιδούν
τους τάφους των όλοι οι άνθρωποι που περνούσαν µεταξύ του κέντρου
παραθερισµού που είπαµε και της κυρίας πόλεως. Οι τρεις αυτοί αρχηγοί
των ταραξιών είχαν δικαστεί προηγουµένως από ένα στρατοδικείο και η
απόφαση εκτελέσθηκε αµέσως.
Και άλλοι πολλοί είχαν δικαστεί και καταδικάσθηκαν σε µικρότερες
ποινές. Ο λαός πληροφορήθηκε ότι οι Έλληνες που θα διατάρασσαν την
τάξη θα τιµωρούνταν αυστηρότερα απ’ τους Τούρκους, αυτή δε η
πολιτική εφαρµόστηκε καθ’ όλη τη διάρκεια της Ελληνικής κατοχής και
συνέβαλε πάρα πολύ στην έλλειψη δηµοτικότητας του Γενικού
∆ιοικητού µεταξύ του ντόπιου Ελληνικού πληθυσµού.
Ο κ. Στεργιάδης, ο Έλλην Γενικός ∆ιοικητής, έβγαλε διαταγή όλοι όσοι
είχαν στην κατοχή τους προϊόντα λεηλασίας να τα αποδώσουν αµέσως,
γιατί αλλοιώτικα θα τιµωρούνταν βαρεία και ώρισε ένα µεγάλο εµπορικό
κατάστηµα στην οδό Franque, όπου έπρεπε να παραδίδονται αυτά τα είδη
και στην πραγµατικότητα παραδόθηκαν όλα τα προϊόντα λαφυραγωγίας.
Όλοι οι Τούρκοι που ισχυρίζονταν ότι είχαν ληστευθεί προσεκλήθησαν
να υποβάλουν τα παράπονά τους στη Γενική ∆ιοίκηση και τα παράπονα
αυτά γίνονταν δεκτά µε τόσο µικρή διερεύνηση, ώστε πολλοί Τούρκοι
εκµεταλλεύτηκαν τεράστια την ευκαιρία και υπέβαλαν ψεύτικες ή
µεγαλοποιηµένες απαιτήσεις. Επί πλέον είχαν αποβιβαστεί πολλοί
Έλληνες κτηµατίες και εξέχοντες κάτοικοι µικρότερων πόλεων, οι οποίοι
επήγαν στην επαρχία κι εκεί φοβερίζοντας τους χωρικούς και
προστατεύοντας τους Τούρκους συνέβαλαν σε µεγάλο βαθµό στην
αποκατάσταση της τάξεως στις αγροτικές περιοχές.
Ανάµεσα σ’ αυτούς διακρίθηκε κάποιος κ. Αδαµόπουλος, ιδιοκτήτης
πολύ µεγάλης περιουσίας στο Ντεβελίκιοϊ, ένα χωριό που βρίσκεται σε
απόστασι 35 µιλίων απ’ τη Σµύρνη, ο όποιος επήγε εκεί και ανάγκασε
τους χωρικούς να επιστρέψουν πρόβατα και άλλα πράγµατα, απειλώντας
µε βαρεία τιµωρία κάθε Έλληνα που θα επείραζε Τούρκους.
Υπήρχε επίσης και ένας δικηγόρος λεγόµενος Αθηνογένης που
κατεπράυνε τους Έλληνες χωρικούς κατοίκους του Μπουτζά που ήταν
έτοιµοι να κάµουν ανταρσία µε το να τους εξηγήσει την πραγµατική
σηµασία της Ελληνικής αποβάσεως. Ο κ. Αθηνογένης επήγε στην
Αµερική και έκαµε ενέργειες για την αυτονοµία της Μικράς Ασίας και
έκαµε πολύ καλή εντύπωση εκεί.
Σ’ αυτούς πρέπει να προστεθεί και κάποια Κα Μπαλτατζή, σύζυγος ενός
που είχε γίνει Αµερικανός πολίτης, η οποία επισκέφθηκε ένα αγρόκτηµά
της κοντά στη Σµύρνη και εξασφάλισε την τάξη ανάµεσα στους
χωρικούς. Πολύ γρήγορα αποκαταστάθηκε η ησυχία, αφ’ ενός χάρις στην
επίδραση των Ελλήνων καλής κοινωνικής τάξεως και αφ’ ετέρου χάρις
στα αυστηρά µέτρα που έλαβε η Ελληνική πολιτική διοίκηση. Η
αποκατάσταση αυτή της τάξεως αποτελούσε σχεδόν θαύµα όταν λάβει
κανείς υπ’ όψην τους διωγµούς που είχαν υποστεί οι Έλληνες πριν από
τόσο λίγο καιρό. Πολλοί απ’ τους Έλληνες χωρικούς είχαν ληστευθεί και
κακοποιηθεί απ’ τους ίδιους Τούρκους µε τους οποίους τώρα έπρεπε να
συµβιούν ειρηνικά και αγαπηµένα.

Το εξής περιστατικό είναι αρκετό για να δείξει ποιο ήταν εκείνο που ήταν
επώδυνο στην µνήµη των Χριστιανών χωρικών: Ένας µικρός αγροκτηµατίας µε πολύ µεγάλη οικογένεια είχε σπείρει ένα χωράφι µε φασόλια για
τη διατροφή της συζύγου και των παιδιών του, γιατί τα φασόλια
αποτελούσαν ένα απ’ τα κυριώτερα είδη τροφής για τους ανθρώπους
αυτούς. Ένας Τούρκος αξιωµατικός έδεσε το άλογό του µέσα στο χωράφι
αυτό και ο γεωργός τον παρακάλεσε αν ήταν δυνατόν να βάλει το άλογό
του σ’ ένα λειβάδι, όπου υπήρχε εξαίρετο χορτάρι για βοσκή. Η
απάντηση ήταν ένα γερό µαστίγωµα εκ µέρους του αξιωµατικού που
συνοδευόταν από υβριστικά και περιφρονητικά επίθετα µπροστά στην
οικογένεια του γεωργού και στους άλλους χωρικούς. Αυτό είναι ένα απ’
τα πιο ήπια περιστατικά που δείχνει τη γενική συµπεριφορά των
Τούρκων απέναντι των Χριστιανών. Το ανέφερα γιατί υπέπεσε στην
προσωπική µου αντίληψη και γιατί γνώριζα τον γεωργό που ήταν πολύ
αξιοπρεπής και αξιοσέβαστος άνθρωπος.
Πολυάριθµοι Έλληνες είχαν υποστεί προσβολές και αδικίες που ήταν
πολύ δύσκολο να λησµονήσουν και που κρυφόκαιγαν µέσα στις καρδιές
τους. Απ’ τον εξώστη του Προξενείου όπου βρισκόµουν, είδα µια µέρα
έναν Τούρκο αµαξά να προσπερνά έναν Έλληνα συνάδελφό του και να
τον χτυπά µε το µαστίγιό του, πράγµα που αποτελούσε άνανδρη πράξη
γιατί η αντίσταση εκ µέρους του Έλληνα θα είχε σαν αποτέλεσµα το
θάνατό του και γιατί δεν υπήρχε κανείς στον όποιο θα µπορούσε να
καταφύγει ο ίδιος για να βρει το δίκιο του. Σε πολλές περιπτώσεις, οι
Έλληνες που έπαιρναν πρόβατα απ’ τους Τούρκους προσπαθούσαν να
πάρουν πίσω δικά τους πρόβατα που τους είχαν αφαιρέσει εκείνοι.
Ένα απαίσιο συµβάν συνέβη σε ένα χωριό όχι µακρυά απ’ τη Σµύρνη και
θα το εννοήσουν σ’ αυτή τη χώρα (τις Ηνωµένες Πολιτείες) και ιδιαίτερα
στις Νότιες Πολιτείες. Κάποιος ισχυρός Τούρκος είχε βιάσει πολλά
κορίτσια Χριστιανών και λίγο καιρό ύστερα απ’ την Ελληνική απόβαση
οι πατέρες και αδελφοί των κοριτσιών τον έπιασαν και τον κρέµασαν. Η
αγνότητα των γυναικών τους αποτελεί ένα πολύ ευαίσθητο σηµείο
ανάµεσα στους Έλληνες.
Ο κ. Στεργιάδης, ο Έλλην Ανώτατος Αρµοστής ή Γενικός ∆ιοικητής ήταν
ένας αξιοσηµείωτος άνθρωπος από πολλές απόψεις. Ήταν Κρητικός,
όπως και ο κ. Βενιζέλος, ο όποιος τον επέλεξε για το αξίωµα αυτό,
δυσκολότερο του οποίου θα ήταν δύσκολο να φαντασθεί κανείς. Είχε
πολύ βαθύ το αίσθηµα της δικαιοσύνης και µια πολύ ανώτερη ιδέα του
καθήκοντος και ζούσε σαν ερηµίτης, χωρίς να δέχεται προσκλήσεις σε
δεξιώσεις ή να εµφανίζεται στην κοινωνία. Επιθυµούσε, όπως µου έλεγε,
να µη δέχεται φιλοφρονήσεις και να µη δηµιουργεί δεσµούς, έτσι ώστε
να µπορεί να εφαρµόζει την ίδια δικαιοσύνη απέναντι όλων, ανεξάρτητα
απ’ την κοινωνική των τάξη. Πολύ γρήγορα είχε γίνει γνωστό ότι όταν
εξέδιδε µια διαταγή εννοούσε χωρίς άλλο να την εφαρµόσουν όλοι.
Σε µια περίσταση παρευρέθηκα σε µια σπουδαία ιεροτελεστία που έγινε
στον Ελληνικό Μητροπολιτικό Ναό, στην οποία είχαν προσκληθεί οι
αντιπρόσωποι των διαφόρων δυνάµεων καθώς και οι κυριώτερες Ελληνικές Αρχές. Ο ανώτατος Αρµοστής είχε δώσει διαταγή η ιεροτελεστία να
είναι αυστηρά θρησκευτική και χωρίς πολιτική χροιά. ∆υστυχώς ο
Μητροπολίτης Χρυσόστοµος, ο οποίος αργότερα δολοφονήθηκε απ’ τους
Τούρκους, ανακάτεψε λίγη πολιτική στο κήρυγµά του, πράγµα που
συνήθιζε πάρα πολύ να κάµει. Ο Στεργιάδης που στεκόταν κοντά του,
τον διέκοψε λέγοντας: «Σας είπα όµως πως δεν επιθυµούσα τίποτε απ’
Ο Μητροπολίτης κοκκίνισε, ξεροκατάπιε και διακόπτοντας απότοµα τον
λόγο του ετελείωσε µε το «Εν ονόµατι του Πατρός και του Υιού και του
Αγίου Πνεύµατος, Αµήν» και κατέβηκε από το βήµα.
Ο Αρµοστής πήγαινε µια µέρα σε ένα χωριό της επαρχίας για να
παραστεί στα εγκαίνια ενός σχολείου όταν ένας απ’ τους συνοδούς του
του είπε: «∆ιηγούνται µερικές άσχηµες ιστορίες για τον παπά εδώ πέρα.
Ότι αρνήθηκε να τελέσει την κηδεία για το παιδί µιας φτωχής χήρας που
είχε πεθάνει, γιατί δεν είχε η µητέρα του τα χρήµατα που χρειάζονταν για
την αµοιβή του και έτσι το παιδί θάφτηκε χωρίς να γίνει η εκκλησιαστική
Ο Αρµοστής δεν απάντησε τίποτε σ’ αυτά και δεν εξέφρασε τη γνώµη
του. Όταν έφτασε στο χωριό πήγαν σε προϋπάντησή του µια επιτροπή απ’
τον ∆ήµαρχο, τον ιερέα κλπ. Όταν του συνέστησαν τον ιερέα, ο
Αρµοστής τού έδωσε ένα γερό µπάτσο στο πρόσωπο λέγοντας:
«Παλιάνθρωπε! ∆εν θέλω να σας ξέρω. Ντροπιάζετε την Εκκλησία και το
Ελληνικόν Έθνος».
«∆εν είναι όµως εκείνος ο παπάς εξοχώτατε» εξήγησαν οι παριστάµενοι.
«Αυτός είναι καλός άνθρωπος. Τον άλλο τον διώξαµε».
«∆ώστε του εκατό δραχµές για τους φτωχούς του», είπε τότε η εξοχότης
του στον γραµµατέα του και έτσι το επεισόδιο έληξε. Όπως κι αν έχει το
πράγµα, είχε εκδηλώσει πολύ δραστικά τη γνώµη του για το είδος του
ανθρώπου που ήταν ο ένοχος ιερεύς.
(Από τις 15 Μαΐου 1919 ως τις 9 Σεπτεµβρίου 1922)

Παρά τις πολλές δυσκολίες, οι Ελληνικές πολιτικές Αρχές κατά το µέτρο
που εκτεινόταν η επιρροή τους επέτυχαν να δώσουν στη Σµύρνη και σε
ένα µεγάλο τµήµα του κατεχοµένου εδάφους, την πιο ήσυχη, πολιτισµένη
και προοδευτική διοίκηση που υπήρχε εκεί σε όλη τη διάρκεια των
ιστορικών χρόνων. Ο κ. Στεργιάδης που εξακολουθούσε µέχρι τέλους να
εφαρµόζει την πολιτική του να τιµωρεί αυστηρά όλους τους
παρανοµούντας Ελληνικής καταγωγής, έχασε απ’ αυτόν το λόγο την
δηµοτικότητά του στη Μικρά Ασία. Όταν έφυγε απ’ τη Σµύρνη, µετά την
ήττα των Ελληνικών στρατευµάτων, γιουχαΐσθηκε απ’ τον λαό της
πόλεως που δεν είχε προσφερθεί νοµοταγώς να τον βοηθήσει. Ήταν
πράγµατι ένας µεγάλος άνδρας, ο οποίος κατέβαλε µια υπέρτατη
προσπάθεια για να εκπληρώσει ένα υπεράνθρωπο καθήκον και ο όποιος
υποφέρει από τη δυσφήµηση που συνοδεύει πάντοτε την αποτυχία.
Ιδού µερικές απ’ τις πολιτιστικές µεταρρυθµίσεις που η Ελληνική
∆ιοίκηση είχε εισαγάγει στην περιοχή της Σµύρνης:

  1. ∆ιαρκούντος του πολέµου, κάτω απ’ την Τουρκική κυριαρχία, η ηθική
    στάθµη των Χριστιανών κατοίκων όλων των εθνοτήτων είχε
    χειροτερέψει σε µεγάλο βαθµό. Ο Τούρκος δεν είχε κανένα σεβασµό ή
    υπόληψη απέναντι των µη Μουσουλµάνων γυναικών, τις όποιες
    θεωρούσε σαν νόµιµη λεία του. Στη διάρκεια της εποχής εκείνης, όλοι οι
    Αµερικανοί που έµεναν στη Σµύρνη θα ενθυµούνται τα όργια στα όποια
    εντρυφούσε ένας ανώτατος Τούρκος αξιωµατούχος και οι φίλοι του και
    το παράδειγµα που έδινε στην Ευρωπαϊκή παροικία µια επιφανής
    Αγγλολεβαντίνα κυρία που είχε γίνει πασίγνωστη ερωµένη του και
    µπροστά στην κοινωνία. Η κυρία αυτή περηφανευόταν για τη θέση της
    και αργότερα δικαιολόγησε τη συµπεριφορά της λέγοντας πως είχε δεχτεί
    τη θέση εκείνη για να µπορεί ν’ ασκεί την επιρροή της για την πρόληψη
    διωγµών και πως θα ‘πρεπε να στηθεί ένα µνηµείο προς τιµήν της.
    Με µια απ’ τις πρώτες συνοµιλίες που είχα µε τον κ. Στεργιάδη µετά την
    άφιξή του, ο Γενικός διοικητής µού είπε ότι οι Χριστιανοί είχαν
    διαφθαρεί απ’ τους Τούρκους και είχαν χάσει τον αυτοσεβασµό και την
    ηθικότητά τους και ότι είχαν ανάγκη από µια αφύπνιση της εθνικής τους
    περηφάνειας και των θρησκευτικών τους ενστίκτων.
    Μια απ’ τις πρώτες του ενέργειες ήταν να καταργήσει τους «οίκους
    ανοχής» που βρίσκονταν σε κεντρικές περιοχές της πόλεως και στο
    ζήτηµα αυτό αντιµετώπισε την αποφασιστική αντίδραση διαφόρων ξένων
    προξένων, των οποίων υπήκοοι διηύθυναν τα «σπίτια» αυτά που
    αποτελούσαν ιδιοκτησία των. Επειδή δεν µπορούσε να επιβάλλει την
    εφαρµογή µιας διαταγής του έναντι ενός Ευρωπαίου υπηκόου, έβαλε να
    σταθµεύουν χωροφύλακες απέναντι των καταστηµάτων που είπαµε
    παραπάνω και να σηµειώνουν τα ονόµατα και τις διευθύνσεις όλων των
    ατόµων που εσύχναζαν σ’ αυτά και έτσι περιορίστηκε τόσο πολύ η
    πελατεία τους, ώστε αναγκάσθηκαν να κλείσουν. Ο µπακαράς και άλλα
    είδη χαρτοπαιγνίου µε µεγάλα ποσά είχαν καταντήσει µια πολύ µεγάλη
    συµφορά στη Σµύρνη, γιατί είχε σαν αποτέλεσµα την καταστροφή
    πολλών ανθρώπων, ακόµα δε και αυτοκτονιών. Ο κ. Στεργιάδης
    απαγόρευσε το χαρτοπαίγνιο στις λέσχες και στα ιδιωτικά σπίτια, µόλις
    λάµβανε γνώση ότι γινόταν εκεί αυτό το πράγµα.
  2. Η Ελληνική ∆ιοίκηση υποστήριζε και βοηθούσε µε κάθε τρόπο
    εκπαιδευτικά ιδρύµατα. Η υποστήριξη και η ενθάρρυνση των
    Αµερικανικών εκπαιδευτικών και φιλανθρωπικών ιδρυµάτων θα τονισθεί
    αργότερα. Πρέπει όµως ιδιαίτερα να επαινεθεί για τα µέτρα που είχε
    πάρει µε δαπάνη του Ελληνικού ∆ηµοσίου για τη συντήρηση και τη
    βελτίωση των Τουρκικών σχολείων. Εξακολούθησε τη λειτουργία των
    Μουσουλµανικών Γυµνασίων µε έξοδά της, γιατί οι φόροι που ήταν
    προορισµένοι για τη συντήρησή τους εισπράττονταν απ’ το Οθωµανικό
    ∆ηµόσιο Χρέος, σαν εγγύηση ενός δανείου που είχε συνάψει η
    Οθωµανική Κυβέρνηση.
    Η Ελληνική ∆ιοίκηση υποστήριζε µε κεφάλαια εκ του Ταµείου της δύο
    Μουσουλµανικά Γυµνάσια στη Σµύρνη, δύο στη Μαγνησία και στο
    Οδεµίσι και δύο σεµινάρια στις επαρχίες, πληρώνοντας γι’ αυτά
    εβδοµήντα χιλιάδες τούρκικες λίρες. ∆ιατήρησε σε ισχύ το Τούρκικο
    σύστηµα στοιχειώδους εκπαιδεύσεως, διορίζουσα προκρίτους Μουσουλµάνους στα διάφορα χωριά για να εποπτεύουν στην εφαρµογή του.
    ∆ιατήρησε ένα Πολυτεχνείο στη Σµύρνη στο όποιο εκπαιδεύονταν και
    συντηρούνταν διακόσια δέκα άπορα παιδιά Μουσουλµάνων και πλήρωνε
    γι’ αυτό τριάντα εξ χιλιάδες τουρκικές λίρες το χρόνο.
    Εκτός απ’ αυτά, η Ελληνική ∆ιοίκηση βοηθούσε ειδικά τα Αµερικανικά
    ιδρύµατα και σχολεία που λειτουργούσαν στην Τουρκική συνοικία και
    για παιδιά Τούρκων.
  3. Η Ελληνική ∆ιοίκηση κατέβαλε σοβαρή και επιτυχή προσπάθεια για
    την οργάνωση υγειονοµικής υπηρεσίας, για την κατάρτιση στατιστικών,
    την βελτίωση των υγειονοµικών συνθηκών και την καταπολέµηση
    επιδηµιών και µεταδοτικών ασθενειών π. χ. της ελονοσίας, της συφιλίδος
    Ιδρύθη µικροβιολογικό εργαστήριο για τη διάγνωση µεταδοτικών νόσων
    που εξοπλίσθηκε και µε υγειονοµικά αυτοκίνητα, τα όποια µετέφεραν
    τους ασθενείς από µεγάλες αποστάσεις και µε µικρά αµάξια για τη
    µεταφορά µολυσµένων ειδών και φορητών συσκευών για την επιτόπια
    απολύµανση. Μόνο για την περιγραφή του έργου αυτής της υπηρεσίας
    που είχε οργανωθεί σε µεγάλη κλίµακα και είχε εφοδιαστεί µε άφθονα
    µέσα, σε χρήµατα και σε υλικό, θα χρειαζόταν ένα φυλλάδιο αρκετά
    µεγάλο. Αποτέλεσµα των µέτρων αυτών ήταν ότι ετέθησαν υπό έλεγχο
    στην κατεχόµενη ζώνη η πανούκλα, ο εξανθηµατικός τύφος και η
    ευλογιά και εξαλείφθηκαν σαν επιδηµικές ασθένειες. Περιττό να πούµε
    ότι συστηµατικός πόλεµος είχε διεξαχθεί εναντίον της ψείρας και των
    Ένα Ινστιτούτο Παστέρ είχε ιδρυθεί στη Σµύρνη απ’ τους Έλληνες στις
    18 Αυγούστου 1919 κάτω απ’ τη διεύθυνση ενός ειδικού που εργαζόταν
    µε την συνεργασία ενός επιτελείου εµπειρογνωµόνων. Στο Ινστιτούτο
    αυτό βρήκαν περίθαλψη στη διάρκεια των δύο πρώτων µηνών της
    λειτουργίας του επάνω από δυόµιση χιλιάδες παθόντες που τους είχαν
    δαγκώσει σκύλοι, τσακάλια ή λύκοι και απ’ αυτούς πέθαναν µόνο
    τέσσερις. Η περίθαλψη σ’ αυτό το ίδρυµα γινόταν δωρεάν. Προηγουµένως οι παθόντες ήταν αναγκασµένοι να ταξιδέψουν στην Κωνσταντινούπολη ή στην Αθήνα και κείνοι που δεν µπορούσαν να βρουν τα λεφτά
    που χρειάζονταν για το ταξίδι αυτό, πέθαιναν. Εγώ ο ίδιος είχα βοηθήσει
    φτωχούς Τούρκους που ήταν τρελλοί απ’ τον φόβο να κάνουν το ταξίδι
    για την Κωνσταντινούπολη για να υποβληθούν σε θεραπεία.
    Ένα τµήµα του Πανεπιστηµίου Σµύρνης που είχε ιδρυθεί απ’ την
    Ελληνική ∆ιοίκηση ήταν το Ίδρυµα Υγιεινής, το οποίο αποτελείτο από
    δύο τµήµατα, το ένα της Υγιεινής και το άλλο της Βακτηριολογίας. Το
    ίδρυµα αυτό ήταν έτοιµο να λειτουργήσει όταν οι Τούρκοι έκαψαν τη
    Σµύρνη και είχε στη διάθεσή του εγκαταστάσεις παρόµοιες προς εκείνες
    των µεγάλων Πανεπιστηµίων της Ευρώπης, καθώς και µια καλή
    βιβλιοθήκη και πλήρη εξοπλισµό σε εργαλεία. Ουδέποτε θα του έλειπαν
    χρήµατα ή βοήθεια και θα ήταν στην υπηρεσία όλων των τάξεων,
    ανεξάρτητα από το δόγµα ή τη φυλή στην οποία θα άνηκαν.
    Παρακάτω εκθέτουµε το πρόγραµµα που είχε ετοιµαστεί για να τεθεί σε
    • ∆ωρεάν εξετάσεις βακτηριολογικές, υγιεινολογικές και βιοµηχανικές για όλες τις
    τάξεις της κοινωνίας.
    • Η παρασκευή και δωρεάν διανοµή όλων των θεραπευτικών και διαγνωστικών
    εµβολίων, ορρών, αντιτοξινών, αντιγονοκόκκου κλπ.
    • Η εξυγίανση της πόλεως σ’ εκτεταµένη κλίµακα, (αποχετευτικό δίκτυο, υδραγωγεία,
    δρόµοι κλπ.).
    • Υγειονοµικά έργα για την καταπολέµηση της ελονοσίας, την αποξήρανση ελών κλπ.
    • Η καταπολέµηση του τραχώµατος.
    • Η καταπολέµηση της φθίσεως σε µεγάλη κλίµακα (φαρµακεία, άσυλα, αναρρωτήρια,
    ειδικά νοσοκοµεία, απολύµανση σπιτιών κλπ.).
    • Για τα βρέφη: Φαρµακεία απόρων, gouttes de lait, creches, άσυλα για τα έκθετα κλπ.
    • Για παιδιά: ∆ιάφορα φιλανθρωπικά ιδρύµατα.
    • Για µητέρες: Παρακολούθηση των εγκύων γυναικών.
    • Εκπαίδευση και εξάσκηση ιατρών για την ίδρυση υπηρεσίας δηµοσίας Υγιεινής.
    • Εκπαίδευση µαιών και νοσοκόµων.
    • Οργάνωση ειδικής ιατρικής στατιστικής υπηρεσίας.
  4. Οικονοµική βοήθεια σε µεγάλη κλίµακα παρεχόταν (π.χ. διανοµή
    αλεύρου, ιµατισµού κλπ.) σε πρόσφυγες που είχαν δηµιουργηθεί απ’ τις
    επιδροµές των Κεµαλικών στο εσωτερικό της Μικράς Ασίας κι απ’ την
    καταστροφή στα 1919 των πόλεων Αϊδινίου και Ναζλί. Ανάµεσα σ’
    αυτούς που βοηθούνταν υπήρχαν και χιλιάδες Τούρκων.
  5. Όλοι οι Αµερικανοί ιεραπόστολοι, καθώς και όσοι εργάζονται σε
    εκπαιδευτικά και φιλανθρωπικά ιδρύµατα στη Σµύρνη και στο εσωτερικό
    κατά τη διάρκεια της Ελληνικής κατοχής, θα επιβεβαιώσουν την
    εξακρίβωση ότι η Ελληνική ∆ιοίκηση φάνηκε πολύ χρήσιµη και
    ενισχυτική µε διαφόρους τρόπους, βοηθώντας τα ιδρύµατα αυτά στη
    δράση τους ανάµεσα στους Τούρκους, καθώς και ανάµεσα στους
    Παραθέτω εδώ κατάλογο µερικών φιλανθρωπικών πράξεων απέναντι των
    ιδρυµάτων αυτών:
    Ο Ανώτατος Αρµοστής εδώρησε στην Y.M.C.A (Χριστιανική
    Αδελφότητα των Νέων) ένα µεγάλο οίκηµα στην προκυµαία, ένα απ’ τα
    µεγαλύτερα και ωραιότερα της Σµύρνης, για να χρησιµοποιηθεί σαν
    «Σπίτι του Στρατιώτη». Την εβοήθησε επίσης στη διοργάνωσή της µε
    διαφόρους τρόπους, αποσπώντας Έλληνες στρατιώτες για τις υπηρεσίες
    Ένα κατάλληλο οίκηµα δωρήθηκε επίσης για να χρησιµοποιηθεί ως
    «Σπίτι του Στρατιώτη» στη Μαγνησία, όπου παρεσχέθησαν επίσης
    πολλές διευκολύνσεις.
    Το τµήµα της Y.M.C.A. για πολίτες είχε ανάγκη ενός καταλλήλου
    οικήµατος για την εγκατάστασή του. Οι Ελληνικές Αρχές έκαµαν για τον
    σκοπό αυτό επίταξη ενός καφενείου που ανήκε σε έναν Έλληνα. Το
    τµήµα αυτό λειτουργούσε ακόµα όταν εκάηκε η πόλη.
    Η Y.M.C.A. οργάνωσε επίσης µέσα σ’ ένα µεγάλο κτήµα κοντά στη
    Σµύρνη µια εγκατάσταση για γεωργικές σπουδές για νέους. Η Ελληνική
    ∆ιοίκηση εβοήθησε την οργάνωση αυτή εφοδιάζοντάς την µε σκηνές,
    κουβέρτες και άλλα χρήσιµα είδη για το τµήµα διαχειρίσεως και µε ένα
    αυτοκίνητο για τις µεταφορές.
    Η Y.M.C.Α. είχε οργανώσει επίσης στη Φώκαια κοντά στη Σµύρνη µια
    θερινή κατασκήνωση για αγόρια. Η Ελληνική ∆ιοίκηση εβοήθησε και σ’
    αυτό µε το να χορηγήσει ξυλεία, µια βάρκα και άλλα υλικά και επέτρεψε
    την ατελή εισαγωγή ενός αυτοκινήτου.
    H Y.W.C.A. (Χριστιανική Αδελφότης Νεανίδων) που διευθυνόταν από
    την ∆ίδα Nancy McFarland, ενισχύθηκε µε πολλούς τρόπους από την
    Ελληνική ∆ιοίκηση δηλ. µε σηµαντικά χρηµατικά ποσά, έπιπλα και αλλά
    Ένας κλάδος της Σχολής Νεανίδων που ήταν γνωστός µε το όνοµα
    Intercollegiate Institute, είχε αρχίσει να λειτουργεί στο Γκιόζ Τεπέ κάτω
    απ’ τη διεύθυνση της Miss Minnie Mills για τις Μουσουλµανίδες
    νεανίδες. Ο Ανώτατος Αρµοστής χορήγησε και γι’ αυτόν ένα µέρος του
    εξοπλισµού του.
    Επίσης, ο Ανώτατος Αρµοστής χορήγησε πεντακόσιες Τουρκικές λίρες
    στην οργάνωση Νέων East Relief, για την ενίσχυση απόρων Μουσουλµανίδων γυναικών.
    Το Αµερικανικό Κολλέγιο βρισκόταν κοντά στη Σµύρνη σε µια θέση
    συνεχόµενη µε ένα έλος που ήταν πληµµυρισµένο από στάσιµα νερά που
    προκαλούσαν ελονοσία. Η Ελληνική ∆ιοίκηση αποξήρανε το έλος και
    επισκεύασε το δρόµο που περνούσε δίπλα απ’ το κολλέγιο.
    Όλα τα γεωργικά εργαλεία που εισήγονταν για τις ανάγκες των Ελλήνων
    προσφύγων που παλινοστούσαν ή για να ξαναπωληθούν σε τιµή κόστους
    ή επί πιστώσει για την αποκατάσταση των κατεστραµµένων περιοχών,
    αγοράζονταν απ’ την Αρµοστεία αποκλειστικά από Αµερικανικά
    εργοστάσια, ύστερα από αίτησή µου. Έτσι είχαν εισαχθεί χιλιάδες
    άροτρα για να διανεµηθούν σε Τούρκους και Χριστιανούς.
    Ένα αγρόκτηµα 12.000 στρεµµάτων που βρισκόταν στο Τεπέκιοϊ
    αγοράστηκε απ’ την Ελληνική ∆ιοίκηση για σπουδές µηχανικής
    καλλιέργειας και χρησιµοποιούσε αποκλειστικά Αµερικανικά µηχανικά
    άροτρα. Αποτέλεσµα αυτού ήταν οι σπουδαστές που τελείωναν τις
    σπουδές τους να συνιστούν στους αγροκτηµατίες τη χρήση
    Αµερικανικών µηχανικών αρότρων.
    Κατά την διάρκεια της Ελληνικής Κατοχής ταξίδευα συχνά στο
    µεγαλύτερο τµήµα του κατεχόµενου εδάφους και επισκέφθηκα πολλά
    χωριά του εσωτερικού. Εύρισκα παντού πλήρη ασφάλεια και τους
    ντόπιους Έλληνες και Τούρκους να συµβιώνουν ειρηνικά και φιλικά.
    Συνήθως σε κάθε χωριό υπήρχε ένα µικρό διοικητικό γραφείο κάτω απ’
    τη διεύθυνση ενός µικρού αξιωµατούχου που είχε και δυο ή τρεις
    βοηθούς. Εξακρίβωσα την επίµονη προσπάθεια που κατέβαλαν όλοι
    αυτοί για την συναδέλφωση µε τους Τούρκους και για τον κατευνασµό
    τους. Πολύ συχνά έπαιρνα τον καφέ µου στην κεντρική πλατεία της
    κωµοπόλεως µαζί µε τις Ελληνικές Αρχές, τον Τούρκο Χότζα* και µε
    πολλούς Μουσουλµάνους προκρίτους. Ιδιαίτερα ενθυµούµαι ότι λίγο
    πριν από την Ελληνική ήττα καθόµουνα έτσι µαζί µε έναν ευσεβέστατο
    Χότζα και έναν Έλληνα στρατιωτικό γιατρό κάτω από έναν πλάτανο για
    να γιορτάσουµε τον τέταρτο γάµο του Χότζα που είχε τελεσθεί την
    προηγούµενη µέρα.
    Η σκοτεινή πλευρά της φαινοµενικά ειδυλλιακής αυτής εικόνας είναι ότι
    πολύ συχνά οι δυο ή τρεις Έλληνες υπάλληλοι συνήθως βρίσκονταν ένα
    πρωί µε τους λαιµούς κοµµένους και ότι ύστερα απ’ αυτό συνήθως
    στελλόταν µια διαταγή στο χωριό να φανερωθούν τα ονόµατα των
    δολοφόνων, γιατί αλλοιώς το χωριό θα καιγόταν. Στο ζήτηµα αυτό
    ακολουθήθηκε, αν ενθυµούµαι καλά, το παράδειγµα των λεγοµένων
    «επιδροµών τιµωρίας» στις Φιλιππίνες, πράγµα που οι Ελληνικές Αρχές
    µου ανέφεραν συχνά, όταν µιλούσαµε για το ζήτηµα αυτό. Σε καµµιά
    περίπτωση οι Τούρκοι δεν εφανέρωναν τα ονόµατα των δραστών και
    τουλάχιστον δυο φορές εισέβαλαν στο γραφείο µου οι πρόκριτοι ενός
    χωριού που παραπονούνταν ότι το χωριό τους είχε πυρποληθεί. Σε κάθε
    µια απ’ τις περιπτώσεις αυτές ρωτούσαν: «∆εν δολοφονήθηκαν χθες την
    νύχτα οι Έλληνες υπάλληλοι στο χωριό σας;». Και η απάντηση και στις
    δυο περιπτώσεις ήταν: «Μάλιστα, αλλά δεν µπορούσαµε να πούµε τα
    ονόµατα των δραστών, γιατί δεν ξέραµε ποιοι ήταν».
    ∆ιαπράττονταν επίσης σποραδικά και πράξεις µεγάλης θηριωδίας εις
    βάρος ειρηνικών Χριστιανών κατοίκων της υπαίθρου, οι όποιες πάντοτε
    αποδίδονταν απ’ τους Τούρκους στις ληστρικές συµµορίες των Γκέτων.
    Ποιοί ήταν αυτοί οι Γκέτες δεν ξέρω, είµαι της γνώµης ότι δεν
    ερχόντουσταν από πολύ µακρυά. Ενθυµούµαι δε µια ιδιαίτερα θηριώδη
    περίπτωση — το σφάξιµο και ξεκοίλιασµα ενός Έλληνα µυλωνά µαζί µε
    την γυναίκα του και δυο παιδιά του.
  • ∆άσκαλος σε Τουρκικό Γυµνάσιο που αποτελούσε παράρτηµα του
    Παλαιό υδραγωγείο που διασχίζει τον ποταµό Μέλητα της Σµύρνης

Επί µερικά χρόνια ο Ελληνικός στρατός κρατούσε µια γραµµή µεγάλου
µήκους χωρίς επαρκή τροφή και ιµατισµό. Πολλές απ’ τις στρατιωτικές
αυτές µονάδες είχαν σταλεί απ’ τους Συµµάχους να πολεµήσουν γι’
αυτούς στη Ρωσία, όπου είχαν υποστεί βαρείες απώλειες. Είχαν περιέλθει
σε µια κατάσταση βαρύτατης απώλειας του ηθικού τους.
Προσπαθούσαν να διαφύγουν από έναν αµείλικτο εχθρό, απ’ τον οποίο
δεν µπορούσαν να περιµένουν κανένα οίκτο, εάν αιχµαλωτίζονταν. Όσοι
απ’ αυτούς διέφυγαν εκάλυψαν την απόσταση απ’ το µέτωπο µέχρι την
παραλία µέσα σε χρονικό διάστηµα εξαιρετικά µικρό. Ολόκληρος ο
Μουσουλµανικός πληθυσµός ανάµεσα στον οποίο περνούσαν ήταν
εχθρικός και καλά εξοπλισµένος. Φαίνεται απίθανο να βρήκαν καιρό να
διαπράξουν σοβαρές σφαγές ή να είχαν τη διάθεση και την ψυχραιµία να
σταµατήσουν στον δρόµο και να κακοποιήσουν γυναίκες. Μπορεί να
παραδεχτεί κανείς ότι έκαψαν και ερήµωσαν τον τόπο απ’ τον όποιο
περνούσαν. Οι Έλληνες ισχυρίσθηκαν ότι ήταν στρατιωτική ανάγκη να
το κάµουν αυτό και νοµίζω ότι θα µπορούσαν να υποστηρίξουν µια
τέτοια ανάγκη αν είναι δυνατό κατ’ αρχήν — να υποστηρίξει κανείς κάτι
τέτοιο. Ηταν πρόδηλα περισσότερο δικαιολογηµένοι να ερηµώσουν τον
τόπο ανάµεσα σ’ αυτούς και στους Κεµαλικούς που προήλαυναν εναντίον
τους, παρ’ όσο ήταν ο δικός µας Sherman στην «Πορεία του προς τη
Ένα είναι το γεγονός που οιοσδήποτε έχει ταξιδέψει ανάµεσα από
περιοχές που διετέλεσαν κάτω απ’ την Τουρκική κυριαρχία, θα το
προσέξει αµέσως. Οπουδήποτε υπήρχε ένας πυρήνας πολιτισµού µέσα
στην Οθωµανική Αυτοκρατορία έξω απ’ την Κωνσταντινούπολη ήταν
Ελληνικός, Αρµενικός ή οτιδήποτε άλλο εκτός από Τουρκικός. Οι µη
Μουσουλµάνοι έχτιζαν τα καλά σπίτια και τα καλύτερα τµήµατα των
πόλεων. Πολλά χριστιανικά σπίτια και πόλεις είχαν ήδη καταστραφεί απ’
τους διαδόχους του Ταλαάτ και του Εµβέρ, που δεν άφησαν παρά πολύ
λίγα πράγµατα µε κάποια µόνιµη αξία στον δρόµο που ακολούθησε ο
Ελληνικός στρατός.
Το σπίτι ενός Τούρκου χωρικού αποτελείται συνήθως από ένα δωµάτιο
χωρίς καθόλου έπιπλα. Στη µια πλευρά υπάρχει ένας «γιούκος» δηλ. ένας
σωρός από στρώµατα και παπλώµατα στιβαγµένα το ένα επάνω στο άλλο
σχεδόν σε όλο το ύψος του τοίχου. Όταν πρόκειται να πλαγιάσει
κατεβάζει µερικά απ’ αυτά και κοιµάται επάνω στο πάτωµα, ή στα
καλύτερα σπίτια, επάνω σε έναν σοφά που είναι τοποθετηµένος κατά
µήκος του τοίχου. Όταν τρώγει, κάθεται πάνω στο πάτωµα
«σταυροπόδι». Μαγειρεύει στο τζάκι. Τα µαγειρικά σκεύη αποτελούνται
από µια πήλινη χύτρα, µια µεγάλη λεκάνη µέσα απ’ την οποία η
οικογένεια τρώγει το πιλάφι της, από ένα µεγάλο κουτάλι για κάθε µέλος
της οικογένειας και από ένα µικρό για το ανακάτεµµα του καφέ. Ένα
«µπρίκι» δηλ. καφελίκι µε το µακρύ χερούλι, αποτελεί σπουδαίο µέρος
της εγκαταστάσεώς του.
Πολλοί που έχουν γευµατίσει στα σπίτια Τούρκων της Κων/πόλεως µε
ριζικά αλλαγµένη νοοτροπία ή στο σπίτι κανενός Πασά, θ’ αµφισβητήσουν την ακρίβεια της εικόνας που περιγράψαµε παραπάνω – και όµως
είναι βασικά σωστή και περιγράφει τα σπίτια των 99/100 οιουδήποτε
Τούρκικου χωριού. Για το λόγο αυτό ο Τούρκος µπορεί να ζήσει για
πολύν καιρό χωρίς δουλειά, χωρίς βιοµηχανικά είδη και εισαγωγές και
χωρίς οιοδήποτε απ’ τα εξαρτήµατα του πολιτισµού. Η πρωτόγονη
γεωργία του είναι αρκετή για τις πρωτόγονες ανάγκες του. Εάν η
περιοχή, την οποία καταλαµβάνει, ανήκει πραγµατικά σ’ αυτόν, τότε
µπορεί να πει πως έχει κάποιο δικαίωµα στο είδος πολιτισµού ή στην
έλλειψη τέτοιου που του ταιριάζει καλύτερα και για το οποίο είναι
καλύτερα προσαρµοσµένος. Το γιατί ο Χριστιανικός κόσµος µπόρεσε να
γίνει θεατής και να βοηθήσει τους Τούρκους καθ’ όλη τη διάρκεια που
αυτοί εξόντωναν τον µη Μουσουλµανικό πληθυσµό της Μικράς Ασίας
είναι άλλο ζήτηµα.
Οι δυσκολίες της Ελληνικής υποχωρήσεως απεικονίζονται πολύ καλά
από ένα περιστατικό που µου διηγήθηκε ο Αιδεσ. Dana Getchell που
ήλθε στο γραφείο µου απ’ το εσωτερικό της Μ. Ασίας λίγες µέρες πριν
απ’ την άφιξη των Κεµαλικών. Μου είπε ότι όταν το βράδυ της
προηγουµένης µέρας πλάγιασε για να κοιµηθεί στο µικρό του ξενοδοχείο,
όλα ήταν ήσυχα, το πρωί όµως τον ξύπνησε ο θόρυβος της αναταραχής
που γινόταν στους δρόµους και βλέποντας απ’ το παράθυρο, είδε όλους
τους Χριστιανούς κατοίκους να τρέχουν µε ορµή προς τον
σιδηροδροµικό σταθµό κουβαλώντας µαζί τους όσα πράγµατά τους είχαν
προφτάσει ν’ αρπάξουν. Ρώτησε τι συνέβαινε και του είπαν ότι οι
Τούρκοι έρχονταν. Πήγε ο ίδιος στον σταθµό και είδε µια µακρυά σειρά
βαγονιών, επάνω στα όποια ένα µικρό απόσπασµα Ελλήνων στρατιωτών
προσπαθούσε να επιβιβάσει το τροµαγµένο πλήθος. Ενώ το εγχείρηµα
αυτό ήτο ακόµα υπό εκτέλεση, εβγήκαν από τα σπίτια των όλοι ένοπλοι
οι Μουσουλµάνοι χωρικοί και άρχισαν να πυροβολούν τους στρατιώτες
και το τραίνο. Επακολούθησε µάχη κατά τη διάρκεια της οποίας ο
αξιωµατικός που ήταν επί κεφαλής του αποσπάσµατος και αρκετοί απ’
τους στρατιώτες του σκοτώθηκαν. Οι στρατιώτες όµως αγωνίστηκαν µε
γενναιότητα και τελικά κατόρθωσαν να διαφύγουν µαζί µε τους
περισσότερους απ’ τους Χριστιανούς.
Το ειδικό αυτό επεισόδιο ρίχνει φως επάνω στην Ελληνική υποχώρηση
µε το να δείχνει πως οι Μουσουλµάνοι γενικά είχαν στην κατοχή τους
κρυµµένα όπλα και ότι δεν δίσταζαν καθόλου να τα χρησιµοποιήσουν.

Η πυρπόληση της Σµύρνης και η σφαγή και ο διασκορπισµός των
κατοίκων της διήγειρε εκτεταµένο ανθρωπιστικό και θρησκευτικό
ενδιαφέρον σχετικά µε τις πρωτοφανείς δοκιµασίες των λαϊκών µαζών
που τις είχαν υποστεί. Υπάρχει όµως και ένας άλλος κύκλος ανθρώπων
στις Ηνωµένες Πολιτείες, όχι πολυάριθµος που εθλίβει βαθύτερα απ’ την
τύχη της αρχαίας αυτής πόλεως: οι κλασικοί λόγιοι και ιστορικοί.
Τα βλέµµατα των λογίων ήδη αφότου έγιναν οι µεγάλες ανακαλύψεις του
Schliemann, στράφηκαν προς την νήσο Κρήτη, όπου, όπως τώρα είναι
γνωστό, υπήρξε ένας πολιτισµός ανωτέρου επιπέδου, που ήταν σύγχρονος µε τον πρώιµο Αιγυπτιακό και του οποίου προφυλακές αποτελούσαν
οι αρχαίες πόλεις Τύρινς και Μυκήναι. Είναι πιθανό ότι οι πρόγονοι των
βασιλικών οίκων των πόλεων αυτών είχαν έλθει αρχικά απ’ την Μικρά
Ασία και είναι δυνατό η σύλληψη της ιδέας των αγριωπών µεγάλων
λεόντων που είναι στηµένοι υπεράνω της πόλεως των Μυκηνών να
συµβόλιζαν το θάρρος των βασιλέων της πόλεως αυτής και να είχαν
εισαχθεί απ’ την Μικρά Ασία. Ο Θησέας, ο θελκτικός και ροµαντικός
αυτός ήρωας που τελικά έγινε ένας απ’ τους ηγεµόνες της µυθικής εποχής
των Αθηνών, έχει σχέση µε την Μικρά Ασία δια µέσου των Αµαζόνων,
οι όποιες ήσαν ιέρειες της αρχαίας λατρείας της πολύστηθης θεάς της
φύσεως της Εφέσου.
Από την Ιωνία ο αρχικός αυτός πολιτισµός εξαπλώθηκε στην Αρχαία
Ελλάδα, στην Σικελία, στην Ιταλία και σε όλο το µήκος των ακτών του
Ευξείνου Πόντου και τελικά στην Ευρώπη και στην Αµερική. Είναι
περισσότερο από πιθανό ότι ο Όµηρος ήταν Σµυρνιός ή κάτοικος της
Μικράς Ασίας και επί αµέτρητα χρόνια τα έπη του ήταν ένα είδος Ιεράς
Βίβλου ή Αγίας Γραφής και διαµόρφωναν τον χαρακτήρα εκατοµµυρίων
ανθρώπων. Ίσως η πρωιµότερη σύλληψη της ιδέας της µονογαµίας και
ασφαλώς η οµορφότερη προέρχεται απ’ τα έπη του Οµήρου. Η ιδέα µας
για την οικογένεια είναι Ελληνική και την επήραµε απ’ την Οδύσσεια,
που γράφηκε πιθανότατα στη Σµύρνη πριν από χιλιάδες χρόνια.
Κατά τη διάρκεια της ζωής της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, της λαµπρής,
ροµαντικής και τραγικής αυτής ∆υνάµεως, η οποία ανέπτυξε ένα
µεγαλοπρεπή πολιτισµό και διετήρησε αναµµένη τη φλόγα της µαθήσεως
σ’ όλη τη διάρκεια του σκότους του Μεσαίωνος, η Μικρά Ασία ήκµαζε
και ήταν η επαρχία που συνέβαλε περισσότερο απ’ όλες στη σταθερότητα
και στη δύναµη του όλου κράτους. Τα κατορθώµατα του Νικηφόρου
Φωκά και ο µύθος του ∆ιγενή Ακρίτα, που έχουν απαθανατιστεί σε
στίχους, είναι πολύ γνωστά ακόµα και σε κείνους τους λογίους που δεν
είναι ειδικοί στις Βυζαντινές σπουδές. Εκείνη ήταν η εποχή των µεγάλων
χωροκοµήτων που είχαν κοινωνική θέση ηγεµόνος και των οποίων η
λησµονηµένη ιστορία θα έπρεπε να είναι ένας ανεξάντλητος θησαυρός
για τους ροµαντικούς νουβελίστες. Αργότερα η Ιωνία είχε πολύ µεγάλο
ενδιαφέρον για ολόκληρο το Χριστιανικό κόσµο. Είναι η χώρα των πέντε
Πόλεων της Αποκαλύψεως, των Επτά Εκκλησιών και του θαυµαστού
µυστικιστικού ποιήµατος του Ευαγγελιστού Ιωάννη. Έξι απ’ τις κανδήλες
έσβησαν για πάντα πριν από πολλά χρόνια, η κανδήλα όµως της Σµύρνης
έκαιε µε µεγάλη λάµψη µέχρι την καταστροφή της στις δέκα τρεις
Σεπτεµβρίου 1922 απ’ τους Τούρκους του Μουσταφά Κεµάλ και το
θάνατο του τελευταίου των µεγάλων Ιεραρχών της, του οποίου το
µαρτύριο έκλεισε µε τρόπο επάξιο την ένδοξη Χριστιανική ιστορία της.
Ο Πολύκαρπος, ο προστάτης άγιος της Σµύρνης στη διάρκεια της
υπάρξεώς της σαν Χριστιανικής πόλεως, είχε καεί ζωντανός σε ένα
αρχαίο στάδιο, του οποίου το περίγραµµα είναι ακόµα ορατό, στις 26
Φεβρουαρίου του 156 µ.Χ. Ο Χρυσόστοµος βασανίστηκε και κατατεµαχίστηκε απ’ τον Τουρκικό όχλο µπροστά στο στρατηγείο των Κεµαλικών
δυνάµεων στη Σµύρνη στις 9 Σεπτεµβρίου 1922. Στη Μικρά Ασία είχαν
συνέλθει οι µεγάλες Χριστιανικές Σύνοδοι της Νίκαιας, της Εφέσου και
της Χαλκηδόνος και εκεί γεννήθηκαν οι πατέρες της Εκκλησίας
Απόστολος Παύλος και οι δύο Γρηγόριοι. Στην Έφεσο επίσης, κοντά στη
Σµύρνη, ο Απόστολος Παύλος πάλαιψε µε θηρία σαν να ήταν άνθρωποι.
Ελληνικός πολιτισµός είχε αναπτυχθεί πολλές φορές στη Μικρά Ασία και
συντριβόταν από Ασιατικές εισβολές: Στην πιο µεγάλη ακµή του
δηµιούργησε τις αθάνατες πόλεις της Περγάµου, Σµύρνης, Κολοφώνος,
Φιλαδέλφειας, Εφέσου και Αλικαρνασσού. Η όλη χώρα είχε προικιστεί
µε µικρότερες πόλεις στολισµένες µε σχολεία Καλών Τεχνών και
ωραιότατους ναούς κι από πολλές απ’ αυτές γεννήθηκαν φηµισµένοι
ποιητές και φιλόσοφοι. Η Ιωνία αποτελεί νεκροταφείο αρχαίων
Ελληνικών πόλεων και καλλιµάρµαρων κωµοπόλεων σχετικά µε τις
οποίες το ενδιαφέρον των Αµερικανών λογίων άρχισε να αναπτύσσεται
ολοένα και περισσότερο. Ένας εκ των πρωτοπόρων στο πεδίο αυτό
υπήρξε ο J. R. Sitlington Sterret που άφησε µια αλησµόνητη φήµη
ανάµεσα στους Αµερικανούς αρχαιολόγους. Το κλίµα της Σµύρνης
µοιάζει πάρα πολύ µε το κλίµα της Νότιας Καλιφόρνιας. Σπάνια χιονίζει
το χειµώνα, αν όχι και καθόλου, και το καλοκαίρι η περιοχή δροσίζεται
καθηµερινά από την αύρα της θάλασσας, τον «µπάτη», όπως λέγεται στη
Σµυρναϊκή διάλεκτο.
Η πορεία των πλοίων απ’ την Αθήνα στη Σµύρνη πηγαίνει ανάµεσα στην
Εύβοια και στην Άνδρο και ανάµεσα στα νησιά της Χίου και της
Μυτιλήνης, της αρχαίας Λέσβου, περίφηµης σαν πατρίδας της Σαπφούς.
Περιτρέχει το µεγάλο ακρωτήρι του Καρά Μπουρνού και µπαίνει στον
κόλπο του Ερµού. Αριστερά βρίσκεται η αρχαία πόλη της Φώκαιας.
Άποικοι απ’ τη Φώκαια ίδρυσαν την Μασσαλία στη Γαλλία πριν µερικές
χιλιάδες χρόνια. Είναι πολύ ενδιαφέρον το ότι η σφαγή και η εκδίωξη
των κατοίκων της Φώκαιας τον Ιούνιο του 1914 είχε προκαλέσει
ιδιαίτερο ενδιαφέρον και συµπάθεια στη νεώτερη αυτή Γαλλική πόλη.
Ο λιµένας της Σµύρνης είναι ένας απ’ τους καλύτερους του κόσµου και
µπορεί να συγκριθεί προς εκείνον του Vancouver. Στο µυχό του κόλπου
του Ερµού βρίσκεται ένα στενό που αποτελεί την είσοδο στον ίδιο το
λιµένα, µέσα στον οποίο µπορεί ν’ αγκυροβολήσει ασφαλώς το
µεγαλύτερο πλοίο ανοικτής θάλασσας. Η Σµύρνη είχε αποχτήσει τα
τελευταία χρόνια µεγάλη σπουδαιότητα σαν εµπορικός λιµένας. Ενώ
άλλοι λιµένες και ιδιαίτερα ο λιµένας της Εφέσου, της παλαιάς αντιζήλου
της, έχουν κατακλυστεί από φερτές ύλες που κατέβασαν οι ποταµοί, ο
λιµένας της Σµύρνης δεν έπαθε το ίδιο γιατί η ιλύς του ∆έλτα του Ερµού
είχε σαν αποτέλεσµα να στενέψει το στόµιό του.
Ανάµεσα στα πρώτα πράγµατα που κάµνουν εντύπωση στον ταξιδιώτη
όταν µπαίνει στον κόλπο είναι τα «∆υο Αδέλφια», δηλ. οι δίδυµες
βουνοκορφές που έχουν το ίδιο εντελώς σχήµα. Στα δεξιά βρίσκεται το
αρχαίο φρούριο που είχε βοµβαρδιστεί στη διάρκεια του πολέµου απ’ τον
Βρεττανικό στόλο και του οποίου τα κανόνια µπορούν να δουν καθαρά οι
επιβάτες των ατµόπλοιων. Αµέσως αφού προσπεράσει κανείς το
φρούριο, εµφανίζεται η Σµύρνη που βρίσκεται στον µυχό ενός
επιµήκους, άσπρου και ηµικυκλικού όρµου που µοιάζει µε κείνον της
Νεαπόλεως, µε τον οποίο έχει σχεδόν την ίδια οµορφιά, και σκαρφαλώνει
τις πλαγιές του βουνού Πάγου, στην κορυφή του οποίου βρίσκονται ένα
τείχος και ένα κάστρο. Η ίδια η πόλη µαζί µε τα προάστειά της
απλώνεται σε µεγάλο µήκος γύρω στο ηµικύκλιο και απ’ τα δύο µέρη.
Τον καιρό της καταστροφής της είναι πιθανό ότι οι κάτοικοί της
ξεπερνούσαν τις πεντακόσιες χιλιάδες. Η τελευταία επίσηµη στατιστική
δίνει τον αριθµό των τετρακοσίων χιλιάδων ατόµων, απ’ τα οποία εκατόν
εξήντα πέντε χιλιάδες ήταν Τούρκοι, εκατόν πενήντα χιλιάδες Έλληνες,
είκοσι πέντε χιλιάδες Εβραίοι, είκοσι πέντε χιλιάδες Αρµένιοι και είκοσι
χιλιάδες ξένοι δηλ. δέκα χιλιάδες Ιταλοί, τρεις χιλιάδες Γάλλοι, δύο
χιλιάδες Άγγλοι και τρεις χιλιάδες Αµερικανοί.
Ο κυριότερος τόπος για περίπατο ήταν η προκυµαία, όπου βρίσκονταν το
Αµερικανικό θέατρο, το οµορφότερο κτίριο του είδους του σε όλη την
Οθωµανική Αυτοκρατορία, πολλοί κινηµατογράφοι, τα καλύτερα
ξενοδοχεία, πολλά µοντέρνα και καλοχτισµένα µέγαρα για γραφεία και
εκτός απ’ αυτά, τα σπίτια των πλουσιωτέρων εµπόρων, ανάµεσα στους
οποίους υπήρχαν Έλληνες, Αρµένιοι και Ολλανδοί. Στον ίδιο δρόµο (της
προκυµαίας) υπήρχαν πολλά απ’ τα προξενεία, ανάµεσα στα όποια το
ιδιόκτητο προξενείο της Γαλλίας αποτελούσε µια επιβλητική οικοδοµή,
κατάλληλη ακόµα και για πρεσβεία. Τα κτίρια που αναφέραµε παραπάνω
ήταν πολύ όµορφα στην εµφάνιση και περιείχαν θησαυρούς από χαλιά,
πολύτιµα έπιπλα, έργα τέχνης και σπάνια αντικείµενα της Ανατολής.
Η πόλη ήταν χωρισµένη βασικά σε συνοικίες, αν και αυτό δεν
αποτελούσε αυστηρό κανόνα. Η Τουρκική συνοικία βρισκόταν προς
Ανατολάς και προς το Νότο και, όπως συµβαίνει συνήθως σε όλες τις
Οθωµανικές πόλεις µε ανάµικτο πληθυσµό, κατείχε το υψηλότερο τµήµα
της πόλεως και εκτεινόταν πάνω στις πλαγιές του όρους Πάγου (όπως
είναι και σήµερα, γιατί αυτή δεν κάηκε). Από αρχιτεκτονική άποψη
αποτελεί ένα τυπικό σύµφυρµα από ετοιµόρροπα φτωχόσπιτα µε πολύ
λίγες οικοδοµές ανώτερου είδους (αν µπορούµε να πούµε πως υπήρχαν
τέτοιες). Προς Ανατολάς είναι συγκεντρωµένοι οι περισσότεροι απ’ τους
Εβραίους, ενώ η Αρµενική συνοικία βρισκόταν προς Βορράν της
Τουρκικής και σε συνέχεια µ’ αυτή. Η Ελληνική περιοχή βρισκόταν
βορειότερα ακόµη απ’ την Αρµενική.
Μιλώντας για τον πληθυσµό της Σµύρνης, δεν πρέπει να ξεχάσωµε ν’
αναφέρωµε τους «Λεβαντίνους». Φαίνεται πως υπάρχει κάποια
αµφιβολία µέσα στο Αµερικανικό µυαλό σχετικά µε το ποιοι ήταν αυτοί
στην πραγµατικότητα. Ο όρος εφαρµόζεται συνήθως σε κάθε κάτοικο της
Εγγύς Ανατολής και υποτίθεται ότι περιέχει κάποιον υπαινιγµό δόλου και
πονηρίας στις συναλλαγές. Ο «Λεβαντίνος» είναι στην πραγµατικότητα
ένας ξένος που οι πρόγονοί του είχαν εγκατασταθεί στη χώρα αυτή πριν
από µια ή περισσότερες γενεές, που απόχτησε πλήρη πείρα στις
συναλλαγές της Ανατολής και µίλα τις γλώσσες της και του οποίου
µερικοί πρόγονοι ήρθαν σε γάµο µε Έλληνες ή Αρµένιους.
Όπως το εννοεί ένας κάτοικος της Ανατολής, ο πληθυσµός της χώρας
αυτής αποτελείται από Τούρκους, Έλληνες, Αρµένιους, Εβραίους και
Λεβαντίνους. Οι τελευταίοι ευηµερούσαν πάρα πολύ και υπάρχουν δυο
κωµοπόλεις, ο Μπουτζάς και ο Βουρνόβας – και οι δυο σε απόσταση
µισής ώρας µε τον σιδηρόδροµο απ’ την µητρόπολη – που οι κάτοικοί
τους είναι κυρίως απόγονοι Άγγλων, Γάλλων και Ολλανδών, των οποίων
οι πρόγονοι είχαν εγκατασταθεί πριν από εκατό χρόνια περίπου στην
Εγγύς Ανατολή. Τα δύο αυτά χωριά είναι πολύ όµορφα. Πολλά απ’ τα
σπίτια τους είναι επιβλητικά και τα πάρκα και οι ροδόκηποι που είναι
ολόγυρά τους έχουν µια οµορφιά που σπάνια βρίσκει κανείς σ’ όλο τον
κόσµο. Οι ιδιοκτήτες τους ζούσαν (ή ζουν ακόµα, όσοι απ’ αυτούς
γύρισαν πίσω) τη ζωή µεγαλεµπόρων. Είχαν µπορέσει, µε την προστασία
των διοµολογήσεων, να συγκεντρώσουν µεγάλες περιουσίες. Οι
άνθρωποι αυτοί στενοχωρούνται γενικά όταν τους αποκαλούν
«Λεβαντίνους», είναι προσκολληµένοι στην αρχική τους εθνικότητα. Στη
διάρκεια του Πρώτου Παγκοσµίου Πολέµου είχαν καταταγεί µε
ενθουσιασµό στις τάξεις του στρατού και τα Γερµανικά και Τούρκικα
κανόνια και άλλα φονικά όργανα είχαν αποδεκατίσει αρκετούς απ’ τους
αριστοκράτες και πλούσιους νέους του Μπουτζά και του Βουρνόβα.
Η κυριότερη εµπορική οδός της Σµύρνης ήταν η Rue Franque, επί της
οποίας βρίσκονταν τα µεγάλα καταστήµατα χονδρικής και λιανικής
πωλήσεως των Ελλήνων, Αρµενίων και Λεβαντίνων. Την ώρα που
γίνονταν τα ψώνια το απόγευµα, η οδός αυτή ήταν τόσο γεµάτη από
κόσµο, ώστε δύσκολα µπορούσε κανείς να κυκλοφορήσει µέσα σ’ αυτή
και ανάµεσα στο ποικιλόµορφο πλήθος κυρίες µε φορέµατα της
τελευταίας µόδας, που έψαχναν για εµπορεύµατα του είδους που
ψωνίζουν οι κυρίες παντού, αποτελούσαν το µεγαλύτερο µέρος του
Η κοινωνική ζωή προσέφερε πολλά θέλγητρα. Στα πολυτελή σαλόνια
των πλουσίων Αρµενίων και Ελλήνων δίδονταν τσάγια, χοροί, µουσικά
«Apres Midi» και εσπερίδες. Υπήρχαν τέσσερις µεγάλες λέσχες: το
Cercle de Smyrne, στο οποίο εσύχναζαν κατά το πλείστον Άγγλοι,
Γάλλοι και Αµερικανοί. To «Sporting» που ήταν εγκατεστηµένο σ’ ένα
ωραίο κτίριο, µε κήπο στην προκυµαία. Η Ελληνική Λέσχη και η
Εξοχική Λέσχη κοντά στο Αµερικανικό Κολλέγιο µε εξαιρετικά γήπεδα
για golf και µε ιπποδροµίες.
Σε καµµιά πόλη του κόσµου δεν ανακατευόταν µε τόσο θεαµατικό τρόπο
η Ανατολή και η ∆ύση από άποψη υλική όπως στη Σµύρνη, ενώ από
πνευµατική άποψη διατηρούσαν τις ιδιότητες του λαδιού και του νερού.
Ένα από τα συνηθισµένα θεάµατα στους δρόµους ήταν τα µακριά
καραβάνια καµηλιών τα οποία περνούσαν ένα-ένα, δεµένα σε σχοινιά και
οδηγούµενα από έναν οδηγό που καθόταν επάνω σ’ ένα γαϊδούρι και
φορούσε κόκκινο φέσι και µια χοντρή υφαντή άσπρη κάπα.
Τα καραβάνια αυτά έρχονταν απ’ το εσωτερικό φορτωµένα µε σακκιά
σύκων, γλυκόριζας, σταφίδας, ξυλείας, καπνού και χαλιών. Ενώ ο ξένος
εύκολα φοβάται απ’ τα άχαρα αυτά ζώα, συχνά έβλεπε κανείς µια
Ελληνίδα ή Αρµένισσα κυρία µε ψηλοτάκουνα παπούτσια και κοµψή
τουαλέτα να σκύβει και να σηκώνει το σχοινί ανάµεσα σε δυο καµήλες
και να περνά από κάτω. Στο βόρειο άκρο της πόλεως υπάρχει ένας
σιδηροδροµικός σταθµός λεγόµενος «Γεφύρι των καραβανιών», γιατί
πολύ κοντά εκεί υπάρχει µια παλιά λίθινη γέφυρα µε το όνοµα αυτό,
επάνω απ’ την οποία συνήθιζαν να περνούν τα καραβάνια των καµηλιών
που έρχονταν από πολύ µακρυά π.χ. απ’ τη Βαγδάτη ή τη ∆αµασκό.
Ήδη έχοµε πει παραπάνω για την ευθυµία των ντόπιων κατοίκων της
Σµύρνης. Ένα απ’ τα κυριότερα µέσα ψυχαγωγίας της Σµύρνης ήταν τα
«Πολιτάκια», για τα όποια ρωτούσαν πάντοτε οι ναυτικοί, δηλ. µουσικοί
όµιλοι µε έγχορδα όργανα, κιθάρες, µανδολίνα και σαντούρια. Αυτοί που
τους αποτελούσαν προσέδιδαν µεγάλη νοστιµάδα στην εκτέλεση,
τραγουδώντας τοπικά τραγούδια και αυτοσχεδιάσµατα µε τη συνοδεία
των οργάνων. Οι όµιλοι αυτοί έδιναν νυχτερινά κοντσέρτα στα κυριότερα
καφενεία και συχνά τους καλούσαν για ψυχαγωγία σε δεξιώσεις στα
ιδιωτικά σπίτια.
Η ευθυµία των Σµυρνιωτών ήταν σχεδόν ασυγκράτητη και συνεχίστηκε
σχεδόν µέχρι τις τελευταίες µέρες, οπότε και έσβησε για πάντα. Στη
διάρκεια του Μεγάλου Πολέµου οι Άγγλοι βοµβάρδισαν το φρούριο.
Στην αρχή ο κρότος των µεγάλων κανονιών τροµοκράτησε τους
κατοίκους, όταν όµως έγινε φανερό ότι οι Άγγλοι δεν σκόπευαν να
ρίξουν οβίδες µέσα στην ίδια την πόλη, όλος ο πληθυσµός ανέβαινε στις
στέγες των σπιτιών και στα καφενεία για να κυττάζει τις λάµψεις και τις
εκρήξεις των βληµάτων. Ο κανονιοβολισµός φαινόταν καθαρά απ’ την
προκυµαία και έγινε µια τακτική θεατρική παράσταση και πωλούνταν
θέσεις σε καθίσµατα επάνω στα πεζοδρόµια σε µεγάλες τιφς.
Όταν πήγαινε κανείς απ’ την Ευρωπαϊκή συνοικία — οι Έλληνες και οι
Αρµένιοι θεωρούνταν στη Σµύρνη Ευρωπαίοι — στην Τουρκική, ήταν
σαν να βρισκόταν µεµιάς στην εποχή των παραµυθιών της Χαλιµάς. Ο
πολιτισµός, η συµπεριφορά, η αποµόνωση των γυναικών, οι οποίες ή δεν
φαίνονταν καθόλου ή περνούσαν απ’ τους δρόµους σκεπασµένες
εντελώς, όλα ήταν έτσι όπως περιγράφονται στο βιβλίο «Χίλιες και µία
νύχτες». Ιδιαίτερα πρέπει ν’ αναφέρουµε τους «γραφείς επιστολών» που
συνήθως ήταν καλοσυνάτοι γέροι χοτζάδες και κάθονταν µπροστά σε
τραπεζάκια γράφοντας τα ερωτικά γράµµατα και άλλα µηνύµατα που οι
πελάτες τους τους ψιθύριζαν στα αυτιά. Παρέες Μουσουλµάνων µε τα
φέσια τους κάθονταν γύρω γύρω καπνίζοντας τους ναργιλέδες τους δίπλα
σε παλιά συντριβάνια ή στη σκιά κληµαταριών.
Τα Αµερικανικά συµφέροντα στη Σµύρνη ήταν πολύ σηµαντικά. Εκτός
απ’ την πανταχού παρούσα Standard Oil Company, υπήρχαν ο µεγάλος
εµπορικός οίκος «McAndrews and Forbes licorice firm» µε τα τεράστια
γραφεία της και τις χιλιάδες των υπαλλήλων και εργατών της, όλες οι
κυριότερες καπνεµπορικές εταιρείες, των οποίων οι εργασίες είχαν τζίρο
εκατοµµυρίων κάθε χρόνο, οι εξαγωγείς σύκων, σταφίδας και χαλιών και
µετά την Ελληνική κατοχή, οι εισαγωγείς γεωργικών εργαλείων και
Υπήρχαν σπουδαία Αµερικανικά εκπαιδευτικά και ανθρωπιστικά
ιδρύµατα, καθώς και αρχαιολογικές αποστολές στις Σάρδεις και στον
Κολοφώνα. Οι Αµερικανοί που ενεργούσαν ανασκαφές στις Σάρδεις
είχαν κάµει κατά την τελευταία τους εκστρατεία µια σπουδαία
ανακάλυψη τριάντα χρυσών νοµισµάτων του Κροίσου, τα όποια
παρέλαβα εγώ και τα µετέφερα στις Ηνωµένες Πολιτείες αµέσως µετά
την καταστροφή της Σµύρνης. Οι ίδιοι Αµερικανοί επέτυχαν µε τη
βοήθειά µου να κάµουν την πρώτη µεγάλη αποστολή γνησίων γλυπτών
από µάρµαρο που είχε γίνει ποτέ προς οιοδήποτε Αµερικανικό Μουσείο.
Τα τελευταία αυτά είχαν σταλεί µε πλοίο στην Αµερική στο Metropolitan
Museum της Νέας Υόρκης. Όλα όµως αυτά τα νοµίσµατα και γλυπτά
στάλθηκαν πίσω, απ’ την Νέα Υόρκη στην Κωνσταντινούπολη, για
πολιτικούς λόγους.
Ας µου επιτραπεί να κάµω εδώ µια αρκετά σηµαντική παρέκβαση απ’ το
θέµα µου για να τονίσω ότι είχα αισθανθεί πολύ βαθύτερη ικανοποίηση
όταν µετέφερα τις σηµαντικές αυτές αρχαιότητες στις Ηνωµένες
Πολιτείες από κάθε άλλη µεµονωµένη πράξη όλης µου της καριέρας σαν
Προξένου. Την ικανοποίηση αυτή συµµερίσθηκε και ο µακαρίτης
Howard Crosby Butler, ο οποίος αύξησε την ευχαρίστησή µου µε τον
απεριόριστο έπαινό του. Εάν ο µέγας αυτός σοφός και τόσο ευγενής
κύριος δεν είχε πεθάνει ξαφνικά στο Παρίσι, θα είχε µπορέσει ίσως να
παρεµποδίσει τη θυσία του αρχαιολογικού αυτού θησαυρού εξ αιτίας
πολιτικών και εµπορικών συµφερόντων – θυσία που υπήρξε άσκοπη και
Ανάµεσα στα ενδιαφέροντα αρχαία µνηµεία που υπάρχουν στη Σµύρνη
είναι και δυο υδραγωγεία που φαίνονται απ’ τη σιδηροδροµική γραµµή
που πηγαίνει στο Μπουτζά. Υπάρχει επίσης και ο λεγόµενος «Τάφος του
Ταντάλου», του µυθικού ιδρυτού της πόλεως. Η εξαιρετική ύδρευση της
πόλεως γίνεται ακόµα και τώρα από µια αρχαία πηγή που είναι γνωστή
µε το όνοµα «Λουτρά της Αρτέµιδος».
Ο δρόµος απ’ τη Σµύρνη προς τον Μπουτζά περιτρέχει την όµορφη
κοιλάδα της Αγίας Άννας, που έχει αυτό το όνοµα γιατί, όπως λέγουν, η
αγία είχε ταφεί εκεί. Την ίδια κοιλάδα διαρρέει ο ποταµός που είναι
γνωστός σαν Μελής, στις όχθες του οποίου είχε γράψει κατά πάσαν
πιθανότητα τα περίφηµα έπη του ο Όµηρος.
Ο πολιτισµός της αρχαίας και όµορφης αυτής πόλεως ήταν ουσιαστικά
Ελληνικός. Οι µεγάλοι κυλινδρόµυλοι του Ναζλή, που πριν από τον
πόλεµο εφοδίαζαν µε αλεύρι εξαιρετικής ποιότητας όχι µόνο τον Νοµό
της Σµύρνης, αλλά και το υπόλοιπο της Τουρκίας, ακόµα δε έκαναν
εξαγωγή απ’ αυτό και στην Ευρώπη, είχαν ιδρυθεί από έναν Έλληνα. Απ’
τα τριακόσια ενενήντα ένα εργοστάσια της Σµύρνης, τα τριακόσια
σαράντα τέσσερα ήταν Ελληνικά και δέκα τέσσερα Τούρκικα. Παρόµοιες
στατιστικές θα µπορούσαν να πολλαπλασιασθούν σε αόριστο αριθµό.
Οι δύο κυριότερες ντόπιες Σχολές — Ελληνικές και οι δύο — ήταν το
Οµήρειον Λύκειον για κορίτσια και η Ευαγγελική Σχολή για αγόρια, η
τελευταία αυτή κάτω από Αγγλική προστασία. Οι σχολές αυτές ήταν
ακαδηµαϊκά ιδρύµατα µεγάλης αξίας που παρείχαν φιλελεύθερη
εκπαίδευση, πτυχιούχους των δε απ’ τους οποίους πολλοί, άνδρες και
γυναίκες, επέτυχαν εντελώς στη ζωή, µπορεί κανείς να συναντήσει σε
όλα τα µέρη του κόσµου. Η βιβλιοθήκη της Ευαγγελικής Σχολής είχε
αναγνωριστεί από πολλούς λογίους ότι περιείχε µια µεγάλη και
ανεκτίµητη συλλογή βιβλίων, χειρογράφων και επιγραφών, πολλά απ’ τα
οποία είναι αναντικατάστατα.
Ανάµεσα σε άλλες ανεπανόρθωτες απώλειες που επέφερε η πυρκαϊά και
που πρέπει να αναφέρουµε είναι δυο αρχαιότατα αντίγραφα της Αγίας
Γραφής, απ’ τα όποια το ένα φυλαγόταν σε µια εκκλησία της Σµύρνης και
του άλλου την υπεύθυνη φύλαξη είχε αναλάβει µια µικρή Κοινότης
Χριστιανών οι oποίοι, όπως λέγεται, είχαν ξεφύγει από την Έφεσο, όταν
η πόλη αυτή είχε λεηλατηθεί πριν από αιώνες απ’ τους Τούρκους και
είχαν ιδρύσει ένα µικρό χωριό µε τον µοναδικό σκοπό να περισώσουν το
ιερό αυτό βιβλίο. Το µέρος αυτό της διηγήσεώς µας δεν θα ‘πρεπε να το
τελειώσουµε χωρίς ν’ αναφέρουµε και τα αρχεία του Αµερικάνικου
Προξενείου. Η Σµύρνη είχε ένα απ’ τα παλαιότερα προξενικά µας
Γραφεία που περιείχε πολλές εκθέσεις υπογραµµένες απ’ τον Daniel
Webster και από άλλους εξίσου διάσηµους στην ιστορία µας, ακόµη δε
και πολύ ενδιαφέρουσες αναφορές για επιδροµές Βερβερίνων πειρατών
και µια έκθεση σχετικά µε τη διάσωση ενός περίφηµου Πολωνού
πατριώτη από ένα Αµερικανικό καταδροµικό που είχε ειδοποιήσει ότι θα
επέµβει και είχε ζητήσει την απελευθέρωσή του από ένα Αυστριακό
Πολεµικό, όπου τον κρατούσαν αιχµάλωτο. Η ιστορία του ναυτικού µας
περιέχει πολλά συγκινητικά και αξιοθαύµαστα επεισόδια, κατά τα οποία
πλοίαρχοι ενήργησαν «επί ιδία ευθύνη» χάριν της δικαιοσύνης και
ανθρωπιάς. Τέτοια επεισόδια ήταν πολύ συχνότερα πριν απ’ την
τελειοποίηση του ασυρµάτου και του υποβρυχίου τηλεγράφου. Είναι µια
παρηγοριά να σκέπτεται κανείς ότι το επεισόδιο γενναιότητας που
αναφέραµε παραπάνω συνέβη στον λιµένα της Σµύρνης για να
ισορροπήσει, αν ήταν δυνατό, την ιστορία του τόπου αυτού.
Είχα αρχίσει πριν απ’ την πυρπόληση της Σµύρνης να ερευνώ τα παλιά
αρχεία και να ετοιµάζω µια περίληψη των περιεχοµένων τους. Ανάµεσα
στους θησαυρούς του προξενείου υπήρχαν δώδεκα υπέροχες παλιές
ξυλογραφίες της ναυµαχίας του Ναυαρίνου που παριστάνουν διάφορα
στάδια της επιχειρήσεως, µε πιστές εικόνες των διαφόρων πολεµικών
πλοίων µε τα ονόµατά τους, τις οποίες επειδή ήταν ατοµική µου
ιδιοκτησία είχα σκοπό να τις χαρίσω στο Υπουργείο µας των Ναυτικών.
Πιστεύω πως δεν σώζονται άλλα αντίγραφα των ξυλογραφιών αυτών.
Η Σµύρνη είναι τώρα ένας σωρός από ερείπια και ένα Τουρκικό χωριό.
Εν πάσει περιπτώσει, θέλω να πιστεύω ότι η ιστορία επαναλαµβάνεται. Η
Σµύρνη είχε ανοικοδοµηθεί απ’ τους Έλληνες µετά την καταστροφή της
απ’ τους Λυδούς και ο Ελληνικός πολιτισµός επιβλήθηκε και πάλι ύστερα
απ’ τις θηριωδίες των Τούρκων πειρατών του 1084 και τις τροµερές
σφαγές του Ταµερλάνου. Μια µεγαλούπολη είναι το άνθος της βιοµηχανίας και ενός ειρηνικού και ευηµερούντος πολιτισµού. Όταν οι πεδιάδες
είναι γεµάτες από γεωργούς που κινούνται και εργάζονται και οι ναυτικοί
κατεβαίνουν στη θάλασσα και µπαίνουν στα καράβια, τότε είναι που
χτίζονται αγορές και µεγάλα καταστήµατα και ιδρύονται τράπεζες,
εµπορικοί οίκοι και καταστήµατα επιτηδείων τεχνιτών. Η Σµύρνη θα
δηµιουργηθεί και πάλι όταν αναπτυχθεί άλλη µια φορά ένας ζωντανός
και προοδευτικός ∆υτικός Πολιτισµός στην Ιωνία. Η ιστορία απέδειξε ότι
οι Έλληνες, ως εκ της γεωγραφικής θέσεως της χώρας των, της
βιοµηχανικής και οικονοµικής των επιχειρηµατικότητας και της σχετικής
ναυτικής υπεροχής των στη Μεσόγειο, είναι ο λαός που τελικά
προορίζεται να εισαγάγει την Ευρωπαϊκή πρόοδο στη Μικρά Ασία, εκτός
εάν στην πραγµατικότητα ο Χριστιανισµός χρεωκοπήσει εντελώς και
µαζί µ’ αυτόν και ο πολιτισµός που στηρίζεται επάνω του. Η Σµύρνη
είναι πάρα πολύ κοντά στην Ευρώπη για µια Τουρκική παλινδρόµηση και
τη συµφορά να µείνει εκεί απ’ αόριστον. Η γη της είναι πάρα πολύ
πλούσια και πάρα πολύ πολύτιµη για την ανθρωπότητα για να µείνει
µόνιµα στα χέρια ενός ανεπαρκούς πληθυσµού ανίκανων βοσκών. Συχνά
τίθεται το ερώτηµα: «Πότε θα ξαναχτίσουν οι Τούρκοι την Σµύρνη;». Η
Τούρκικη Σµύρνη δεν κάηκε.

Η τελευταία πράξη στο τροµερό δράµα της εξοντώσεως του
Χριστιανισµού µέσα στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία ήταν η πυρπόληση
της Σµύρνης απ’ τα στρατεύµατα του Μουσταφά Κεµάλ. Η δολοφονία
της Αρµενικής φυλής είχε συντελεσθεί στην πραγµατικότητα κατά τα έτη
1915-1916 και οι πολυπληθείς και ακµάζουσες Ελληνικές Κοινότητες, µε
εξαίρεση εκείνης της Σµύρνης, είχαν καταστραφεί επίσης µε θηριώδη
τρόπο. Έχει κυκλοφορήσει πολύ πλατειά η ιδέα ότι ο Τούρκος άλλαξε
πίστη σε µια νύχτα.
Η καταστροφή της Σµύρνης εν πάση περιπτώσει έλαβε χωράν στα 1922
και καµµιά πράξη που διαπράχθηκε απ’ την Τουρκική φυλή σε όλη τη
διάρκεια της κηλιδωµένης από αίµα ιστορίας της δεν παρουσίασε
κτηνωδέστερα και περισσότερο ακόλαστα χαρακτηριστικά, ούτε
ποικιλώτερες απ’ τις χειρότερες µορφές ανθρώπινων βασανιστηρίων που
έχουν επιβληθεί εις βάρος αµάχων και αόπλων. Ήταν η πιο ταιριαστή
ζοφερή και σατανική κατακλείδα στην όλη φρικτή τραγωδία. Η
αβεβαιότητα που υπήρχε κάποτε σχετικά µε το ερώτηµα «Ποιος έκαψε
τη Σµύρνη;» φαίνεται τώρα ότι έχει διαλυθεί ολότελα. Κάθε εξήγηση που
τείνει να δηµιουργήσει αµφιβολίες σχετικά µε το ζήτηµα αυτό µπορεί να
αναχθεί σε ύποπτες πηγές που υποστηρίζουν ορισµένα συµφέροντα. Ο
προσεκτικός και αµερόληπτος ιστορικός William Stearns Davis, τον
οποίον αναφέραµε ήδη παραπάνω, λέγει:
«Οι Τούρκοι κατευθύνθηκαν κατ’ ευθείαν προς τη Σµύρνη την οποία
κατέλαβαν (9 Σεπτεµβρίου 1922) και υστέρα την πυρπόλησαν».
[«A short history of the Νear Εast», σελ.393]
Επίσης, ο Sir Valentine Chirol, Υφηγητής της Harris Foundation στο
Πανεπιστήµιο του Σικάγου στα 1924, έκανε την έξης αφήγηση:
«Αφού οι Τούρκοι συνέτριψαν τον Ελληνικό Στρατό, µετέβαλαν την
ουσιαστικά Ελληνική πόλη (Σµύρνη) σε ένα σωρό στάχτης, σαν απόδειξη
της νίκης τους».
[«The Οccident and the Οrient», σελ.58]
Άνδρες τέτοιας αξίας δεν προβαίνουν σε διαβεβαιώσεις χωρίς προηγούµενη προσεκτική έρευνα και εξακρίβωση.
Έχοµε ιδεί ήδη µε ποιες µεθόδους οι Έλληνες είχαν εκδιωχθεί απ’ τις
παραλιακές περιοχές της Μικράς Ασίας. Έχουν περιγραφεί οι φόνοι και
οι εκτοπίσεις µε τους οποίους ένας πολιτισµός που ανθούσε και ηύξανε
γρήγορα, είχε καταστραφεί, χωριά και αγροκτήµατα είχαν αφανισθεί και
αµπελοφυτείες είχαν εκριζωθεί. Μολαταύτα, µεγάλος αριθµός Ελλήνων
που είχαν κατορθώσει να διαφύγουν µε πλοία, ξαναγύρισαν στα
κατεστραµµένα σπίτια τους µετά την απόβαση του Ελληνικού στρατού
που έγινε τον Μάιο του 1919, και άρχισαν µε µεγάλη επιµέλεια το έργο
της αποκαταστάσεως των κατεστραµµένων ιδιοκτησιών τους.
Ο Μουσταφά Κεµάλ αποφάσισε τότε να επιφέρει µια πλήρη και
ανεπανόρθωτη καταστροφή του Χριστιανισµού στη Μικρά Ασία.
Carthago delenda est . Το σχέδιο, όπως αποκαλύφθηκε απ’ την εκτέλεσή
του, ήταν να παραδοθεί η πόλη για µερικές µέρες στη σφαγή και στην
ακολασία. Να σφαγούν οι Αρµένιοι, πράγµα που ανέκαθεν προξενούσε
ιδιαίτερη ευχαρίστηση στους Τούρκους. Να κάψουν την πόλη και να
απαγάγουν τον Ελληνικό ανδρικό πληθυσµό στην αιχµαλωσία.
Τα κυριότερα γεγονότα σχετικά µε την πυρπόληση της Σµύρνης είναι τα

  1. Οι δρόµοι που πήγαιναν στην Αρµενική συνοικία φυλάγονταν από
    Τούρκους στρατιώτες φρουρούς και δεν επιτρεπόταν σε κανέναν να µπει
    σ’ αυτούς όσο διαρκούσε η σφαγή.
  2. Ένοπλοι Τούρκοι, κι ανάµεσα σ’ αυτούς πολλοί στρατιώτες, µπήκαν
    στην συνοικία αυτή που φυλαγόταν όπως είπαµε, και τη διέσχιζαν πέρα
    ως πέρα λεηλατώντας, σφάζοντας και καταστρέφοντας. Έκαναν ένα
    συστηµατικό και τροµερό «ξεκαθάρισµα», ύστερα απ’ το οποίο έβαλαν
    φωτιά σε διάφορα σηµεία στη συνοικία, τοποθετώντας δοχεία πετρελαίου
    ή άλλα καύσιµα µέσα στα σπίτια ή µουσκεύοντας δέµατα από κουρέλια
    µε πετρέλαιο και ρίχνοντας τα δέµατα αυτά µέσα στα σπίτια απ’ τα
  3. Τοποθέτησαν µικρές µπόµπες από κάτω απ’ το λιθόστρωτο σε διάφορα
    σηµεία του Ευρωπαϊκού τµήµατος της πόλεως για να εκραγούν και
    αποτελέσουν έναν συµπληρωµατικό παράγοντα στο έργο της
    καταστροφής που θα επέφερε το αναµµένο πετρέλαιο, µε το οποίο
    Τούρκοι στρατιώτες είχαν ραντίσει τους δρόµους. Το πετρέλαιο
    µετέδωσε τη φωτιά και την εξάπλωσε πέρα για πέρα µέσα στην
    Ευρωπαϊκή συνοικία και οι µπόµπες εγκρέµιζαν τους τοίχους που
    κλονίζονταν. Μια τέτοια µπόµπα είχε τοποθετηθεί κοντά στο Αρµενικό
    Παρθεναγωγείο και µια άλλη κοντά στο Αµερικανικό Προξενείο.
  4. Στις 13 Σεπτεµβρίου 1922 έβαλαν φωτιά στην Αρµενική συνοικία. Οι
    τελευταίοι Έλληνες στρατιώτες είχαν περάσει απ’ τη Σµύρνη το βράδυ
    της 8ης Σεπτεµβρίου, δηλ. οι Τούρκοι είχαν στην πλήρη και
    αναµφισβήτητη κατοχή τους την πόλη επί πέντε µέρες, προτού να
    εκραγεί η φωτιά και κατά το µεγαλύτερο µέρος αυτού του διαστήµατος
    είχαν αποκλείσει στρατιωτικώς την Αρµενική συνοικία, ενώ ενεργούσαν
    µέσα σ’ αυτή συστηµατική και ολοκληρωτική σφαγή. Εάν µερικοί
    Αρµένιοι ήταν ακόµα ζωντανοί στις τοποθεσίες όπου οι Τούρκοι είχαν
    βάλει φωτιά, ήταν κρυµµένοι στα υπόγεια κατατροµαγµένοι τόσο, ώστε
    να µην µπορούν να µετακινηθούν, γιατί όλη η πόλη είχε κατακλυστεί από
    Τούρκους στρατιώτες και ιδιαίτερα οι τοποθεσίες όπου είχαν αρχίσει οι
    πυρκαϊές. Γενικά όλοι οι Χριστιανοί της πόλεως ήταν κρυµµένοι στα
    σπίτια τους σε µια κατάσταση µέγιστου και δικαιολογηµένου τρόµου για
    τον εαυτό τους και για τις οικογένειές τους, γιατί οι Τούρκοι είχαν στην
    κατοχή τους την πόλη επί πέντε µέρες κατά τις όποιες λεηλατούσαν,
    άρπαζαν και σκότωναν. Το κάψιµο όµως των σπιτιών ανάγκασε τους
    κρυµµένους να βγουν έξω στους δρόµους και προκάλεσε τις τροµερές
    σκηνές βασανισµών που θα περιγράψουµε παρακάτω. Εγώ ο ίδιος
    υπήρξα αυτόπτης µάρτυρας των γεγονότων που ανέφερα παραπάνω.
  5. Η φωτιά είχεν αναφτεί στην άκρη της Αρµενικής συνοικίας την ώρα
    που ένας δυνατός άνεµος φυσούσε προς την κατεύθυνση του
    Χριστιανικού τµήµατος της πόλεως και µακρυά απ’ το Τούρκικο. Η
    Τουρκική συνοικία δεν είχε ανακατευτεί καθόλου στην καταστροφή και
    καθ’ όλη τη διάρκεια των απαίσιων σκηνών που επακολούθησαν και των
    απερίγραπτων βασανισµών των Χριστιανών, η Μωαµεθανική συνοικία
    ήταν φωταγωγηµένη και οι κάτοικοι διασκέδαζαν χορεύοντας, τραγουδώντας και γιορτάζοντας χαρούµενα.
  6. Τούρκοι στρατιώτες έβαλαν φωτιά στο καλοχτισµένο σύγχρονο
    Ελληνικό και Ευρωπαϊκό τµήµα της Σµύρνης, διαβρέχοντας τους
    στενούς δρόµους µε πετρέλαιο ή µε άλλες εύφλεκτες ύλες. Έχυσαν
    πετρέλαιο µπροστά στο Αµερικανικό Προξενείο µε τον προφανή σκοπό
    να µεταδώσουν τη φωτιά στο οίκηµά του την ώρα που ο C. Clafun Davis,
    Πρόεδρος του Τµήµατος Κωνσταντινουπόλεως της Επιτροπής
    Ανακουφίσεως Ατυχηµάτων του Ερυθρού Σταυρού, και άλλοι στέκονταν
    στην πόρτα. Ο κ. Davis βγήκε έξω και έβαλε τα χέρια του µέσα στη
    λάσπη που είχε γίνει και είδε ότι µύριζε πετρέλαιο και βενζίνη. Οι
    στρατιώτες που είδε ο κ. Davis και οι άλλοι, είχαν ξεκινήσει απ’ την
    προκυµαία και προχωρούσαν προς τη διεύθυνση της φωτιάς.
  7. Τούρκοι στρατιώτες ξεγύµνωσαν και κτύπησαν µε ρόπαλα τον κ.
    Alexander Maclachlan, Πρόεδρο του Αµερικάνικου Κολλεγίου και έναν
    Υπαξιωµατικό του Αµερικάνικου Ναυτικού και πήραν από τον ένα τα
    ρούχα του και απ’ τον άλλον ένα µέρος της στολής του. Πυροβόλησαν
    επίσης επάνω σε ένα απόσπασµα Αµερικανών ναυτών.

Η γυναίκα µου κι εγώ βρισκόµαστε στο Σεβδίκιοϊ, ένα Ελληνικό χωριό
που απέχει µερικά µίλια απ’ τη Σµύρνη, επάνω στην Οθωµανική
Σιδηροδροµική γραµµή, όταν έφθασαν ειδήσεις ότι ο Ελληνικός στρατός
έπαθε σοβαρές ήττες. Οι φήµες αυτές δεν έγιναν στην αρχή πιστευτές,
διαδίδονταν όµως ολοένα περισσότερο επίµονα και έφερναν στον
πληθυσµό την αγωνία και το φόβο.
Τελικά η διήγηση έγινε βεβαιότητα. Έφτασαν επίσηµες ειδήσεις ότι ο
Ελληνικός Στρατός είχε υποστεί µια τροµερή και ανεπανόρθωτη ήττα και
ότι τίποτε δεν εµπόδιζε πλέον τους Τούρκους να κατέβουν στην παραλία.
Ο πληθυσµός άρχισε να φεύγει, στην αρχή λίγοι, υστέρα όλο και
περισσότεροι, ωσότου η φυγή εξελίχθηκε σε πραγµατικό πανικό.
Η πόλη είχε γεµίσει σχεδόν από πρόσφυγες απ’ το εσωτερικό. Οι
περισσότεροι απ’ τους πρόσφυγες αυτούς ήταν µικροί αγροκτηµατίες που
είχαν ζήσει στα αγροκτήµατα που είχαν κληρονοµήσει από τους
προγόνους τους από πολλές γενεές. Οι πρόγονοί τους είχαν εγκατασταθεί
στη Μικρά Ασία πριν οι Τούρκοι αρχίσουν ν’ αναπτύσσονται σε έθνος.
Ήταν παιδιά της γης αυτής, ικανοί να ζήσουν και να περιθάλπτουν τους
εαυτούς των µέσα στα µικρά τους σπίτια και πάνω στα λίγα στρέµµατα
γης τους, έχοντας η κάθε οικογένεια την αγελάδα της, το γαϊδούρι της και
την κατσίκα της. Παρήγαν µάλιστα και καπνό, σύκα, σταφύλια χωρίς
σπόρο, και άλλα προϊόντα για εξαγωγή. Ήσαν πολύ έµπειροι στο να
καλλιεργούν και επεξεργάζονται τις καλύτερες ποιότητες καπνού
σιγαρέττων και την ανεκτίµητη σταφίδα, της οποίας η Μικρά Ασία
παρήγε τελευταία την πιο καλύτερη ποιότητα του κόσµου. Το πολύτιµο
αυτό στοιχείο των γεωργών που αποτελούσε τη σπονδυλική στήλη της
ευηµερίας της Μικράς Ασίας µετετράπη σε επαίτες που εξαρτώνταν
αποκλειστικά απ’ την ευσπλαγχνία των Αµερικανών. Έφθαναν κατά
χιλιάδες στη Σµύρνη και σε όλο το µήκος της παραλίας. Γέµιζαν όλες τις
εκκλησίες και τα σχολεία και τις αυλές της Χριστιανικής Ενώσεως Νέων
και Νεανίδων, καθώς και τα σχολεία της Αµερικανικής Ιεραποστολής.
Κοιµούνταν ακόµα και στους δρόµους. Πολλοί έφευγαν κατά τις πρώτες
κείνες µέρες επάνω σε ατµόπλοια και ιστιοφόρα. Τα καΐκια, στο λιµένα
φορτωµένα µε τους πρόσφυγες και τις αποσκευές τους, αποτελούσαν ένα
γραφικό θέαµα. Για τον άνθρωπο που η καρδιά του δεν είχε πάθει
ατροφία εξ αιτίας του Μεγάλου Πολέµου, το θέαµα πολυάριθµων
αβοήθητων µικρών παιδιών ήταν ιδιαίτερα συγκινητικό. ∆υστυχώς η
ατροφία της ανθρώπινης καρδιάς υπήρξε ένα απ’ τα πιο αξιοσηµείωτα
φαινόµενα του µεγάλου Αρµαγεδώνος. Η ∆ρ. Εσθήρ Lovejoy απ’ τη Νέα
Υόρκη έκανε ήδη λόγο γι’ αυτό, µε το να χρησιµοποιήσει ένα
χαρακτηρισµό σχετικά µε µερικούς Αµερικανούς που παρευρέθηκαν στις
σκηνές των βασανισµών και κακοποιήσεων.
«Τα µυαλά τους δεν φαίνεται να αντιλαµβάνονται τα γεγονότα». Εάν είχε
ειπεί «οι καρδιές τους» θα ήταν πλησιέστερα στην αλήθεια. Οι
πρόσφυγες κουβάλησαν µαζί τους τόσα πράγµατά τους όσα τους
επέτρεπε η αντοχή τους και µπορούσε κανείς να ιδεί συχνά ένα µικρό
παιδί να κάθεται στην κορυφή ενός µεγάλου δέµατος από στρώµατα που
κουβαλούσε στους ώµους του κάποιος άνδρας ή κάποια γυναίκα που
βάδιζε τρικλίζοντας.
Σε οµαλές περιστάσεις δεν βλέπει κανείς τους αρρώστους, γιατί οι
περισσότεροί τους µένουν στα σπίτια τους και πλαγιάζουν στα κρεβάτια
τους. Στην περίπτωση όµως µεγάλης πυρκαϊας ή πανικού, απορεί κανείς
µε τον αριθµό των αρρώστων ή αναπήρων που βγαίνουν τότε έξω.
Πολλοί απ’ τους πρόσφυγες κουβαλούσαν άρρωστους επάνω στους
ώµους των. Ειδικά θυµούµαι µια γρηά γκριζοµάλλα γυναίκα που βάδιζε
τρικλίζοντας µέσα στους δρόµους της Σµύρνης έχοντας καβάλλα πάνω
στους ώµους της έναν τροµερά αδυνατισµένο γυιό της µε πυρετό που
ήταν ψηλότερος απ’ τη µητέρα του και οι κνήµες του ακουµπούσαν
σχεδόν στο έδαφος.
Και ύστερα άρχισαν να φτάνουν οι ηττηµένοι, σκονισµένοι και
ρακένδυτοι Έλληνες στρατιώτες, κυττάζοντας ίσια µπροστά τους σαν
υπνοβάτες που περπατούσαν. Πολλοί απ’ αυτούς — οι πιο τυχεροί —
κάθονταν επάνω σε Ασυρριακά κάρα που ήταν διάδοχοι των πρωτόγονων
οχηµάτων των χρησιµοποιουµένων την εποχή του Ναβουχοδονόσορος.
Σε ένα ατέλειωτο ρεύµα διέσχιζαν την πόλη και τραβούσαν για το σηµείο
της παραλίας όπου είχε αποσυρθεί ο Ελληνικός στόλος. Βάδιζαν
σιωπηλά σαν φαντάσµατα, χωρίς να κυττάζουν ούτε δεξιά, ούτε
αριστερά. Κάπου κάπου µερικοί στρατιώτες, εξαντληµένοι ολότελα,
έπεφταν χάµω δίπλα στο δρόµο ή µπροστά σε µια πόρτα. Άκουσα πως
µερικούς απ’ αυτούς τους επήραν µέσα στα σπίτια και τους έντυσαν µε
πολιτικά ρούχα και πως έτσι γλύτωσαν µερικοί. Άκουσα επίσης την πολύ
πιθανή διήγηση πως άλλοι στρατιώτες που εξαντλήθηκε η αντοχή τους
προτού να µπουν µέσα στην πόλη, βρέθηκαν αργότερα µε κοµµένο το
λαιµό τους. Και υστέρα ακούσαµε τελικά πως οι Τούρκοι πλησίαζαν
στην πόλη. Μερικοί είχαν πει πως τα Ελληνικά στρατεύµατα, µπαίνοντας
στην Σµύρνη θα την έκαιαν, αλλά το φέρσιµό τους διέλυσε γρήγορα
αυτές τις διαδόσεις. Στην πραγµατικότητα οι διπλωµατικοί αντιπρόσωποι
της Αµερικής, της Αγγλίας, της Γαλλίας και της Ιταλίας είχαν επισκεφτεί
το Στρατηγό Χατζηανέστη, τον Έλληνα Αρχιστράτηγο, για να τον
ρωτήσουν ποια µέτρα θα µπορούσε να λάβει για να παρεµποδίσει
βιαιοπραγίες εκ µέρους των διαλυµένων Ελληνικών δυνάµεων. Τους είπε
για ένα καλά οργανωµένο σύνταγµα απ’ τη Θράκη, το οποίο περίµενε να
έρθει και το οποίο υποσχέθηκε να διαθέσει µέσα στην πόλη σαν
προφυλακτικό φράγµα για να εµποδίσει µεµονωµένα αποσπάσµατα
στρατιωτών να µπουν στην πόλη ή και να οργανώσουν νέα αντίσταση
κατά των Τούρκων, δεν µπορούσε όµως να δώσει καµµιά οριστική
διαβεβαίωση στους διπλωµατικούς αντιπροσώπους. Ήταν ψηλός και
λεπτός, ίσιος σαν µια κάννη τουφεκιού, πολύ περιποιηµένος, µε αιχµηρή
γκρίζα γενειάδα και το εξωτερικό ενός αριστοκράτη. Ήταν ωραίος
άνδρας µε φήµη κατακτητού γυναικείων καρδιών. Ήταν η τελευταία
φορά που τον έβλεπα, όταν όµως αργότερα διάβασα ότι αντίκρυσε το
εκτελεστικό απόσπασµα στην Αθήνα, είχα µπροστά µου ζωηρή την
εικόνα της τελευταίας µας εκείνης συναντήσεως στο Στρατηγείο της
Σµύρνης. Εάν ήταν πράγµατι υπεύθυνος της αποστολής των καλλίτερων
στρατευµάτων του για ν’ απειλήσει την Κωνσταντινούπολη, σε µια
περίσταση που αυτά ήταν απαραίτητα µέσα στην Μικρά Ασία, ήταν
πράγµατι άξιος αυστηρής τιµωρίας ή εισαγωγής σε φρενοκοµείο. Είχε τη
φήµη ενός µεγαλοµανούς χωρίς σπουδαίες ικανότητες. Και βέβαια µόνο
ένας τρελλός θα δεχόταν τότε την αρχιστρατηγία στη Σµύρνη από
φιλοδοξία. Ό,τι χρειαζόταν ήταν ένας άνδρας µε ενεργητικότητα και µε
καθαρή δύναµη κατανοήσεως της καταστάσεως, ώστε να περισώσει όσο
το δυνατό περισσότερα πράγµατα από την κατάρρευση. Ο Χατζηανέστης
όµως ήταν απασχοληµένος µε την πολυτελή επίπλωση και επισκευή ενός
µεγάρου στην προκυµαία που είχε επιτάξει για τη διαµονή του. Είναι
άξιος οίκτου, γιατί είναι πολύ πιθανό πως δεν ήταν διανοητικά
Έγινε γνωστό µε βεβαιότητα ότι το Τουρκικό ιππικό θα έµπαινε στην
πόλη το πρωινό της 9ης Σεπτεµβρίου 1922. Το Ελληνικό Γενικό
Επιτελείο και ο Ύπατος Αρµοστής, µαζί µε όλους τους διοικητικούς
υπαλλήλους, ετοιµάζονταν να φύγουν. Οι Έλληνες χωροφύλακες
περιπολούσαν ακόµα µέσα στην πόλη και τηρούσαν την τάξη. Οι άνδρες
αυτοί είχαν κερδίσει την εµπιστοσύνη όλων µέσα στη Σµύρνη και όλης
της κατεχόµενης περιοχής µε την εν γένει δραστηριότητά τους και την
καλή συµπεριφορά τους. Ίσως να ήταν δυνατό να εξακριβωθούν µερικές
κατηγορίες εις βάρος Ελλήνων στρατιωτών, τίποτε όµως τέτοιο παρά
µόνο εγκώµια θα µπορούσαν να ειπωθούν σχετικά µε τους Έλληνες
χωροφύλακες. Όλοι οι προκάτοχοί µου στη Σµύρνη και όλοι οι κάτοικοι
της περιοχής θα υποστηρίξουν τη γνώµη µου αυτή. Μεταξύ της
εκκενώσεως της Σµύρνης και της αφίξεως των Τουρκικών δυνάµεων θα
µεσολαβούσε ένα χρονικό διάστηµα που η πόλη θα ήταν χωρίς καµµιά
κυβερνητική εξουσία. Μερικοί απ’ τους διπλωµατικούς αντιπροσώπους
ξένων κυβερνήσεων πήγαν στον Ύπατο Αρµοστή και του εζήτησαν ν’
αφήσει στην πόλη τους χωροφύλακες, ωσότου θ’ αναλάµβαναν την
εξουσία οι Τούρκοι, υπό τον όρο βέβαια ότι οι τελευταίοι αυτοί θα έδιδαν
την διαβεβαίωση ότι θα επιτρεπόταν στους Έλληνες χωροφύλακες να
φύγουν ανενόχλητοι. Ο Ύπατος Αρµοστής δεν δέχθηκε την αίτηση αυτή.
Εγώ δεν είχα πάρει µέρος στο σχετικό διάβηµα. Όλοι οι Έλληνες
υπάλληλοι έφυγαν. Ο κ. Στεργιάδης δεν είχε παρά να κάµει µερικά
βήµατα απ’ το σπίτι του µέχρι τη θάλασσα, όπου τον επερίµενε ένα πλοίο,
αλλά ο λαός τον γιουχάιζε. Είχε κάµει ό,τι καλλίτερο µπορούσε σε µια
κατάσταση που αποτελούσε αδιέξοδο. Είχε προσπαθήσει µε όλα τα µέσα
που είχε στην εξουσία του να κάνει φίλους τους αµείλικτους Τούρκους
και είχε τιµωρήσει αυστηρά, µερικές φορές µε θάνατο, Έλληνες που ήταν
ένοχοι εγκληµάτων εναντίον Τούρκων. Είχε ιδρύσει Πανεπιστήµιο στη
Σµύρνη και έφερε απ’ τη Γερµανία έναν Έλληνα καθηγητή διεθνούς
φήµης για να αναλάβει την πρυτανεία του. Ένας απ’ τους τελευταίους
Έλληνες που είδα στους δρόµους της Σµύρνης πριν απ’ τον ερχοµό των
Τούρκων ήταν ο Καθηγητής Καραθεοδωρής, Πρύτανις του καταδικασµένου Πανεπιστηµίου. Μαζί µ’ αυτόν έφυγε η ενσάρκωση του Ελληνικού
πνεύµατος πολιτισµού και παιδείας µέσα στην Ανατολή.
Οι Ελληνικές αρχές, πολιτικές και στρατιωτικές, είχαν φύγει και άρχισε η
µεσοβασιλεία σε µια πόλη χωρίς κυβέρνηση. Τίποτε όµως δεν συνέβη.
Μωαµεθανοί και Χριστιανοί ήταν ήσυχοι περιµένοντας µε µεγάλη
αγωνία. Το µεγάλο ερώτηµα ήταν: Πώς θα συµπεριφέρονταν οι Τούρκοι;
Οι αντιπρόσωποι της Γαλλίας και Ιταλίας διαβεβαίωναν τις παροικίες
τους ότι ο στρατός του Κεµάλ αποτελείτο από στρατεύµατα µε πολύ
καλή πειθαρχία και ότι δεν είχαν να φοβηθούν τίποτε. ∆εν είχα καµµιά
ανησυχία για τους γηγενείς Αµερικανούς, εφοβόµουν όµως πολύ για τους
διακόσιους περίπου που είχαν πολιτογραφηθεί, πολλοί απ’ τους οποίους
ήταν πρωτήτερα Οθωµανοί υπήκοοι. Γι’ αυτό και δεν ανέλαβα την
ευθύνη της εξασφαλίσεως του εντοπίου πληθυσµού, Ελλήνων και
Αρµενίων, ότι θα διασώζονταν ασφαλώς, ούτε είπα τίποτε που θα
µπορούσε να δηµιουργήσει πανικό. Πολλές κυρίες Αµερικανίδες και
άλλες έφυγαν τότε. Συνεβούλευσα και τη γυναίκα µου να φύγει, εκείνη
όµως αρνήθηκε, µε τη σκέψη ότι µε το να µείνει η ίδια θα µπορούσε να
βοηθήσει εκείνες που θα έµεναν. Αποφάσισα να διαλέξω έναν τόπο
συναντήσεως για τους Αµερικανούς πολίτες και να τους ειδοποιήσω
όλους να µείνουν όσο το δυνατό πλησιέστερα στον τόπο αυτό και σε
περίπτωση σοβαρών ταραχών και γενικού κινδύνου να καταφύγουν εκεί.
∆ιάλεξα το Αµερικανικό θέατρο, ένα µεγάλο και κατάλληλο οίκηµα στην
προκυµαία, για τον σκοπό αυτό και προσκάλεσα τα προεξέχοντα µέλη
της Αµερικανικής παροικίας – πολίτες εκ γενετής ή πολιτογραφηµένους
– σε µια συνάντηση στο Γραφείο µου και τους έδωσα οδηγίες σχετικά µε
τα µέτρα που είχα λάβει για την περίπτωση ανάγκης. Όταν τους είπα ότι
η συγκέντρωση είχε τελειώσει, ο κ. Rufus W. Lane, που ήταν τότε
έµπορος στη Σµύρνη, αλλ’ είχε χρηµατίσει πρωτήτερα Αµερικανός
Πρόξενος εκεί, σηκώθηκε και είπε: «∆εν ήρθαµε εδώ µόνο για να
σώσουµε τα πετσιά µας. Οι πρόσφυγες που συρρέουν κατά χιλιάδες στην
πόλη πεθαίνουν απ’ την πείνα και κανείς δεν υπάρχει για να τους βοηθήσει.
Είχα ελπίσει πως η συγκέντρωση αυτή είχε γίνει για να ληφθούν µέτρα
βοηθείας για τους δυστυχείς αυτούς ανθρώπους». Αµέσως οργανώθηκε
προσωρινή Επιτροπή Βοηθείας και µαζεύθηκε ένα αρκετά µεγάλο ποσό
χρηµάτων για την έναρξη των σχετικών εργασιών. Προσελήφθησαν
αρτοποιοί και ετέθησαν «επί το έργον», ανακαλύφθηκαν αποθέµατα
αλεύρου και αγοράσθηκαν και σε µερικές ώρες η οργάνωση αυτή άρχισε
να δίνει τροφή στους αβοήθητους και ζαλισµένους πρόσφυγες που είχαν
συσσωρευθεί µέσα στην πόλη. Αν δεν υπήρχε η Αµερικανική παροικία
της Σµύρνης, χιλιάδες θα είχαν πεθάνει απ’ την πείνα, ωσότου θα γινόταν
δυνατό να έλθει η Οργάνωση Αρωγής απ’ την Κωνσταντινούπολη.
Εν τω µεταξύ τηλεγραφούσα επιµόνως να έλθουν στην Σµύρνη
Αµερικανικά πολεµικά. Αν υπήρχε περίπτωση που µια κατάσταση θ’
απαιτούσε την παρουσία ναυτικών µονάδων, ήταν ακριβώς αυτή. Αν και
η παροικία µας δεν ήταν µεγάλη, τα οικονοµικά µας συµφέροντα και οι
ιδιοκτησίες µας ήταν πραγµατικά πολύ σηµαντικά, χωρίς να λάβουµε υπ’
όψιν τα µεγάλα σχολεία µας µε το προσωπικό τους σε δασκάλους και
Το ναυτικό µας στα ύδατα εκείνα ήταν τότε κάτω απ’ τον έλεγχο του
έξοχου εκείνου αξιωµατικού και κυρίου, του Ναυάρχου Mark L. Bristol.
Είχα λόγους να νοµίζω ότι ο Ναύαρχος είχε πλήρη εµπιστοσύνη στις
καλές προθέσεις και στις διοικητικές ικανότητες των Τούρκων και
πίστευε πως οι τελευταίοι αυτοί θα έφερναν στη Σµύρνη ένα είδος
φιλάνθρωπης διοίκησης. Σε απάντηση στις τηλεγραφικές µου εκκλήσεις
προς το State Department επήρα ένα τηλεγράφηµα µε τον ασύρµατο για
το ότι θα στέλλονταν στη Σµύρνη αντιτορπιλλικά, γιατί δεν υπήρχαν
διαθέσιµα καταδροµικά, για την προστασία της ζωής και περιουσίας των
Αµερικανών υπηκόων. Και πράγµατι εστάλησαν δύο µικρά αντιτορπιλλικά. Υπήρχαν στη Σµύρνη ναυτικές µονάδες της Μεγ. Βρεττανίας, Ιταλίας, Γαλλίας και των Ηνωµένων Πολιτειών, αγκυροβοληµένες σε µια
απόσταση ολίγων εκατοντάδων µέτρων ή και µικρότερη απ’ τα σπίτια της
προκυµαίας, καθ’ όλη τη διάρκεια των φρικτών, επαίσχυντων και
σπαραξικάρδιων σκηνών που επακολούθησαν.

Το πρωί της 9ης Σεπτεµβρίου 1922, κατά τις 11 η ώρα, άρχισαν ν’
ακούωνται κραυγές τρόµου. Βγαίνοντας στην πόρτα του προξενείου είδα
ένα πλήθος από πρόσφυγες, οι περισσότεροι γυναίκες, έτρεχαν
κατατροµαγµένοι προς το Προξενείο προσπαθώντας να εύρουν
καταφύγιο µέσα σ’ αυτό και ότι δεν τους άφηναν να µπουν οι δυο ή τρεις
ναύτες που ήσαν προωρισµένοι για την υπεράσπιση της προξενικής
Ένα βλέµµα απ’ την ταράτσα που είχε θέα προς την προκυµαία, εξηγούσε
αµέσως την αιτία του τρόµου τους. Το Τουρκικό ιππικό εγέµιζε την
προκυµαία πηγαίνοντας προς τους στρατώνες του που ήταν κοντά στο
∆ιοικητήριο (Konak), στην άλλη άκρη της πόλεως. Ήταν ρωµαλέοι
άνδρες και παρήλαυναν µε πλήρη τάξη. Φαίνονταν πως ήταν
καλοθρεµµένοι και ξεκούραστοι. Πολλοί απ’ αυτούς ήταν του
Μογγολικού εκείνου τύπου που βλέπει κανείς ανάµεσα στους
Μωαµεθανούς της Μικράς Ασίας.
Εξ αιτίας του ότι δεν ήταν εφοδιασµένα όλα τα στρατεύµατα του
Μουσταφά Κεµάλ µε τις ωραίες στολές των εκλεκτών του
στρατευµάτων, πολλά πράγµατα ισχυρίσθηκαν φιλότουρκοι κύκλοι
σχετικά µε τη διαφορά ανάµεσα στους «τακτικούς» και «άτακτους»
στρατιώτες του. Οιοσδήποτε είδε το ιππικό εκείνο να παρελαύνει στην
προκυµαία της Σµύρνης θα εβεβαίωνε, εάν είχε κάποια ιδέα από
στρατιωτικά πράγµατα, ότι αυτοί που το αποτελούσαν δεν ήταν απλώς
στρατιώτες, αλλά τω όντι πολύ καλοί στρατιώτες, µε τέλεια εξάσκηση
και κάτω από έναν τέλειο έλεγχο θαυµάσιων αξιωµατικών. Και
οποιοσδήποτε γνωρίζει κάτι απ’ τον Τουρκικό χαρακτήρα, θα βεβαιώσει
ότι ο Τούρκος είναι πραγµατικά ένας στρατιώτης εξαιρετικά πειθαρχικός
στις διαταγές των ανωτέρων του. Ο Τούρκος σφάζει όταν διαταχθεί απ’
το αρχηγείο του και σταµατά σε ένα δευτερόλεπτο, όταν διαταχθεί απ’
τους ίδιους αρχηγούς του να σταµατήσει. Ο Μουσταφά Κεµάλ
λατρευόταν απ’ τον στρατό εκείνο των «τακτικών» και «άτακτων» και ο
λόγος του ήταν γι’ αυτούς νόµος.
Ενώ το Τουρκικό ιππικό έµπαινε στη Σµύρνη το πρωινό εκείνο της 9ης
Σεπτεµβρίου, κάποιος ανόητος έρριξε µια µπόµπα. Ο Τούρκος
αξιωµατικός που διοικούσε την Μεραρχία του ιππικού τραυµατίσθηκε
ελαφρά κοντά στο κεφάλι του. Όλες οι µαρτυρίες συµφωνούν ότι
προχωρούσε µε το άλογό του χωρίς προφυλάξεις. Αυτό θα έκαµνε κάθε
Τούρκος, γιατί δεν υπάρχει αµφιβολία για τη γενναιότητα της φυλής.
Είπαν ότι η µπόµπα είχε ριχτεί από έναν Αρµένιο, εγώ όµως δεν είδα
καµµιά απόδειξη του ισχυρισµού αυτού, ούτε µπορεί να συµβιβασθεί ο
ισχυρισµός ότι το ρίξιµο της µπόµπας αυτής επιτάχυνε τη σφαγή των
Αρµενίων µε τον ισχυρισµό των Τούρκων ότι τα στρατεύµατά τους ήταν
τόσο εξοργισµένα απ’ τις θηριωδίες του Ελληνικού στρατού, ώστε δεν
µπορούσε να τα συγκρατήσει κανείς, όταν έφτασαν στη Σµύρνη. Οι
Αρµένιοι δεν είναι Έλληνες και η µανία των Τούρκων ξέσπασε στην
αρχή εναντίον των συνηθισµένων θυµάτων τους.
Το βράδυ της 9ης Σεπτεµβρίου άρχισε η λεηλασία και η σφαγή.
Πυροβολισµοί ακούονταν όλη τη νύχτα σε διάφορα µέρη της πόλης και
το άλλο πρωί Αµερικανοί υπήκοοι εκ γενετής, άνδρες και γυναίκες,
άρχισαν να αναφέρουν ότι είχαν ιδεί πτώµατα πεταµένα χάµω στους
δρόµους στο εσωτερικό της πόλης.
Ο Νουρεδίν πασάς, ο Τούρκος αρχιστράτηγος, έβγαλε µια διαταγή ότι ο
καθένας έπρεπε να βλέπει τη δουλειά του και ότι θα ετηρείτο η τάξη.
Αυτό προκάλεσε προς στιγµήν ένα αίσθηµα ασφαλείας ανάµεσα σε
ορισµένα στοιχεία του µη Μουσουλµανικού πληθυσµού, ούτως ώστε
µερικά απ’ τα καταστήµατα που είχαν κλείσει ξανάνοιξαν.
Η εµπιστοσύνη όµως αυτή δεν διήρκεσε πολύ, γιατί η λεηλασία
επεκτάθηκε και οι αγριότητες αυξήθηκαν. Στην αρχή, Τούρκοι πολίτες
κάτοικοι της πόλης ήταν οι κυριότεροι που βιαιοπραγούσαν. Ο ίδιος είδα
τέτοιους πολίτες οπλισµένους µε τουφέκια που παρακολουθούσαν τα
παράθυρα των Χριστιανικών σπιτιών έτοιµοι να πυροβολήσουν µόλις
εµφανιζόταν κανένα κεφάλι. Αυτό θύµιζε κυνηγούς που είχαν στήσει
καρτέρι και καραδοκούσαν για τη λεία τους. Εκείνο όµως που έκαµνε
αλησµόνητη εντύπωση ήταν η έκφραση των προσώπων τους. Αυτή
έδειχνε µια έκσταση µίσους και αγριότητας. Στην έκφραση αυτή υπήρχε
και µια θρησκευτική έξαρση, δεν ήταν όµως καθόλου όµορφη – ήταν η
θρησκεία των ∆υνάµεων του Σκότους. Έβλεπε επίσης κανείς όλη τη
µαταιότητα του ιεραποστολικού έργου και των προσπαθειών
προσηλυτισµού. Υπήρχε εκεί µια πλήρης πεποίθηση, ο απόλυτος
θρίαµβος της πλάνης και το δόγµα του σκοτωµού και της ασπλαχνίας.
Υπήρχε κάτι απέραντα νοσηρό στα συσπαόµενα εκείνα πρόσωπα, πάνω
στα οποία φαινόταν να λάµπει το πελιδνό φως της κολάσεως. ∆ε
µπορούσε κανείς παρά να αισθανθεί οίκτο για τους ανθρώπους εκείνους
και όταν ακόµα εσκότωναν. Η σκέψη του πήγαινε στις χαµένες ψυχές και
στα βασανιστήρια των κολασµένων. Οι φονιάδες εκείνοι ήταν δυστυχισµένοι.
Οι τελευταίοι Έλληνες στρατιώτες εξαφανίσθηκαν απ’ τη Σµύρνη τη
νύχτα της ογδόης Σεπτεµβρίου και οι Τούρκοι γρήγορα κατέλαβαν την
πόλη. Έφιπποι περίπολοι και µικρά αποσπάσµατα στρατιωτών άρχισαν
να εµφανίζονται στους δρόµους χρησιµεύοντας σαν Αστυνοµία.
Αυτοί συµπεριφέρονταν αρκετά καλά. Είχαν ίσως αναφερθεί περιπτώσεις
κατωτέρων Τούρκων Αξιωµατικών που είχαν συγκρουσθεί µε τους
λεηλατούντας και τους βιαιοπραγούντας, ακόµα όµως και περιπτώσεις
καλής συµπεριφοράς που είχε δειχθεί σε ντόπιους µη Μουσουλµάνους.
Εγώ εν πάση περιπτώσει δεν είδα τέτοια καλή συµπεριφορά. Εάν είχα
ιδεί θα ήµουν πρόθυµος να την αναφέρω, είµαι όµως πρόθυµος να
παραδεχθώ τη µαρτυρία άλλων. Ο πανικός ανάµεσα στους ντόπιους
Χριστιανούς ηύξανε τώρα µε µια τροµακτική έκταση.
Καθώς οι λεηλασίες ξαπλώνονταν και οι σκοτωµοί ηύξαναν, τα
Αµερικανικά ιδρύµατα γέµισαν µε ανθρώπους πανικόβλητους. Τα
ιδρύµατα αυτά της Σµύρνης ήταν το Intercollegiate Institute, µια Σχολή
για κορίτσια, η Y.W.C.A. (Χριστιανική Ένωση Νεανίδων) που
στεγαζόταν σε ένα µεγάλο οίκηµα και περιβαλλόταν από κήπο και από
ένα γήπεδο τέννις και η Y.M.C.A. (Χριστιανική Αδελφότης Νέων).
Την νύχτα της 10ης Σεπτεµβρίου ακούονταν ακόµα πυροβολισµοί στις
Χριστιανικές συνοικίες και τροµαγµένοι άνθρωποι πολιορκούσαν τις
πόρτες των ιδρυµάτων αυτών, ξεφωνίζοντας και ικετεύοντας στο όνοµα
του Θεού να τους αφήσουν να µπουν µέσα. Μερικοί Αµερικανοί ναύτες
ήταν τοποθετηµένοι και στα δυο ιδρύµατα δηλ. το Παρθεναγωγείο και
την Χ.Ε.Ν. και αν κανείς απ’ αυτούς διαβάσει τις γραµµές αυτές, θα
επιβεβαιώσει τα λεγόµενά µου ότι η συµπεριφορά των Αµερικανίδων
διδασκαλισσών, σε συνδυασµό µε τα Αµερικανικά ιδρύµατα µέσα στη
Σµύρνη και ολόγυρα απ’ αυτή, ήταν χωρίς εξαίρεση υπεράνω κάθε
επαίνου. ∆εν υπήρχε ούτε µια που να έδειξε και την ελάχιστη ένδειξη
φόβου ή νευρικότητας κάτω από τις πιο καταθλιπτικές περιστάσεις. Ούτε
µια δεν δείλιασε, ούτε ταλαντεύθηκε έστω και για µια στιγµή µέσα σε µια
κατάσταση που είναι ζήτηµα αν µπορεί να βρεθεί παρόµοιά της µέσα
στην ιστορία του κόσµου σχετικά µε την απαισιότητα και τον κίνδυνο.
Αντιµετώπισαν κόπους σχεδόν υπεράνθρωπους για να µπορέσουν να
κάµουν ό,τι τους περνούσε απ’ το χέρι για ν’ ανταποκριθούν στις ευθύνες
τους και να δώσουν θάρρος και ενίσχυση στα τροµαγµένα πλάσµατα που
καταδιώκονταν και που είχαν καταφύγει στην προστασία τους. Γυναίκες
σαν εκείνες προσδίδουν άσβηστη αίγλη στο όνοµα των Αµερικανίδων
γυναικών. Εφόσον καµµιά απ’ αυτές δεν οπισθοχώρησε ούτε έδειξε την
παραµικρή δειλία, µπορούµε να συµπεράνουµε πως ήταν αντάξιες
αντιπρόσωποι µιας αξίας αδελφότητας — της Αδελφότητας Αµερικανίδων Γυναικών.
Για τους άνδρες δεν χρειάζεται να πούµε τίποτε, γιατί όλοι ξέρουµε ότι οι
Αµερικανοί άνδρες διακρίνονται στη βαθµολογία σε παρόµοιες
περιστάσεις. Ήµουν υπερήφανος για ολόκληρη την παροικία µου στη
Ιδιαίτερη µνεία θα έπρεπε να γίνει για τον ∆ιευθυντή της Y.M.C.A.
Jacobs. Υπήρξε και είναι άνθρωπος ήρεµος, σταθερός, περίφηµος για το
εγκάρδιο χαµόγελό του που ο ίδιος το αποκαλεί «το χαµόγελο της
Y.M.C.A.». Ενώ προχωρούσε κατά µήκος της προκυµαίας για µια
υπόθεση φιλανθρωπίας που είχε σχέση µε τους πρόσφυγες, τον
σταµάτησαν πολλοί Τούρκοι στρατιώτες, του έκαµαν έρευνα και του
πήραν ένα χρηµατικό ποσό. Συνεχίζοντας το δρόµο του χαιρέτησε ένα
Τούρκο αξιωµατικό στον οποίο και παραπονέθηκε. Ο αξιωµατικός τον
ρώτησε: «Σας τα πήραν όλα;».
— «Ευτυχώς όχι» απάντησε ο Jacobs.
— «Ωραία», είπε ο αξιωµατικός «δώστε µου όσα σας έµειναν», πράγµα
που ο Jacobs αναγκάστηκε να κάνει. Εκεί που έφευγε, τον πυροβόλησαν,
χωρίς ευτυχώς να τον πετύχουν. Το περιστατικό αυτό δεν το είδα µόνος
µου, αλλά µου το διηγήθηκαν άλλοι Αµερικανοί.
Ύστερα οι Τούρκοι οργάνωσαν σαν προσεκτική και συστηµατική
δουλειά το σκοτωµό Αρµενίων ανδρών. Τα στρατιωτικά αποσπάσµατα,
που είχαν εµπνεύσει στους κατοίκους κάποια δόση εµπιστοσύνης µε το
να τους κάµουν να πιστέψουν πως ο τακτικός στρατός είχε αρχίσει να
ασκεί την εξουσία και ότι θα προστάτευε τους πολίτες, ήταν κυρίως
απασχοληµένα µε την καταδίωξη και τον σκοτωµό των Αρµενίων.
Μερικοί απ’ αυτούς σκοτώνονταν αµέσως ενώ άλλοι µεταφέρονταν έξω
στην ύπαιθρο κατά οµάδες και τους πυροβολούσαν εκεί, αφήνοντας τα
πτώµατά τους κατά σωρούς όπου έπεφταν. Οι Αµερικανοί που ανήκαν
στα διάφορα φιλανθρωπικά ιδρύµατα και που τα καθήκοντά τους τους
έφερναν στο εσωτερικό της πόλης ανέφεραν όλο και µεγαλύτερο αριθµό
νεκρών και αποθνησκόντων µέσα στους δρόµους.
Ένας εκ γενετής Αµερικανός υπήκοος ανέφερε ότι είχε ιδεί τους
Τούρκους που χτυπούσαν έναν άνδρα µε ρόπαλα ωσότου πέθανε και πως
«δεν του είχε µείνει ούτε ένα κόκκαλο στο σώµα του που να µην του το
είχαν σπάσει». Η απροθυµία όλων των αυτόπτων µαρτύρων να πουν
οτιδήποτε που θα δυσαρεστούσε τους Τούρκους και έτσι θα εξέθετε τα
συµφέροντά τους, δείχνει πόσο δύσκολο ήταν να εξακριβώσει κανείς
ολόκληρη την έκταση της ειδεχθούς και επονείδιστης αλήθειας.
Ένας επίσης εκ γενετής Αµερικανός, αντιπρόσωπος ενός πασίγνωστου
καπνεµπορικού οίκου, ήλθε κάτωχρος και τρέµοντας στο Προξενείο και
ανέφερε ότι είχε ιδεί ένα τροµερό θέαµα «ακριβώς στην κοντινή γωνία».
Μερικοί Τούρκοι στρατιώτες είχαν σταµατήσει έναν γέρο και άρχισαν να
του µιλούν. Ο γέρος σήκωσε τα χέρια του ψηλά και άπλωσε τις παλάµες
του σε µια χειρονοµία ικεσίας, οπότε οι στρατιώτες συνέτριψαν τα χέρια
του µε τα σπαθιά τους, απέκοψαν τις παλάµες του και τον σκότωσαν µε
Η λεηλασία τώρα ξαπλώθηκε έξω απ’ τις αγορές και απ’ την Αρµενική
συνοικία, την οποία ξεγύµνωναν φορτώνοντας τα λάφυρα σε κάρα,
καθώς επίσης εφόρτωναν κάρα µε πτώµατα ανθρώπων, σαν να ήταν
σφάγια προβάτων ή βοδιών και τα έστελναν όλα στην ύπαιθρο.
Στο ηµερολόγιό µου και µε ηµεροµηνία 12 Σεπτεµβρίου 1922 ηύρα
γραµµένα τα εξής: «…µερικοί Αµερικανοί είδαν εννιά κάρα φορτωµένα µε
πτώµατα που µεταφέρονταν απ’ την περιοχή που είναι γύρω στο
∆ιοικητήριο (Konak) και άλλοι πάλι είδαν τρία τέτοια φορτωµένα κάρα
στην περιοχή του Αστυνοµικού Τµήµατος».
Ο λοχαγός Herburn, Αξιωµατικός του Ναυτικού, µέτρησε τριάντα πέντε
πτώµατα, επάνω στο δρόµο που πήγαινε προς τον Παράδεισο, ένα µικρό
χωριό κοντά στη Σµύρνη όπου βρίσκεται το ∆ιεθνές Αµερικανικό
Στον Μπουτζά, ένα άλλο χωριό που είχε πολλούς κατοίκους, Άγγλους
και άλλους ξένους, υπήρχε µια πασίγνωστη και πλούσια Ολλανδική
οικογένεια ονοµαζόµενη De Jong. Μου διηγήθηκαν ότι ο κος και η κα De
Jong είχαν φονευθεί από Τούρκους στρατιώτες. Σχετικά µε την υπόθεση
αυτή οι εξής λεπτοµέρειες µου δόθηκαν απ’ τον κ. Francis Blackler, ένα
απ’ τα εξέχοντα µέλη της Αµερικανικής Παροικίας της Σµύρνης, διευθυντή του πασίγνωστου εµπορικού οίκου Griffith and Company που είχε
πολύ σηµαντικές συναλλαγές µε την Αµερική. Πρέπει να τονιστεί ότι
ούτε ο κ. Blackler ούτε η σύζυγός του, µια κυρία εξαιρετικής µορφώσεως
και λεπτότητας, έχουν σκοπό να επιστρέψουν στη Σµύρνη, τουλάχιστον
όσο διαρκούν οι σηµερινές συνθήκες.
«Πιστεύω ότι ήµουν ο πρώτος» µου είπε, «που βρήκα και αναγνώρισα τα
πτώµατα των De Jong. Περνούσα απ’ το δρόµο απ’ τον οποίο είχε περάσει
το Τουρκικό ιππικό και είδα δύο πτώµατα που ήταν πεσµένα χάµω επάνω
στο δρόµο. Έσκυψα και κύτταξα και αµέσως φώναξα: «Μπα! Αυτός είναι
ο κ. De Jong!». Κύτταξα και προς το άλλο πτώµα και είδα πως ήταν η κα
De Jong. Τα πτώµατα είχαν πολλές τρύπες από σφαίρες. Ειδοποίησα τους
συγγενείς των, τους πήραµε απ’ εκεί και τους θάψαµε».
Την ίδια ώρα ο διακεκριµένος και ικανός Γενικός Πρόξενος της Αγγλίας
Sir Harry Lamb ήλθε και µε είδε και µε παρεκάλεσε να στείλω δυο
αυτοκίνητα στο Bournabat για να πάρουν τον ∆όκτορα Murphy και τις
γυναίκες της οικογενείας του. Εκτός απ’ το δικό µου αµάξι, υπήρχαν και
αρκετά αλλά αυτοκίνητα στη διάθεσή µου, γιατί οι Αµερικανοί της
Σµύρνης είχαν πολλά, τα οποία στην πραγµατικότητα είχαν θέσει στη
διάθεση του Προξενείου και της Οργανώσεως Περιθάλψεως (Relief
Ο ∆ρ Murphy ήταν ένας απόστρατος στρατιωτικός ιατρός που είχε
υπηρετήσει στις Βρεττανικές Ινδίες. Ήταν γέρος µε πολύ µεγάλη
υπόληψη και ζούσε µαζί µε τις δυο κόρες του απ’ τη σύνταξή του στο
Bournabat. Ο Sir Harry µού διηγήθηκε ότι οι Τούρκοι είχαν µπει στο
σπίτι των Murphy και είπαν στο γιατρό να µη φοβηθεί, γιατί δεν είχαν
σκοπό να βλάψουν κανένα. Είχαν έρθει µόνο για να βιάσουν τις
γυναίκες. Οι κόρες τους ευτυχώς είχαν κρυφτεί σε ένα δωµάτιο του
επάνω ορόφου, αλλά τα µάτια των Τούρκων έπεσαν επάνω σε µια
νόστιµη υπηρέτρια. ∆οκίµασαν να την πιάσουν, κι εκείνη γονάτισε,
αγκάλιασε τις κνήµες του γέρου ιατρού και τον ικέτευε να την σώσει. Ο
γέρος ήρωας προσπάθησε να προστατεύσει την κοπέλλα, όσο του
επέτρεπαν οι ασθενείς δυνάµεις του, αλλά οι Τούρκοι τον χτύπησαν µε τα
τουφέκια τους στο κεφάλι και απέσπασαν την κοπέλλα απ’ τα χέρια του.
Ύστερα πραγµατοποίησαν τον αισχρό τους σκοπό. Ο Sir Harry πρόσθεσε
ότι ο γιατρός βρισκόταν σε απελπιστική κατάσταση και οι γυναίκες κόντευαν να πεθάνουν απ’ το φόβο. Έστειλα τα αυτοκίνητα και µετέφεραν
τους Murphys στη Σµύρνη. Ο γιατρός πέθανε απ’ τα τραύµατά του.
Ο Μητροπολίτης Χρυσόστοµος ήλθε στο Προξενείο λίγο πριν απ’ τον
θάνατό του, µαζί µε τον Αρµένιο Αρχιεπίσκοπο. Ο Χρυσόστοµος
φορούσε µαύρα ράσα. Το πρόσωπό του ήταν ωχρό. Ήταν η τελευταία
φορά που είδα το σεβάσµιο και εύγλωττο αυτόν άνδρα ζωντανό. Ήταν
σταθερός φίλος των Αµερικανών και των Αµερικανικών Ιδρυµάτων και
χρησιµοποιούσε όλη του την επιρροή µαζί µε την Κυβέρνηση και τον
κλήρο χάριν της ενισχύσεως των σχολείων µας, της Y.W.C.A. και της
Y.M.C.A. Αµφιβάλλω αν υπάρχει κανείς απ’ τα µέλη των Ιεραποστολών
µας του Εξωτερικού ή των εκπαιδευτικών και φιλανθρωπικών ιδρυµάτων
µας που θα αµφισβητούσε αυτή τη βεβαίωσή µου. Επισκεπτόταν όλα
αυτά τα ιδρύµατα και συχνά µιλούσε στα µέλη τους. Έτσι που καθόταν
εκεί δα µέσα στο Προξενικό γραφείο, η σκιά του θανάτου του που
πλησίαζε σκέπαζε το πρόσωπό του. Μερικοί απ’ όσους διαβάζουν τις
γραµµές αυτές — πολύ λίγοι ίσως — θα καταλάβουν τι εννοώ. ∆υο
φορές τουλάχιστο στη ζωή µου έχω ιδεί τη σκιά αυτή επάνω σε
ανθρώπινο πρόσωπο και ήξερα πως ο άνθρωπος επρόκειτο να πεθάνει
Ο Σεβασµιώτατος Χρυσόστοµος επιθυµούσε την ένωση των Χριστιανικών Εκκλησιών µε κοινές προσπάθειες στο Όνοµα του Χριστού και την
καλύτερη εκπαίδευση του κλήρου στην Ανατολή. Ούτε ο ίδιος, ούτε και
ο Αρµένιος επίσκοπος µου είπαν τίποτε για τον κίνδυνο της δικής των
ζωής, αλλά µε ρώτησαν αν θα ήταν δυνατό να γίνει τίποτε για τη
σωτηρία των κατοίκων της Σµύρνης.
Οι διηγήσεις ποικίλλουν σχετικά µε τον τρόπο που πέθανε ο Χρυσόστοµος, αλλά είναι πρόδηλη η πιθανότης ότι τον βρήκε ο θάνατος στα χέρια
του Οθωµανικού όχλου. Ένας Τούρκος αξιωµατικός πήγε µαζί µε δυο
στρατιώτες στα γραφεία της Μητρόπολης και τον οδήγησε στον
Νουρεδίν Πασά, τον Τούρκο Αρχιστράτηγο, ο οποίος, όπως λέγουν, είχε
υιοθετήσει τη µεσαιωνική ιδέα να παραδώση τον Μητροπολίτη στον
φανατικό όχλο για να τον κάνει ό,τι ήθελε. ∆εν υπάρχουν επαρκείς
αποδείξεις της ορθότητας αυτής της διαπιστώσεως, είναι όµως βέβαιο ότι
ο Μητροπολίτης θανατώθηκε απ’ τον όχλο. Εβιαιοπράγησαν επάνω του,
του ξερρίζωσαν τη γενειάδα του, τον εχτύπησαν µε ρόπαλα και µε
µαχαιριές, ωσότου πέθανε και υστέρα τον έσυραν, σβαρνίζοντάς τον
επάνω στους δρόµους.
Το µοναδικό του φταίξιµο ήταν ότι ήταν ένας Έλλην µε µεγάλο
πατριωτισµό και ευγλωττία που επιθυµούσε την πρόοδο της φυλής του
και εργαζόταν για το σκοπό αυτό. Του είχαν προσφέρει καταφύγιο στο
Γαλλικό Προξενείο και τη διαφυγή µε πλοίο του Γαλλικού Ναυτικού,
εκείνος όµως δεν δέχθηκε λέγοντας ότι το καθήκον του ήταν να µένει
κοντά στο ποίµνιό του. Μου είπε: «Είµαι ποιµένας και οφείλω να µείνω
κοντά στο ποίµνιό µου». Πέθανε σαν µάρτυρας και αξίζει να του
απονεµηθούν ύψιστες τιµές από την Ελληνική Εκκλησία και την
Ελληνική Κυβέρνηση. Είναι άξιος του σεβασµού όλων των ανδρών και
γυναικών απ’ τους οποίους θ’ απαιτείτο να δείξουν γενναιότητα
αντιµετωπίζοντας ένα φρικτό θάνατο.
Ο προστάτης άγιος της Σµύρνης Πολύκαρπος πέθανε επάνω στην πυρά,
µέσα στο στάδιο που βρίσκεται στο επάνω µέρος της πόλεως. Ο Τούρκος
επικάθηται επάνω στη χώρα των επτά Πόλεων και δεν υπάρχει κανείς
που να του εναντιωθεί σ’ αυτό, η τελευταία όµως σκηνή της τελειωτικής
εξοντώσεως του Χριστιανισµού δοξάσθηκε απ’ τον ηρωικό θάνατο του
τελευταίου Χριστιανού Επισκόπου.
Ενώ κύτταζα απ’ την πόρτα του Προξενείου είδα έναν αριθµό από
αξιοθρήνητους πρόσφυγες µαζί µε τα παιδιά τους, τα δέµατά τους και
τους αρρώστους τους, να τους σκουντούν σαν αγέλη πολλοί Τούρκοι
στρατιώτες προς την προκυµαία. Μια γκριζοµάλλα γριά βάδιζε
παραπατώντας πίσω πίσω, κι ήταν τόσο εξαντληµένη, ώστε δεν
µπορούσε να συνεχίσει την πορεία και ένας Τούρκος στρατιώτης τη
σκουντούσε από πίσω µε τον υποκόπανο του τουφεκιού του. Στο τέλος
της έδωσε ένα τόσο δυνατό χτύπηµα ανάµεσα στις ωµοπλάτες ώστε
έπεσε και ξαπλώθηκε χάµω µπρούµυτα επάνω στο λιθόστρωτο.
Μια άλλη γριά ήλθε σε µένα κλαίοντας τρελλή από τη θλίψη και
ξεφωνίζοντας: «Το παιδί µου! Το παιδί µου!». Το φόρεµά της από
µπροστά ήταν γεµάτο αίµατα. ∆εν είπε τι είχε συµβεί στο γυιό της, αλλά
το άφθονο αίµα διηγόταν το δράµα της.
Η κα Cass Arthur Reed, σύζυγος του ∆ιευθυντού του Αµερικάνικου
Κολλεγίου στο χωριό Παράδεισος κοντά στη Σµύρνη, περιγράφει ως
εξής το ξεγύµνωµα και τον ξυλοδαρµό του πατέρα της, του αιδέσιµου
προέδρου του Κολλεγίου, καθώς και του Λοχία Crocker, αξιωµατικού
του Αµερικάνικου Ναυτικού:
«Στις 11 Σεπτεµβρίου 1922, Αµερικανοί ναύτες που ήταν σκοποί cavco στη
στέγη του Κολλεγίου, ειδοποίησαν τον αρχηγό τους ότι Τούρκοι στρατιώτες
λεηλατούσαν το οίκηµα της Αµερικανικής παροικίας που ήταν ιδιοκτησία
του Κολλεγίου. Γι’ αυτό ο αρχηγός τους και ο αιδέσιµος κληρικός µπήκαν
στο αυτοκίνητο του Κολλεγίου που έφερε την Αµερικανική σηµαία και
πήγαν στο οίκηµα της παροικίας. Είπαν στους Τούρκους στρατιώτες ότι
αυτό που λεηλατούσαν ήταν Αµερικανική περιουσία και τους ρώτησαν γιατί
το έκαµναν αυτό. Ο ίδιος κληρικός τούς εξήγησε ακόµα ότι το οίκηµα ήταν
της Αµερικανικής Παροικίας και εξυπηρετούσε τόσο τους Χριστιανούς όσο
και τους Τούρκους. Οι Τούρκοι στρατιώτες συνέλαβαν τους δυο άνδρες,
τους πήραν τα φορέµατά τους, τα χρήµατα, τα παπούτσια, τις κάλτσες και
ό,τι άλλο είχαν που είχε κάποια αξία και τους εχτύπησαν και τους δυο µε
ένα ρόπαλο µήκους πέντε ποδιών και πάχους τριών ιντσών. Ο Λοχίας
Crocker ήταν ο Αξιωµατικός που έδειραν. Ο ίδιος µετέφερε αργότερα το
ρόπαλο στο Κολλέγιο. Προτού να του βγάλουν τα φορέµατά του, έβγαλε
από δική του πρωτοβουλία το περίστροφό του, το έδειξε στους Τούρκους
και τους είπε ότι δεν είχε έρθει για να τους χτηπήσει. Οι Τούρκοι
εχτύπησαν άσχηµα και τους δυο άνδρες και τους χώρισαν τον έναν απ’ τον
άλλο, ούτως ώστε δεν µπορούσαν να βοηθήσουν ο ένας τον άλλο. Τους
χτύπησαν µε τον υποκόπανο των τουφεκιών τους και µε το µεγάλο ρόπαλο
που ανέφερα παραπάνω. Ύστερα ζήτησαν απ’ το ∆/ρα Mac Lachlan να
τους παραδώσει τους ναύτες που φύλαγαν το κολλέγιό του. Εκείνος είπε ότι
δεν ήταν στρατιωτικός και δεν ασκούσε έλεγχο επάνω στους ναύτες, τους
οποίους είχε στείλει η Αµερικανική Κυβέρνηση για να προστατεύσουν την
Αµερικανική ακίνητη περιουσία και τους πρόσφυγες που ήταν µέσα σ’ αυτή.
Τον χτύπησαν στο κεφάλι και σε διάφορα µέλη του σώµατός του, του
έσπασαν το µεγάλο δάκτυλο του δεξιού του ποδιού και διαρκώς τον
τρυπούσαν µε τη λόγχη από πίσω για να τρέξει, πράγµα που εκείνος
αρνήθηκε να κάνει γιατί ήξερε πως θα τον πυροβολούσαν από πίσω αν το
έκαµνε. Αυτό που κατά τη γνώµη του έσωσε τη ζωή του, ήταν το ότι
διατήρησε την ψυχραιµία του σε όλη τη διάρκεια της περιπέτειάς του,
λέγοντας ότι µπορούσαν να τον σκοτώσουν αν ήθελαν, αλλά ότι
επιθυµούσε να τους εξηγήσει γιατί ήταν εκεί και γιατί τους ζητούσε να
παύσουν να λεηλατούν την Αµερικανική περιουσία. Ένας απ’ τους
στρατιώτες έτεινε τη λόγχη του για να τον λογχίσει και ο κληρικός άπλωσε
το χέρι του για να την πιάσει και κόπηκε στην παλάµη του. Όταν ο
στρατιώτης τραβήχθηκε προς τα πίσω για να του δώσει κι άλλο χτύπηµα µε
τη λόγχη, αυτή έµεινε στο χέρι του ιερωµένου. Όλο αυτό το διάστηµα ήταν
ολόγυµνος. Ύστερα του αχρήστευσαν το αριστερό πόδι, σπάζοντας τους
τένοντες από πίσω απ’ το γόνυ του και τότε εκείνος έπεσε χάµω. Σ’ όλη τη
διάρκεια της περιπέτειάς του προσπαθούσε να προφυλάξει τα πόδια του και
απέφυγε τα χτυπήµατα στο κεφάλι του, βάζοντας τα χέρια του από πάνω.
Πολλές φορές στάθηκαν όρθιοι αντίκρυ του σε απόσταση λίγων γιαρδών
και απείλησαν να τον πυροβολήσουν.
Σ’ αυτό το διάστηµα ένας απ’ τους Τούρκους µαθητές του Κολλεγίου, που
είχε ιδεί όλη την περιπέτεια απ’ το Κολλέγιο, έτρεξε προς τα εκεί. Όταν οι
στρατιώτες εσκόπευαν εναντίον του κληρικού, ρίχθηκε µπροστά στις
κάννες των τουφεκιών και ικέτευσε τους άνδρες να µη τον σκοτώσουν γιατί
ήταν καλός άνθρωπος. Αυτοί τότε τον κατηγόρησαν ότι ήταν άπιστος,
εκείνος όµως ορκίσθηκε πως ήταν πιστός Μουσουλµάνος και είχε την
εικόνα του Κεµάλ επάνω στο µπράτσο του και ότι φορούσε επίσης φέσι. Ο
Crocker είχε δώσει διαταγή στους άνδρες του που ήταν επάνω στη στέγη
του Κολλεγίου να µη πυροβολήσουν ούτε να χρησιµοποιήσουν τα πολυβόλα
τους. ∆υο απ’ τους ναύτες ώρµησαν για να βοηθήσουν όταν είδαν τι
συνέβαινε. Ο Crocker τους διέταξε να σταµατήσουν για να σωθεί η ζωή
του ∆/ρος Mac Lachlan και η δική του. Οι Τούρκοι έστησαν όρθιο τον
∆/ρα Mac Lachlan µπροστά σ’ ένα τοίχο και ήταν έτοιµοι να τον
πυροβολήσουν, οπότε την τελευταία στιγµή παρουσιάσθηκε ένας νέος
Τούρκος αξιωµατικός επάνω σ’ ένα άλογο και τους διέταξε να µην το
Εκείνοι αµέσως υπάκουσαν και αποµακρύνθηκαν, αποδεικνύοντας µε την
άµεση υπακοή τους ότι ήταν τακτικοί στρατιώτες µε πολύ καλή πειθαρχία».
Ένας άλλος αυτόπτης µάρτυρας της σκηνής µού έδωκε τις έξης
πληροφορίες σχετικά µε τις λεπτοµέρειες της επιθέσεως εναντίον του
∆/ρος MacLachlan και του Λοχίου Crocker:
«Όταν οι ναύτες που ήταν στο κεντρικό οίκηµα του Κολλεγίου είδαν τη
δύσκολη θέση του αρχηγού τους και ότι εκινδύνευε να κακοποιηθεί,
έτρεξαν για να τον σώσουν. Ο Sergeant Crocker άπλωσε τα χέρια του και
τους έκαµε νεύµα να υποχωρήσουν, λέγοντας: «Γυρίστε! Γυρίστε! Μην
πυροβολείτε! Γυρίστε!».
Οι ναύτες συµµορφώθηκαν και αφού διέτρεξαν ένα διάστηµα
υποχωρώντας, εκείνος τους έδωσε το παράγγελµα: «Μεταβολή και
Εκείνοι υπάκουσαν και τότε οι Τούρκοι στρατιώτες άρχισαν ένα ζωηρό
τουφεκίδι εναντίον των ναυτών που έτρεχαν και οι πυροβολισµοί ήταν
τόσο γρήγοροι και συνεχείς, ώστε µου θύµιζαν πολυβολισµό. Ευτυχώς
κανένας απ’ τους Αµερικανούς δεν πληγώθηκε».
Η εξής λεηλασία Αµερικανικής περιουσίας έγινε στο χωριό Παράδεισος,
όπως µου περιέγραψε µια Αµερικανίς κυρία που είχε σύνδεσµο µε το
«Τον Σεπτέµβριο του 1922 κάθε Αµερικανικό σπίτι στον Παράδεισο είχε
µια Αµερικανική σηµαία στην πρόσοψη και µια στην οπίσθια πλευρά, όλα
όµως παραβιάσθηκαν εκτός από δύο.
Αργότερα, ενώ ο αρχηγός του Τουρκικού στρατού που είχε εγκατασταθεί
στο σπίτι του Προέδρου του Κολλεγίου έτρωγε εκεί, η δε στρατιωτική του
µουσική έπαιζε στο γήπεδο του Κολλεγίου, οι Τούρκοι ελεηλάτησαν το
σπίτι του ∆ιευθυντού του Κολλεγίου που είναι δεξιά απ’ το γήπεδο».
Εν τω µεταξύ µέσα στη Σµύρνη την ίδια ώρα, το κυνηγητό και οι σκοτωµοί των Αρµενίων ανδρών είτε µε σφάξιµο είτε µε άγριο ξυλοκόπηµα
είτε µε την απαγωγή κατά οµάδες στην εξοχή και µε τουφεκισµό,
προξένησαν αφάνταστο πανικό. ∆εν υπήρχε κανένας τρόπος σωτηρίας.
Τα πολεµικά των Μεγάλων ∆υνάµεων, περιλαµβανοµένης και της
Αµερικής, δεν µπορούσαν να επέµβουν για διάφορους λόγους και
υπήρχαν περιπτώσεις προσώπων που είχαν φθάσει σ’ αυτά και στάλθηκαν πίσω στην παραλία.
Στο ανθρωποκυνηγητό αυτό έπαιρναν τώρα µέρος και αποσπάσµατα του
Τούρκικου στρατού. Οι Αρµένιοι εξαφανίσθηκαν γρήγορα απ’ τους
δρόµους, είτε γιατί τους είχαν σκοτώσει, είτε γιατί είχαν κρυφτεί. Είχε
βγει µια προκήρυξη ότι οποιοσδήποτε έκρυβε έναν Αρµένιο στο σπίτι
του, θα παραπεµπόταν στο Στρατοδικείο — ένα δικαστήριο που
δικαιολογηµένα το έτρεµαν όλοι. Ένα παράδειγµα θα δείξει πόσο µεγάλο
τρόµο ενέπνευσε στις καρδιές όλων — ακόµη και των ξένων υπηκόων.
Ένας σηµαίνων Ολλανδός υπήκοος διηγήθηκε το εξής περιστατικό το
οποίο είδε ο ίδιος απ’ το κατάστρωµα της µικρής ιδιωτικής θαλαµηγού
«Επάνω προς το Κορδελιό (προάστειο της Σµύρνης) είδα ένα ζευγάρι να
προχωρεί µε δυσκολία µέσα στη θάλασσα. Ήταν ένα αξιοπρεπές και
χαριτωµένο ζευγάρι και ο άνδρας είχε στην αγκαλιά του ένα µικρό παιδάκι.
Ενώ προχωρούσαν τσαλαβουτώντας όλο και βαθύτερα µέσα στο νερό,
ωσότου αυτό έφτανε µέχρι τους ώµους των, ξαφνικά διαπίστωσα ότι θα
πνιγόντουσαν. Γι’ αυτό πήγα βιαστικά κοντά τους µε µια βάρκα και αφού
τους υποσχέθηκα ότι θα έκαµνα ό,τι µπορούσα για να τους σώσω,
κατόρθωσα να τους βγάλω στην παραλία. Μου εξήγησαν ότι ήταν Αρµένιοι
και επειδή ήξεραν πως ο άνδρας θα σκοτωνόταν σίγουρα και η γυναίκα
που ήταν όµορφη και νέα ή θα βιαζόταν ή θα µεταφερόταν σε χαρέµι και
το παιδί τους θα αφηνόταν να πεθάνει, είχαν αποφασίσει να πνίγουν όλοι
µαζί. Τους πήγα σε διάφορα µέρη και προσπάθησα να τους βάλω µέσα,
χωρίς να κατορθώσω τίποτε. Στο τέλος τους οδήγησα σε ένα µεγάλο
σχολείο του οποίου το οίκηµα και ο κήπος ήταν γεµάτα από κόσµο,
χτύπησα το κουδούνι και όταν ήρθε µια αδελφή στην πόρτα τής εξήγησα
την κατάσταση. Όταν εκείνη άκουσε πως ήταν Αρµένιοι, έκλεισε την πόρτα.
Τότε έφυγα αφήνοντάς τους να κάθονται στα σκαλιά του σχολείου».
Και εκεί θα τους αφήσωµε κι εµείς µε την ελπίδα ότι σώθηκαν µε ένα
θαύµα, πράγµα πολύ απίθανο.
Το περιστατικό αυτό δεν το διηγήθηκα για να κατηγορήσω το προσωπικό
του ξένου σχολείου. Σκέπτονταν ότι εάν δέχονταν µέσα ένα ζευγάρι
Αρµενίων, θα έβαζαν σε κίνδυνο την ασφάλεια των εκατοντάδων
ανθρώπων τους οποίους προστάτευαν και οι περισσότεροι απ’ τους
οποίους ήταν της ίδιας θρησκείας µε αυτούς και εποµένως είχαν
ιδιαίτερη ευθύνη γι’ αυτούς.
Όταν όλοι οι Αρµένιοι είχαν εξαφανισθεί απ’ τους δρόµους θα υπέθετε
κανείς ότι οι άνδρες που είχαν διαφύγει είχαν βρει καταφύγιο στην δική
τους συνοικία, ένα καλοχτισµένο και εξευρωπαϊσµένο τµήµα της πόλεως,
µέσα σε καλά καθορισµένα όρια. Προτού να διηγηθούµε το τι συνέβη
έπειτα, πρέπει να εξηγήσουµε ότι τους στρατιώτες τούς βοηθούσαν στη
σύλληψη των Αρµενίων µέσα στους δρόµους ντόπιοι κατάσκοποι που
τους συνόδευαν και υπεδείκνυαν τα θύµατα. ∆εν µπορούσα ν’ αναγνωρίσω την εθνικότητα των ελεεινών και αισχρών αυτών ερπετών, των
κατασκόπων. Μερικοί µου είπαν ότι ήταν Εβραίοι, δεν έχω όµως καµµιά
απόδειξη γι’ αυτόν τον ισχυρισµό. Βέβαια πολλοί απ’ τους πληροφοριοδότες ήταν Τούρκοι και είναι δυνατό να ήταν όλοι απ’ αυτήν την φυλή,
όπως ήταν φυσικό να βοηθούν το στρατό τους.
Όταν το κυνηγητό των Αρµενίων µέσα στους δρόµους της Σµύρνης δεν
απέδιδε πια παρά πενιχρά αποτελέσµατα, η περιοχή τους αποκλείσθηκε
για όλους, εκτός των Τούρκων, µε στρατιώτες που φρουρούσαν στις
εισόδους των οδών και υστέρα η σφαγή και η λεηλασία γίνονταν πια
µεθοδικά. ∆εν αποπειράθηκα να µπω στην Αρµενική συνοικία, αλλά µε
πληροφόρησαν επανειληµµένα άνθρωποι µε τους οποίους είχα επαφή ότι
δεν επιτρεπόταν να µπει κανείς εκεί. Αµερικανοί που έµεναν στη
συνοικία εκείνη και κύτταζαν απ’ τα παράθυρα των σπιτιών τους,
διηγήθηκαν ότι δεν είχε διαφύγει τη λεηλασία ούτε ένα σπίτι σε όση
απόσταση µπορούσαν να ιδούν. Όλα παραβιάσθηκαν, λεηλατήθηκαν, τα
έπιπλα έγιναν κοµµάτια και πετάχτηκαν στους δρόµους. Το τι συνέβη
στους ένοικους των σπιτιών µπορεί εύκολα να το φανταστεί κανείς. Είναι
εύκολο να φανταστεί κανείς τις οικογένειες εκείνες, να κάθονται
ζαρωµένοι στα σπίτια τους µαζί µε τις γυναίκες τους, τις κόρες τους και
τα µωρά τους, περιµένοντας ν’ ακούσουν τον κρότο ενός υποκόπανου
τουφεκιού στις πόρτες τους.
Τούρκοι γραφιάδες ενώ ακούνε την υπαγόρευση αγράµµατων κοριτσιών, αλλά ερωτευµένων
Η Σµύρνη που καίγεται µε πολύ κόσµο στην προκυµαία
Η ∆ίς Minnie Mills
Καθηγήτρια στο Αµερικανικό
Κολλέγιο Θηλέων Σµύρνης, που
είδε Τούρκους στρατιώτες να
βάζουν φωτιά στα Αρµενικά
Μόνο ύστερα απ’ την πλήρη καταστροφή του Αρµένικου τµήµατος της
πόλεως οι Τούρκοι στρατιώτες έβαλαν φωτιά σε πολλά σπίτια
συγχρόνως. Έχω αναφέρει ήδη ότι διάλεξαν µια στιγµή που ένας δυνατός
άνεµος φυσούσε κατ’ ευθείαν µακρυά απ’ την
Μωαµεθανική συνοικία. Άρχισαν τον εµπρησµό αµέσως πίσω απ’ το Intercollegiate
Institute, ένα απ’ τα παλαιότερα και εντελώς
Αµερικάνικα σχολεία µέσα στην Τουρκία, µε
τέτοιο τρόπο ώστε να είναι βέβαιο ότι το
οίκηµα θα καταβροχθιζόταν πολύ γρήγορα απ’
τις φλόγες. Οι µαθηταί του Σχολείου εκείνου
ήταν οι περισσότεροι Αρµένιες κοπέλλες και
τα οικήµατά του ήταν τότε γεµάτα από
πρόσφυγες. Η Miss Mills, η ∆ιευθύντρια του
Σχολείου, µια γενναία, ικανοτάτη και αξιοθαύµαστη κυρία, είδε Τούρκους στρατιώτες να
µπαίνουν σε διάφορα Αρµενικά σπίτια µε
δοχεία πετρελαίου και σε κάθε περίπτωση,
όταν έβγαιναν ύστερα έξω, ξεπετιόνταν
φλόγες απ’ τα σπίτια. Σε µια συνοµιλία που
είχα µαζί της την 30 Ιανουαρίου 1925 µε την
ευκαίρια του Ιεραποστολικού Συνεδρίου που έλαβε χώρα στην
Ουάσιγκτον, η Miss Mills επιβεβαίωσε αυτά που είπα παραπάνω και
πρόσθεσε τις εξής λεπτοµέρειες:
«Μπορούσα να ιδώ καθαρά τους Τούρκους που µετέφεραν τα δοχεία
πετρελαίου µέσα στα σπίτια, απ’ τα οποία σε κάθε περίπτωση,
ξεπετιόντουσαν φλόγες αµέσως κατόπι. ∆εν φαινόταν ούτε ένας Αρµένιος
και τα µόνα πρόσωπα που µπορούσε να ιδεί κανείς ήταν Τούρκοι
στρατιώτες του τακτικού στρατού µε ωραίες στολές».
Με την ίδια ευκαιρία η κα King Birge, σύζυγος ενός Αµερικάνου ιεραποστόλου στην Τουρκία, µου διηγήθηκε τα εξής:
«Ανέβηκα στον πύργο του Αµερικάνικου Κολλεγίου στο χωριό Παράδεισος
και µε ένα ζευγάρι κυάλια εκστρατείας µπόρεσα να ιδώ καθαρά Τούρκους
στρατιώτες που έβαζαν φωτιά στα σπίτια. Μπόρεσα να ιδώ Τούρκους που
παραµόνευαν στα χωράφια και πυροβολούσαν τους Χριστιανούς. Όταν
επήγαινα µε το αυτοκίνητό µου απ’ τον Παράδεισο στη Σµύρνη για να
φύγω για την Αθήνα, σ’ όλο το µήκος του δρόµου υπήρχαν πτώµατα
Στη διάρκεια της ίδιας συνοµιλίας η Miss Mills µου είπε για τη µεγάλη
συγκέντρωση Χριστιανών που είχαν στριµωχθεί µέσα σ’ ένα δρόµο, η
είσοδος του οποίου φυλαγόταν από Τούρκους στρατιώτες. Οι φλόγες
πλησίαζαν και οι στρατιώτες ανάγκαζαν τους ανθρώπους εκείνους να
µπουν µέσα στα σπίτια. Τότε πέρασε ένα Αµερικάνικο αυτοκίνητο και οι
δυστυχείς και κακόµοιροι εκείνοι άπλωσαν τα χέρια τους φωνάζοντας:
«Σώστε µας! Οι Τούρκοι θέλουν να µας κάψουν ζωντανούς». Φυσικά δεν
µπορούσε να γίνει τίποτε και το αυτοκίνητο εξακολούθησε τον δρόµο
του. Αργότερα ήρθαν δυο καθολικοί ιερείς και είπαν στους Τούρκους:
«Αυτό που κάµνετε είναι σατανικό» και κείνοι επέτρεψαν σε µια γριά
γυναίκα να βγει έξω από ένα σπίτι.
Ήταν φανερό πως η κατάσταση ήταν τέτοια ώστε µόνο οι Τούρκοι ήταν
σε θέση να βάλουν τη φωτιά. Έχουµε όµως και τη µαρτυρία αυτόπτων
µαρτύρων αναµφισβήτητης αξιοπιστίας που είδαν πραγµατικά τους
Τούρκους να διαπράττουν αυτή την πράξη. Φέρνω στο νου µου διάφορες
περιπτώσεις που στο παρελθόν συνοµίλησα µε την Miss Mills σχετικά µε
Τουρκικές θηριωδίες που συνέβαιναν συνεχώς και σχετικά µε την πολιτική που εφαρµοζόταν απ’ τους ιεραποστόλους να µη µιλούν γι’ αυτές,
γιατί φοβόντουσαν ότι θα έβαζαν σε κίνδυνο τη ζωή συναδέλφων τους
που δούλευαν στο εσωτερικό της Μικράς Ασίας. «Πιστεύω» έλεγε, «ότι
πέρασε πια ο καιρός για µια τέτοια πολιτική και ότι ούτε και η µέριµνα για
την ασφάλεια των ιεραποστόλων µας δεν θα έπρεπε να µας εµποδίζει απ’
το να πούµε την αλήθεια». Πραγµατικά είχε δίκηο, γιατί µια εντελής
γνώση απ’ τον πολιτισµένο κόσµο του τι γινόταν µέσα στην Τουρκία θα
µπορούσε να είχε µια τέτοια ανάπτυξη του συναισθήµατος φιλανθρωπίας
των Χριστιανών, ώστε θα είχαν ληφθεί µέτρα που θα προλάµβαναν τις
συνολικές θηριωδίες που διαπράχθηκαν.
Το εξής απόσπασµα από ένα γράµµα που είχε γράψει µια κυρία που
συνδεόταν µε τις Αµερικανικές Ιεραποστολές στην Τουρκία, περιήλθε
τελευταία στα χέρια µου. Έχει ηµεροµηνία 21 Σεπτεµβρίου 1922 και είχε
σταλεί σ’ έναν φίλο στις Ηνωµένες Πολιτείες:
«Το ίδρυµά µας Murray που ήταν επάνω στο δρόµο, ήταν κλειδωµένο και
προστατευόταν µόνο από µια Αµερικάνικη σηµαία που κρεµόταν από ένα
παράθυρο του επάνω ορόφου, είχαµε όµως και αρκετούς ναύτες απ’ τα
Αµερικάνικα αντιτορπιλλικά µαζί µας που συµπεριφέρθηκαν έξοχα όλο το
διάστηµα και αποτελούσαν µεγάλη ηθική ενίσχυση για µας. Είχαµε βέβαια
αρκετές σοβαρές ενοχλήσεις όλο το διάστηµα που ήµαστε µαζεµένοι εκεί
απ’ το Σάββατο, 9 Σεπτεµβρίου, ως την Τετάρτη 13 Σεπτεµβρίου, οπότε
φύγαµε γιατί η περιοχή καιγότανε. Οι περισσότεροι απ’ τους κατοίκους που
είχαν καταφύγει σε µας συµπεριφέρθηκαν µε θαυµαστή υποµονή µε όλη την
έλλειψη ψωµιού και πολλές άλλες δυσκολίες. Είχαµε ογδόντα βρέφη και
ένα που γεννήθηκε εκεί. Οργανώσαµε ένα νοσοκοµείο κλπ. και είχαµε
συνεχώς σε ενέργεια µε επιτυχία νοµίζω, µια επιµελητεία για τη διανοµή
ψωµιού που µας τυραννούσε η έλλειψή του.
Όλοι οι φούρνοι των Χριστιανικών συνοικιών όπου ήµαστε κι εµείς,
πιθανώς όµως και σε ολόκληρη την πόλη, είχαν κλεισθεί απ’ την Αστυνοµία απ’ την Κυριακή ως την Τετάρτη που άναψε η φωτιά στην πόλη. Μου
φαίνεται τώρα ότι επρόκειτο για µια οριστική απόπειρα να εξοντωθεί ο
πληθυσµός µε την πείνα.
Ο Ερυθρός Σταυρός επέµεινε να ανοίξουν οι φούρνοι για τον κόσµο, ο
οποίος τότε αναγκάστηκε να βγει έξω απ’ τα σπίτια που καιγόντουσαν.
Η λεηλασία και οι σκοτωµοί εξακολουθούσαν διαρκώς κάτω απ’ τα µάτια
µας – ένας σκοτωµένος άνδρας κοιτόταν πολλές µέρες µπροστά στην πόρτα
του ιδρύµατός µας, κάτω απ’ την Αµερικάνικη σηµαία, το αίµα του είχε
πιτσιλίσει τα σκαλιά µας, κτλ. Παντού υπήρχαν νεκροί ή άνθρωποι που
πέθαιναν. Η σιωπή του θανάτου επικράτησε τελικά επάνω σε όλους µας
και διακοπτόταν µόνο κατά τις τελευταίες τρεις µέρες απ’ τους θηριώδεις
Τσέτες που έσπαζαν τις πόρτες των σπιτιών και έµπαιναν πυροβολώντας
τους δυστυχείς ένοικους που ζάρωναν µέσα σ’ αυτά, λεηλατώντας κλπ. και
τη νύχτα απ’ το ούρλιασµα των αδέσποτων σκυλιών και τον κρότο των
ποδιών των αλόγων που τριγύριζαν µέσα στην πόλη άσκοπα, χτυπώντας
επάνω στις σκληρές πέτρες του δρόµου. Τρεις µέρες ύστερα απ’ την
κατάληψη της πόλεως απ’ τον στρατό του Κεµάλ άρχισαν οι πυρκαϊές µέσα
στη Χριστιανική συνοικία της πόλεως. Η Miss Mills και µερικές απ’ τις
δασκάλισσές µας είδαν στρατιώτες να προετοιµάζουν τις φωτιές. Κι εγώ η
ίδια είδα έναν άτακτο Τσέτη µε ένα φορτίο καυσόξυλα στη ράχη του ν’
ανεβαίνει ένα στενό δρόµο απ’ τον οποίο αργότερα ήρθε η φωτιά που
µεταδόθηκε και στο δικό µας οίκηµα.
Κατά τη γνώµη µου είναι ολοφάνερο ότι υπήρχε ένα ορισµένο σχέδιο να
πυρποληθεί η Χριστιανική συνοικία, αφού προηγουµένως ελεηλατείτο. Η
ώρα που θα άρχιζε η µεγάλη πυρκαϊά ήταν όταν ο άνεµος θα φυσούσε
µακρυά απ’ την Τούρκικη συνοικία. Όταν άρχισε η πυρκαϊά είπα: «Είµαι
σίγουρη πως οι Τουρκικές Αρχές θα πουν ένα απ’ τα δύο, ότι δηλ. τη φωτιά
την έβαλαν ο Ελληνικός στρατός που υποχωρούσε ή οι Αρµένιοι». Αυτό
ακριβώς δηµοσιεύτηκε σε Ιταλικές και Γαλλικές εφηµερίδες. Να µη
πιστέψετε ούτε λέξη απ’ όλα αυτά! Εµείς ήµαστε µέσα στη Χριστιανική
συνοικία όταν άρχισε η φωτιά. Όλοι σχεδόν οι Αρµένιοι, εκτός από κείνους
που ήταν κρυµµένοι, είχαν ληστευθεί και σκοτωθεί µία-δύο µέρες — ή και
πιο νωρίτερα — προτού να αρχίσει η φωτιά. Οι Έλληνες στρατιώτες είχαν
περάσει ήσυχα ανάµεσα απ’ τα προάστεια τρεις ή τέσσερις περίπου µέρες
Ολόκληρη η πόλη ήταν εντελώς κάτω από στρατιωτικό έλεγχο απ’ το
απόγευµα του Σαββάτου και οι φωτιές που κατέστρεψαν τελικά την πόλη,
άρχισαν την Τετάρτη. Οι Τούρκοι άτακτοι, Τσέτες και τακτικοί στρατιώτες
ή και µαζί, έκαψαν την πόλη για να ξεφορτωθούν τους νεκρούς, αφού
ετελείωσαν τη λεηλασία τους».
Η κυρία που έγραψε την επιστολή αυτή δεν είναι ούτε Ελληνίδα ούτε
Αρµένισσα και είναι πρόσωπο υψίστης υπολήψεως. ∆εν συµφωνώ όµως
µαζί της σχετικά µε τη γνώµη που διατυπώνει στο γράµµα αυτό όσον
άφορα το κάψιµο της Σµύρνης.
Η φωτιά βάλθηκε στην κακόµοιρη πόλη, που κάηκε εσκεµµένα
ολόκληρη, απ’ τους στρατιώτες του Μουσταφά Κεµάλ µε το σκοπό να
εξοντωθεί ο Χριστιανισµός µέσα στη Μικρά Ασία και να γίνει αδύνατο
στους Χριστιανούς να γυρίσουν σ’ αυτή.
Μέχρι τη στιγµή που οι Τούρκοι στρατιώτες έβαλαν φωτιά στη Σµύρνη,
δηλ. µέχρι τις 13/9/1922, είχα κατορθώσει να διασώσω ουσιαστικά
ολόκληρη την παροικία µου (τριακόσια άτοµα περίπου), οι περισσότεροι
των οποίων ήταν πολιτογραφηµένοι Αµερικανοί πολίτες. Όλοι αυτοί µαζί
µε τις οικογένειες και τους συγγενείς τους είχαν στριµωχθεί στο Theatre
de Smyrne στην προκυµαία, που ήταν ιδιοκτησία ενός πολιτογραφηµένου
Αµερικάνου υπηκόου. Ακριβώς αντίκρυ απ’ το δρόµο ήταν ο λιµένας
όπου ήταν αγκυροβοληµένο το Αµερικανικό καταδροµικό Simpson
έτοιµο να τους παραλάβει. Μέσα στο θέατρο υπήρχε µια φρουρά από
ναύτες µε ένα πολυβόλο.
Όταν η πυρκαϊά πήρε σοβαρές διαστάσεις, ανέβηκα επάνω στην ταράτσα
του Προξενείου για να κυττάξω. Το θέαµα ήταν τεράστια σκούρα
σύννεφα από καπνό που έβγαιναν από µια πλατειά περιοχή, γιατί η φωτιά
είχε αρχίσει συγχρόνως από πολλά σηµεία.
Επειδή ήταν φανερό ότι πλησίαζε γρήγορα η στιγµή που θα έπρεπε να
µεταφερθεί η παροικία, ήµουν πολύ απασχοληµένος κατά τις λίγες
εκείνες ζοφερές ώρες που µου έµεναν στο να υπογράφω διαβατήρια για
κείνους που είχαν δικαίωµα για Αµερικανική προστασία και µεταφορά
στον Πειραιά.
Οι φλόγες κατέστρεψαν την Αρµενική συνοικία µε τέτοια τροµακτική
ταχύτητα, ώστε να γίνει βέβαιο ότι οι Τούρκοι δυνάµωναν τη φωτιά µε
εύφλεκτα υγρά. Ναύτες που εστάλησαν επί τόπου ανέφεραν ότι είδαν
Τούρκους στρατιώτες που έριχναν κουρέλια µουσκεµµένα µε πετρέλαιο
µέσα σε Αρµένικα σπίτια.
Οι οικοδοµές της Σµύρνης ήταν πολύ περισσότερο εύφλεκτες παρ’ όσο
φαίνονταν µε ένα τυχαίο βλέµµα. Η πόλη είχε υποστεί στο παρελθόν
σεισµούς και οι τοίχοι που ήταν φτιαγµένοι από πέτρες και ασβεστοκονία
είχαν σκελετό από ξύλινες ακτίνες και δοκάρια για να προλαµβάνουν την
εύκολη κατακρήµνισή τους. Όταν ένας τοίχος πυρακτωνόταν απ’ τη
συνεχή φωτιά, τα ξύλινα δοκάρια άναβαν µέσα στην ασβεστοκονία και η
λιθοδοµή κρηµνιζόταν. Όταν η φωτιά ξαπλώθηκε και προχώρησε προς τα
κάτω, προς την προκυµαία, όπου υπήρχαν τα ωραία και καλοκτισµένα
Γραφεία και εµπορικά καταστήµατα των µεγάλων ξένων εµπόρων και οι
κατοικίες των πλούσιων Λεβαντίνων, Ελλήνων και Αρµενίων, ο κόσµος
ξεχύθηκε σε ένα ρεύµα που όλο και µεγάλωνε προς την παραλία, γέροι,
νέοι, γυναίκες, παιδιά, άρρωστοι και γέροι. Εκείνοι που ήταν ανίκανοι να
περπατήσουν µεταφέρονταν µε φορεία ή επάνω στους ώµους συγγενών
Ο γέρος ιατρός Αργυρόπουλος που ήταν πολύν καιρό ένα πασίγνωστο
πρόσωπο στους δρόµους της Σµύρνης, επειδή ήταν άρρωστος
µεταφέρθηκε µε ένα φορείο προς την προκυµαία, όπου και πέθανε.
Η τελευταία Μιλτώνια πινελιά προσθετόταν τώρα σε µια σκηνή φρίκης
απέραντης και άνευ προηγουµένου ανθρώπινου πόνου. Η µάζα εκείνη
των χιλιάδων ανθρώπων συνωστίσθηκε επάνω σ’ έναν στενό δρόµο
ανάµεσα στην πόλη που καιγόταν και στα βαθειά νερά του κόλπου.
Πολλές φορές ετέθη το ερώτηµα «Τι προσπάθειες κατεβλήθησαν για να
σβηστεί η φωτιά στην Σµύρνη;». Εγώ δεν είδα καµµιά τέτοια προσπάθεια.
Εάν οι Τούρκοι έκαµαν κάτι σχετικά µ’ αυτόν τον σκοπό είναι απλώς µια
σποραδική απόπειρα κανενός κοµψού αξιωµατικού που δεν είχε κατατοπισθεί. Ποια µέτρα είχαν ληφθεί για τη διάσωση του οικήµατος του
Αµερικάνικου Προξενείου έχω περιγράψει ήδη.
Μεγάλα νέφη καπνού είχαν αρχίσει ήδη την ώρα εκείνη να ξεχύνωνται
επάνω στο Προξενείο. Το πλήθος µέσα στον δρόµο που ήταν µπροστά
στο οίκηµά µας, όπως κι εκείνο που ήταν επάνω στην προκυµαία, ήταν
τώρα τόσο πυκνό, ώστε ο αξιωµατικός που ήταν επί κεφαλής των ναυτών
µου είπε ότι σε δέκα λεπτά δεν θα µπορούσα να περάσω ανάµεσα απ’
αυτό. Είχε έλθει η ώρα για µένα να µεταφέρω την παροικία µου, να εύρω
καταφύγιο γι’ αυτή σε µια Χριστιανική χώρα και να εύρω τα µέσα για την
προσωρινή της συντήρηση.
Ήµουν πολύ ταραγµένος απ’ την κατάσταση των ανθρώπων αυτών και
είχα αποφασίσει να κάµω ό,τι µπορούσα, ώστε να τύχουν της πιο
γενναιόψυχης και υποµονητικής συµπεριφοράς. Γι’ αυτό φόρτωσα µερικά
µπαούλα πάνω σε ένα αυτοκίνητο που περίµενε, καθώς και µερικά
δέµατα απ’ την όµορφη συλλογή µου χαλιών, τα οποία ευτυχώς ήταν
πακεταρισµένα στην αποθήκη περιµένοντας να τα βγάλουµε απ’ τα
κιβώτιά τους για τη χειµωνιάτικη χρησιµοποίησή τους, άρπαξα
ο,τιδήποτε πιο αγαπητό πράγµα που τύχαινε να ιδώ και µαζί µε τη σύζυγό
µου και µια Ελληνίδα υπηρέτρια ξεκίνησα για την προκυµαία και για το
αντιτορπιλλικό που µας περίµενε.
Οι αξιωµατικοί του ναυτικού µας και οι ναύτες έδειχναν µεγάλη
δραστηριότητα και συµπεριφέρονταν τόσο σ’ εµένα όσο και στη σύζυγό
µου µε την πιο µεγάλη ευγένεια. Στην εκτέλεση του κάπως δύσκολου
καθήκοντός των να µας περάσουν ανάµεσα απ’ το µανιακό πλήθος µέχρι
την επιβίβασή µας, οι νέοι, εκ γενετής Αµερικανοί πολίτες, ήταν επίσης
ψύχραιµοι και έδειχναν µεγάλη ικανότητα. Υπήρχε µεγάλος κίνδυνος,
γιατί η επιβίβαση γινόταν πολύ βιαστικά και σηµειώθηκε µεγάλος
συνωστισµός απ’ τους απελπισµένους και τροµοκρατηµένους ανθρώπους
που έσπευδαν «πατείς µε πατώ σε» προς την αποβάθρα. Ένας τροµαγµένος άνδρας που πήδησε πάνω στην αποβάθρα, ρίχτηκε στη θάλασσα από
ένα νέο Αµερικανό. Γρήγορα τον έβγαλαν έξω πάλι και έφυγε ντροπιασµένος και µουσκεµένος. Αυτό το επεισόδιο που συνέβει σε µια στιγµή
ψυχολογικά κατάλληλη και η αποφασιστική φρούρηση των ναυτών µας
και µερικών εκ γενετής Αµερικανών υπηκόων µας έκαναν δυνατή την
επιβίβαση και αναχώρησή µας.
Η τελευταία θέα της δύσµοιρης πόλεως τη χαραυγή εκείνη ήταν τεράστια
σύννεφα που ολοένα µεγάλωναν και κατέβαιναν προς τον λιµένα, µια
στενή λωρίδα παραλίας κατειληµµένη από µια µεγάλη µάζα ανθρώπων
— ένα πλήθος που ολοένα µεγάλωνε, έχοντας πίσω του τη φωτιά και
µπροστά του τη θάλασσα, και ένας ισχυρότατος στόλος διασυµµαχικών
πολεµικών πλοίων, ανάµεσα στα οποία υπήρχαν δυο Αµερικάνικα
αντιτορπιλλικά αγκυροβοληµένα σε µικρή απόσταση απ’ την προκυµαία
που παρακολουθούσαν.
Τη στιγµή που το αντιτορπιλλικό αποµακρυνόταν απ’ την τροµερή σκηνή
και ερχόταν στο σκοτάδι, οι φλόγες που τώρα λυσσοµανούσαν επάνω σε
µια εκτεταµένη περιοχή της πόλεως, δυνάµωναν διαρκώς σε λαµπρότητα
παρουσιάζοντας µια σκηνή απαίσιας και τροµερής µεγαλοπρέπειας.
Ιστορικοί και αρχαιολόγοι εδήλωσαν ότι δεν γνωρίζουν παρά µόνο ένα
γεγονός στα χρονικά του κόσµου που θα µπορούσε να συγκριθεί ως προς
την αγριότητα, την έκταση και ως προς όλα τα στοιχεία φρίκης,
σκληρότητας και ανθρώπινου πόνου προς την καταστροφή της Σµύρνης
και του Χριστιανικού πληθυσµού της απ’ τους Τούρκους, κι αυτό ήταν η
καταστροφή της Καρχηδόνος απ’ τους Ρωµαίους.
Πραγµατικά στην Σµύρνη, τίποτε δεν έλειπε σχετικά µε την θηριωδία,
την ακολασία, τη σκληρότητα και όλη τη µανία του ανθρώπινου πάθους,
το οποίο εξ αιτίας της ολοκληρωτικής αναπτύξεώς του κατεβάζει το
ανθρώπινο γένος σε επίπεδο χαµηλότερο κι απ’ το πιο σκληρότερο και
φρικτότερο επίπεδο του κτήνους. Γιατί καθ’ όλη τη διάρκεια του
διαβολικού αυτού δράµατος οι Τούρκοι λήστευαν και βίαζαν. Ακόµα και
ο βιασµός µπορεί να κατανοηθεί σαν ένα ορµέµφυτο της φύσεως,
ακαταγώνιστο ίσως, όταν τα πάθη εξαπλώνονται άγρια µέσα σε έναν λαό
χαµηλής νοοτροπίας και κατώτερου πολιτισµού, αλλά ο επανειληµµένος
βιασµός γυναικών και κοριτσιών δεν ηµπορεί ν’ αποδοθεί ούτε σε
θρησκευτική µανία, ούτε σε κτηνώδη πάθη. Ένα απ’ τα δυνατώτερα
συναισθήµατα που πήρα µαζί µου απ’ τη Σµύρνη ήταν το συναίσθηµα της
ντροπής, διότι ανήκα στο ανθρώπινο γένος.
Στην καταστροφή της Σµύρνης υπήρχε ένα χαρακτηριστικό που δεν
ηµπορεί να βρει κανείς στην καταστροφή της Καρχηδόνος. ∆εν υπήρχε
στόλος Χριστιανικών πολεµικών στον λιµένα της Καρχηδόνος που
παρακολουθούσε µια κατάσταση για την οποία ήταν υπεύθυνες οι κυβερνήσεις των. Στην Καρχηδόνα δεν υπήρχαν Αµερικάνικα καταδροµικά.
Οι Τούρκοι εχόρταιναν ελεύθερα τα ακόλαστα φυλετικά και θρησκευτικά
τους ένστικτα για σφαγή, βιασµούς και λεηλασία σε απόσταση βολής
λίθου απ’ τα συµµαχικά και Αµερικάνικα πολεµικά, γιατί είχαν
διαφωτιστεί συστηµατικά, ώστε να πιστέψουν ότι αυτά δεν θα επενέβαιναν. Μια κοινή διαταγή απ’ τους διοικητάς των πολεµικών ή από ένα ή
δυο απ’ αυτούς — µια εντελώς αβλαβής οβίδα που θα ριχνόταν επάνω απ’
την Τουρκική συνοικία — θα είχε ξαναφέρει τους Τούρκους στα λογικά
Κι αυτή η παρουσία των πολεµικών εκείνων στον λιµένα της Σµύρνης
στο σωτήριο έτος 1922, που παρακολουθούσαν άπρακτα την τελευταία
µεγάλη σκηνή της τραγωδίας των Χριστιανών της Τουρκίας, ήταν το
θλιβερώτερο και σηµαντικώτερο χαρακτηριστικό της όλης εικόνας.
Το αντιτορπιλλικό έφθασε στον Πειραιά πολύ νωρίς το πρωί και υστέρα
από µερικές διαπραγµατεύσεις επέτυχα απ’ τις αρχές την άδεια ν’ αποβιβάσω την παροικία µου. Γρήγορα πείσθηκα πως δεν είχα κάµει λάθος
που ανέλαβα ο ίδιος αυτό το καθήκον.
Εστέγασα τους πρόσφυγές µου προσωρινά στον περίβολο του Τελωνείου
και κατήρτησα αµέσως µια επιτροπή απ’ τους πιο ικανούς απ’ αυτούς για
να φροντίζει για τις λεπτοµέρειες της προµήθειας τροφίµων κλπ. και για
να µοιράζει µεταξύ των οικογενειών τα απαιτούµενα χρηµατικά ποσά για
τις καθηµερινές τους ανάγκες, από ένα µικρό χρηµατικό ποσό που µου
είχε δοθεί στη Σµύρνη απ’ τους αντιπροσώπους της Near East Relief για
άµεσες ανάγκες. Ύστερα ασχολήθηκα µε την εξεύρεση καταλυµάτων για
τους ανθρώπους µου και τηλεγράφησα στην Ουάσιγκτον µια έκθεση της
καταστάσεως και ζήτησα χρήµατα. Βρήκα τον Πειραιά, καθώς και την
Αθήνα να έχουν ήδη γεµίσει «µέχρι κορεσµού» µε πρόσφυγες απ’ την
Τουρκία. Γρήγορα έγινε φανερό ότι θα ήταν σχεδόν αδύνατο να βρεθούν
καταλύµατα για τις καινούργιες εκείνες αφίξεις. Τρέχοντας όµως σχεδόν
µανιωδώς όλη την µέρα επέτυχα κατά το βράδυ την άδεια να κάµω
χρήση ενός µεγάλου ατµόπλοιου που επισκευαζόταν στον λιµένα.
Η έκκλησή µου προς την Ουάσιγκτον για οικονοµική βοήθεια είχε σαν
αποτέλεσµα να µου σταλεί αµέσως τηλεγραφική εντολή για 2 χιλιάδες
δολλάρια και µετά δύο περίπου εβδοµάδες έφτασε απ’ την Κων/πολη ο
Πρόξενος Oscar Heizer µε άφθονα χρήµατα. Ένας µικρός χώρος στο
κεντρικό οίκηµα του Αµερικανικού Προξενείου των Αθηνών παραχωρήθηκε στο προσωπικό του Προξενείου της Σµύρνης. Ο χώρος αυτός γέµιζε
κάθε µέρα από πρόσφυγες και απ’ τους αναρίθµητους συγγενείς των.
Ήταν ανάγκη να µελετά κανείς προσεκτικά την περίπτωση του καθενός
απ’ αυτούς για εξακρίβωση του κατά πόσο είχε δικαίωµα για βοήθεια απ’
την Αµερικανική Κυβέρνηση, πράγµα που γινόταν διπλά δύσκολο απ’
την έλλειψη ουσιαστικών αρχείων. Το έργο αυτό γινόταν οδυνηρότερο
απ’ το γεγονός ότι, ενώ οι Αµερικανοί πολίτες µπορούσαν να επαναπατρισθούν, πολλοί από κείνους που εξαρτώνταν απ’ αυτούς δεν ηµπορούσαν
να σταλούν στις Ηνωµένες Πολιτείες.
Οι Προξενικοί υπάλληλοι ήταν ως εκ τούτου υποχρεωµένοι να
ασχολούνται στην πραγµατικότητα µε τον διαχωρισµό οικογενειών µέχρι
του σηµείου να χωρίζουν ηλικιωµένους γονείς απ’ τα παιδιά τους και να
ενεργούν σαν όργανα ενός άκαµπτου συστήµατος που δεν προσαρµοζόταν καθόλου στις επείγουσες ανάγκες των προσώπων. Ένα πιο ευχάριστο
χαρακτηριστικό του έργου αυτού ήταν η βοήθεια που δίναµε για την
αντάµωση διασκορπισµένων µελών οικογενειών στην Αθήνα και για την
επίτευξη ειδήσεων από χαµένους συγγενείς. Το έργο αυτό που άρχισα
εγώ, αναπτύχθηκε αργότερα σε ένα αποτελεσµατικό σύστηµα απ’ τον
Ερυθρό Σταυρό των Αθηνών.
Ήταν πολύ οδυνηρό για µένα να βρεθώ σε καθηµερινή επαφή µε
εξαθλιωµένους κατοίκους της Μικράς Ασίας, τους οποίους είχα γνωρίσει
πριν από τόσο λίγον καιρό σαν αυτάρκεις και εύπορους. Θυµούµαι µε µια
ιδιαίτερη καθαρότητα τον παληό οδηγό που είχα στις κυνηγετικές µου
εκδροµές, έναν φιλόπονο µικρόν αγροκτηµατία απ’ το χωριό ∆εβελίκιοϊ.
Πόσες αλησµόνητες µέρες είχα περάσει µαζί του µέσα στα δάση από
πεύκα, κυνηγώντας µπεκάτσες και λαγούς και ανταλλάσοντας Ελληνικά
και Αµερικανικά κυνηγετικά ανέκδοτα στην ντόπια του διάλεκτο. Την
προτεραία της αναχωρήσεώς µου τον συνάντησα να τριγυρνά στους
δρόµους σε µια κατάσταση µεγάλης συγχύσεως. Μου διηγήθηκε ότι η
όµορφη και έξυπνη κόρη του που επρόκειτο σε λίγο να παντρευτεί,
εξαφανίστηκε· φοβόταν ότι είχε πάθει κάτι χειρότερο απ’ τον θάνατο.
Ο κ. Χάιζερ αναλαµβάνοντας το έργο µε ρώτησε για τα ιδιαίτερα
χαρακτηριστικά της δουλειάς. Ήξερα πως ήταν ένας πολύ ικανός άνθρωπος, γιατί είχε φέρει εις πέρας το µεγαλύτερο µέρος του έργου του
Προξενείου Κων/πόλεως επί χρόνια, γι’ αυτό του απάντησα: «Η ιδιότητα
που χρειάζεται πιο πολύ στη δουλειά αυτή είναι µια καρδιά µε ανθρωπιά
και να µην προσπαθεί κανείς να καταπνίγει τις παρορµήσεις της».
Απ’ την απόκρισή του κατάλαβα ότι ήταν ενήµερος του προαπαιτούµενου
αυτού και συµφωνούσε µαζί µου. Γι’ αυτό άφησα τους ανθρώπους µου
µαζί του χωρίς να φοβηθώ και έφυγα µε το πλοίο για τις Ηνωµένες
Πολιτείες µε άδεια που µου έδωσε το Υπουργείο Εξωτερικών.
Στην Αθήνα, στο Παρίσι και αργότερα στις Ηνωµένες Πολιτείες, συνάντησα διαφόρους αυτόπτες µάρτυρες της µεγάλης καταστροφής που µου
διηγήθηκαν πράγµατα που είχαν ιδεί. Κράτησα σηµειώσεις των µαρτυριών διαφόρων απ’ αυτά τα πρόσωπα, αποκλείοντας προσεκτικά όλους
εκείνους που ήταν Έλληνες ή Αρµένιοι, όχι γιατί πίστευα πως οι
διηγήσεις αυτών θα ήταν κατ’ ανάγκην αναξιόπιστες, αλλά µάλλον γιατί
θα µπορούσαν ν’ αµφισβητηθούν σαν προερχόµενες από προκατάληψη.
Αµερικανοί υπάλληλοι της Near East Relief που στέκονταν επάνω στο
κατάστρωµα ενός πλοίου, το οποίο ανεχώρησε λίγο µετά το «Simpson»,
µου διηγήθηκαν ότι είδαν έναν άνδρα να ρίχνεται στη θάλασσα και να
κολυµπά προς το πλοίο. Ένας Τούρκος στρατιώτης σήκωσε το τουφέκι
του, σκόπευσε τον άνθρωπο και του τίναξε το κεφάλι στον αέρα! Ένας
άλλος Αµερικανός διηγούµενος το ίδιο περιστατικό πρόσθεσε τη
λεπτοµέρεια ότι ο Τούρκος σκόπευσε µε το τουφέκι του επάνω απ’ τον
ώµο ενός Άγγλου ναύτη. ∆ιδασκάλισσες και άλλοι απ’ το προσωπικό του
Αµερικάνικου Παρθεναγωγείου µού διηγήθηκαν ότι είδαν µια κυρία που
διέµενε στο ακριβώς αντικρυνό σπίτι να στέκεται στο δρόµο περικυκλωµένη από Τούρκους στρατιώτες, οι οποίοι τη λήστευαν και αποσπούσαν
τα δαχτυλίδια απ’ τα δάχτυλά της. Όταν τελείωσαν ένας απ’ αυτούς
υποχώρησε λίγο και της απέκοψε το ένα της χέρι µε το σπαθί του. Η
κυρία δεν ξαναφάνηκε πια και προφανώς πέθανε εξ αιτίας των κακώσεων
που είχε υποστεί.
Αµερικανοί και άλλοι που ήταν στη Σµύρνη µού διηγήθηκαν πολλές
φορές την ιστορία, ότι πολλοί απ’ τους κατοίκους, άνδρες, γυναίκες και
παιδιά, είχαν µαζευτεί επάνω σε µια µαούνα που ήταν αραγµένη στον
λιµένα, σε πολύ µικρή απόσταση απ’ την αποβάθρα, µε την ελπίδα ότι
καµµιά βάρκα των Συµµάχων ή Αµερικάνικη θα τους ρυµουλκούσε σε
κανένα πολεµικό και θα τους έσωζε. Οι Τούρκοι έριξαν πετρέλαιο επάνω
τους και τους έκαψαν. Την τροµερή αυτή ιστορία µού την επιβεβαίωσε η
Miss Emily McCallam, διευθύντρια του ∆ιακολλεγιακού Ινστιτούτου της
Σµύρνης. Έφτασε στη δύσµοιρη πόλη το πρωί της 14ης Σεπτεµβρίου
1922, αφού η φωτιά που είχαν βάλει οι Τούρκοι είχε λυσσοµανίσει όλη
τη νύχτα και είδε µερικά απανθρακωµένα ανθρώπινα σώµατα που
επέπλεαν µέσα στον λιµένα, τα οποία – όπως την πληροφόρησαν – ήταν
τα πτώµατα των ανθρώπων που είχαν καεί επάνω στη µαούνα.
Ένας σηµαίνων Ολλανδός έµπορος της Σµύρνης που είχε καταφύγει στη
θαλαµηγό του όσο διαρκούσε η πυρκαϊά, µου διηγήθηκε στην Αθήνα ότι
όλη τη νύχτα της τροµερής 13ης Σεπτεµβρίου άκουγε φρικτές κραυγές
από την παραλία που ξαφνικά σταµατούσαν µε έναν παράξενο παφλασµό
του νερού. Το άλλο πρωί έµαθε ότι είχε αποκεφαλιστεί ένας σωρός
Ένα βιβλίο που θα ενδιέφερε πάρα πολύ τους ανθρώπους θα µπορούσε
να γραφεί από τον καθένα που θα φρόντιζε να πάρει συνεντεύξεις από
πρόσφυγες και να γράψει τις διηγήσεις που θα άκουε απ’ αυτούς για
δραπετεύσεις την τελευταία στιγµή και για έξυπνα τεχνάσµατα
απελπισίας, στα οποία κατέφυγαν. Μια πλούσια γυναίκα µε µεγάλη
οικογένεια από µικρά παιδιά, τα έσωσε όλα µέσα στον συνωστισµό και
τον πανικό µε το να δέση ένα µακρύ σχοινί ολόγυρα στις µέσες τους, το
άλλο άκρο του οποίου έδεσε στη δική της. Μια κυρία που κατοικούσε
στα Βούρλα, µια µεγάλη πόλη κοντά στη Σµύρνη, έσωσε την ωραία της
κόρη µε το να την µεταµφιέσει σε µια άσχηµη και καµπουριασµένη
γρηούλα. Μια γυναίκα στις Ηνωµένες Πολιτείες, Αµερικανίς πολίτις, µου
έγραψε ότι το µικρό της κοριτσάκι τεσσάρων ετών που το είχε αφήσει
στη Σµύρνη µε τους γονείς της, βρέθηκε σ’ ένα απ’ τα νησιά. Όσο
διαρκούσε η σφαγή το παιδάκι αυτό χώθηκε µέσα σ’ έναν ανοιχτό τάφο,
όπου έµεινε ξαπλωµένο για πολλές ώρες ακίνητο και σιωπηλό σαν
ποντίκι, ωσότου άκουσε να περνούνε άνθρωποι που µιλούσαν Αγγλικά
και τότε παρουσιάσθηκε και σώθηκε από φιλικά χέρια.
∆ιηγούνται φρικτές ιστορίες για την πυρπόληση αρρώστων µέσα σε
νοσοκοµεία και παιδιών µέσα σε σχολεία. Οι µαθητές και µαθήτριες των
Αµερικανικών σχολείων και ιδρυµάτων σώθηκαν στην πραγµατικότητα
όλοι, καθώς και τα ορφανά, των οποίων είχαµε αναλάβει την περίθαλψη.
Λίγο πριν απ’ την αναχώρησή µου ο Έλλην Ανώτατος Αρµοστής µου
παρέδωσε ένα σηµαντικό ποσό που άνηκε σ’ ένα ορφανοτροφείο που είχε
ιδρύσει στον Μπουτζά, προάστειο της Σµύρνης και µε παρεκάλεσε να
αναλάβω την ευθύνη για το ίδρυµα και για τους τροφίµους του. Εγώ το
έκαµα πράγµατι και κατήρτισα µια Αµερικάνικη επιτροπή για τη
συνέχιση του έργου. Τα παιδιά εσώθηκαν όλα και ανεχώρησαν για τη
Θεσ/νίκη χάρις κυρίως εις τον ηρωισµό του κ. Murman, ενός Αµερικάνου
νέου. Εν πάση περιπτώσει δεν υπάρχει αµφιβολία ότι πολλά ελληνόπαιδα
που υπηρετούσαν στα σχολεία του κέντρου της περιοχής που κάηκε,
χάθηκαν µέσα στις φλόγες και ότι πολλοί ασθενείς έχασαν τη ζωή τους
µε τον ίδιο τρόπο. Τον αριθµό όλων αυτών δεν µπορεί να τον καθορίσει
κανείς, εξ αιτίας όµως της ταχύτητας µε την οποία ξαπλωνόταν η φωτιά,
ήταν προφανώς αδύνατη η ασφαλής εκκένωση των νοσοκοµείων.
Ολοκληρωτικός βιασµός γυναικών και κοριτσιών ήταν ένα απ’ τα
κυριώτερα χαρακτηριστικά της Σµυρναϊκής τραγωδίας. Είναι ανάγκη ν’
αναφέρωµε το βδελυρό αυτό γεγονός, χωρίς όµως να εκταθούµε πολύ
σχετικά µε αυτό. ∆εν είναι δυνατό οι Χριστιανοί της Αµερικής να
διάκεινται συµπαθώς µε την πολιτική περιποιήσεως µιας φυλής που
ειδικεύεται σε µια τέτοια διαγωγή. Επί του σηµείου αυτού υπεβλήθη ένα
γράµµα απ’ την ∆όκτορα Μ. C. Elliott, µια πασίγνωστη ιατρό, εκ γενετής
Αµερικανίδα υπήκοο, που επί πολλά έτη υπηρετούσε σε Νοσοκοµεία της
Εγγύς Ανατολής. Η µαρτυρία της ∆/ρος Elliott, που δεν είδε ποτέ µια
Μουσουλµανίδα γυναίκα που να είχε βιασθεί, είναι πολύ σηµαντική και
παρεποµένως, αποτελεί φόρον τιµής και για τον Έλληνα στρατιώτη. Απ’
αυτή βλέπει κανείς επίσης ότι οι Τούρκοι περιορίζουν τα ακόλαστα όργιά
τους στα κορίτσια των Χριστιανών. Ιδού το γράµµα της ∆/ρος Elliott:
Αθήναι, Ελλάς 2 Ιουνίου 1923
Γενικόν Πρόξενον George Horton, Αµερικανικήν Πρεσβείαν Αθήνας,
Αγαπητέ µου, κ. Horton:
Πόσο σωστή ήταν η περίφηµη ρήση του Gladstone σχετικά µε τον
χαρακτήρα των Τούρκων – αποδείχθηκε πληρέστατα στην τελευταία
καταστροφή της Σµύρνης.
Η θέση µου σαν γυναίκας ιατρού µου δίνει µιαν ιδιαίτερη ικανότητα να
ξέρω το πώς φέρθηκαν οι Τούρκοι στις νέες κοπέλλες. Απ’ την πείρα µου
τεσσάρων χρόνων στην Τουρκία θεωρώ αξιοσηµείωτο ότι δεν έχω ιδεί
ποτέ µια Τούρκισσα κοπέλλα που να έχει βιασθεί. Κατά χαρακτηριστική
αντίθεση προς αυτό έχω ιδεί εκατοντάδες Χριστιανές κοπέλλες που έχουν
πάθει αυτό το πράγµα από Τούρκους άνδρες. Η τελευταία καταστροφή της
Σµύρνης δεν απετέλεσε εξαίρεση σ’ αυτό το γεγονός και µπορώ απόλυτα να
βγάλω το συµπέρασµα από όσα είδα µε τα ίδια µου τα µάτια ότι ο βιασµός
Χριστιανών κοριτσιών απ’ τους Τούρκους στη Σµύρνη ήταν ολοκληρωτικός. Πράγµατι και έχω εξετάσει δωδεκάδες τέτοιων κοριτσιών και έχω
ακούσει απ’ αυτά διηγήσεις για άλλα κορίτσια που έπαθαν τα ίδια. Εφόσον
απ’ την προσωπική µου ιατρική εξέταση εξακρίβωσα ότι η σχετική τους
διήγηση δεν ήταν καθόλου υπερβολική, δεν έχω λόγους να πιστεύω ότι όσα
µου εξέθεσαν σχετικά µε τις συντρόφισσές τους δεν ήταν σωστά.
Η µεταχείριση των κοριτσιών στη Σµύρνη κατά τη διάρκεια της τελευταίας
καταστροφής του 1922 υπήρξε ακατονόµαστη και είµαι πρόθυµη να
εκθέσω υπεύθυνα σαν Αµερικανίδα ιατρός και σαν διευθύντρια ενός
οργανισµού που εκτελεί ένα σπουδαίο ιατρικό έργο στην Ελλάδα, µετά την
καταστροφή της Σµύρνης, ότι η ίδια έκανα αυτή την διαπίστωση.
Ειλικρινώς υµετέρα
(υπογρ.) ∆ρ Μ. C. Elliott
∆ιευθύντρια των Αµερικανικών Νοσοκοµείων για γυναίκες
Αθήναι, Ελλάς
Ανάµεσα σε άλλους µάρτυρες του αίσχους της Σµύρνης ήταν και ένας
υπάλληλος του µεγάλου εµπορικού οίκου της Νέας Υόρκης Mac
Andrews and Forbes. Τα γραφεία του στη Σµύρνη βρίσκονταν στην
περιοχή που καταστράφηκε απ’ τη φωτιά. Ο άνθρωπος αυτός είδε
Τούρκους που έριχναν χειροβοµβίδες µέσα στις οικοδοµές που ύστερα
έπαιρναν φωτιά.
Ένας σηµαίνων αξιωµατούχος της Y.M.C.A., εκ γενετής Αµερικανός
υπήκοος, µου διηγήθηκε τα εξής:
«Στεκόµουν µαζί µε αρκετούς άλλους επάνω στο κατάστρωµα ενός πλοίου
και κύτταζα τη φωτιά, οπότε είδα µερικά άτοµα να ρίχνουν κάποιο υγρό
επάνω σε µια απ’ τις µεγαλύτερες οικοδοµές που βρίσκονταν ακριβώς
µπροστά στην παραλία και πολύ γρήγορα ξεπετάχτηκαν απ’ την οικοδοµή
τεράστιες φλόγες. Τούρκοι στρατιώτες περιπολούσαν την ώρα εκείνη
πάνω-κάτω µπροστά απ’ την οικοδοµή, και δεν επενέβησαν καθόλου».
Ένας άλλος πασίγνωστος παράγων της Υ.Μ.C.Α. µε πληροφόρησε ότι
είδε γυναίκες τρυπηµένες µε λόγχες από Τούρκους και τα πτώµατα
παιδιών που είχαν επίσης τρυπηθεί µε λόγχες. Το αυτοκίνητο του ίδιου
που τριγύριζε µέσα στην πόλη για περιπτώσεις αναγκών φιλανθρωπίας,
δυσκολευόταν να προχωρήσει από τα πτώµατα.
Κατά τη διάρκεια της διαµονής µου στην Ουάσιγκτον στα 1922 και 1923
συνάντησα πολλές φορές την ∆/ρα Esther Lovejoy, την πασίγνωστη
ιατρό της Νέας Υόρκης. Η ∆ρ Lovejoy είχε έλθει στη Σµύρνη ενώ οι
πρόσφυγες ήταν ακόµα στην προκυµαία και η εκκένωση της πόλεως
συνεχιζόταν. Ρίχτηκε κυριολεκτικά στη δουλειά της παροχής ιατρικής
βοήθειας στους αρρώστους και πληγωµένους και ιδιαίτερα στις επίτοκες
γυναίκες. Μου περιέγραψε µε ζωηρά χρώµατα τη λήστευση των
προσφύγων απ’ τους Τούρκους, στρατιώτες και πολίτες, και επάνω στην
παραλία και κατά τη στιγµή της επιβιβάσεώς των. Ενώ οι άνδρες µας
βοηθούσαν τους δύσµοιρους εκείνους ανθρώπους να φύγουν, οι Τούρκοι
τους χτυπούσαν βάναυσα ψάχνοντας µέσα στα ρούχα τους για χρήµατα ή
ο,τιδήποτε πολύτιµο που µπορούσαν να έχουν επάνω τους.
Ένα απ’ τα πιο αισχρά χαρακτηριστικά της τραγωδίας της Σµύρνης ήταν
η απαγωγή των ανδρών ηλικίας 18 έως 45 ετών. Αυτοί ήταν άµαχοι
γεωργοί και άλλοι που δεν είχαν ούτε την παραµικρή ευθύνη για την
αποβίβαση του Ελληνικού στρατού στη Μικρά Ασία. Αυτοί ήταν οι
προστάτες των οικογενειών και η βίαιη απαγωγή τους άφησε τις χήρες
και τα ορφανά στην υποστήριξη των δήθεν «Χριστιανικών Εθνών» και
ιδιαίτερα των Ηνωµένων Πολιτειών. ∆εν χρειάζεται κανείς παρά µόνο
λίγη φαντασία για να έχει µια εικόνα των σκηνών που µου περιέγραψαν η
∆ρ Lovejoy και άλλοι που µου διηγήθηκαν για παιδιά που αγκάλιαζαν µε
τα χέρια τους τις κνήµες των πατέρων τους και ξεφώνιζαν απελπιστικά
για έλεος, και για γυναίκες που σφίγγονταν επάνω στους άνδρες τους σ’
ένα τελευταίο αγκάλιασµα απελπισίας· και χρειάζεται λιγώτερη φαντασία
για να οραµατιστεί κανείς τον τρόπο µε τον όποιο τ’ ανδρόγυνα εκείνα
απεσπώντο ο ένας απ’ τον άλλον.
Οι τελευταίες αυτές σκηνές επάνω στην προκυµαία της Σµύρνης
αποκαλύπτουν ολόκληρο το σατανικό και µεθοδικό εφαρµοσθέν σχέδιο
των Τούρκων. Οι στρατιώτες είχαν την άδεια να κορέσουν τα ακόλαστα
ένστικτά τους για σφαγή και λεηλασία και βιασµούς, µε την επίθεση
κατά πρώτον κατά των Αρµενίων, τους οποίους έσφαζαν και έκαιαν,
βιάζοντας τις γυναίκες και τις κόρες τους. Ενώ για τους Έλληνες που
µισούσαν βαθύτερα, επιφύλασσαν έναν βραδύτερο και πιο επώδυνο
θάνατο. Οι λίγοι που γύρισαν πίσω διηγούνται φρικτά πράγµατα. Μερικοί επυροβολήθηκαν και σκοτώθηκαν κατά οµάδες. Όλοι ήταν πεινασµένοι και χιλιάδες πέθαναν από αρρώστιες, κούραση και εγκατάλειψη.
Αυθεντικές εκθέσεις Αµερικανών υπαλλήλων της Near East Relief
αναφέρουν για µικρές οµάδες απ’ αυτούς που τους συνάντησαν πολύ
µακρυά στο εσωτερικό της Μικράς Ασίας και που όταν είχαν ξεκινήσει
αποτελούνταν από χιλιάδες.
Οι Τούρκοι προφασίζονταν ότι αποµάκρυναν τον άρρενα πληθυσµό της
Σµύρνης και της περιοχής της για να ξανακτίσει τα χωριά που είχαν
καταστραφεί απ’ τον Ελληνικό στρατό κατά την υποχώρησή του. Αυτό
έχει µια χροιά δικαιοσύνης και θα έχει κάποια απήχηση σε κάθε
Αµερικανό που δεν ξέρει τα γεγονότα. Οι Έλληνες χωρικοί της Μικράς
Ασίας ήταν Οθωµανοί υπήκοοι και δεν ήταν µε κανένα τρόπο υπεύθυνοι
για τις πράξεις της Ελληνικής Κυβερνήσεως. Πολλοί λίγοι απ’ αυτούς
είχαν καταταχθεί σαν εθελοντές στο στρατό της τελευταίας και είχαν
µεταχειριστεί κάθε µέσο και κάθε υπεκφυγή που ήταν δυνατό να επινοήσουν για ν’ αποφύγουν τη µάχη: Αν οι Έλληνες της Μικράς Ασίας ήταν
µια ρωµαλέα και πολεµοχαρής φυλή και είχαν συνεργαστεί µε όλη τους
τη δύναµη µε τους Έλληνες της Ελλάδος, θα µπορούσαν να φέρουν τους
Τούρκους σε πολύ δύσκολη θέση.
Ο σκοπός του Κεµάλ, όπως είδαµε ήδη, ήταν ένας: η εξόντωση. Ο λόγος
που προφασίζονταν ότι είχαν γι’ αυτό ήταν µια απ’ τις πονηρές υπεκφυγές
που µεταχειρίζονταν οι Τούρκοι για τους κουτούς Ευρωπαίους. Αφ’
ετέρου όµως δεν ήταν Έλληνες άνδρες όλοι οι δυστυχείς που υπήχθησαν
απ’ τους Τούρκους. Πολλές χιλιάδες Χριστιανών γυναικών και κοριτσιών
παραµένουν ακόµα στα χέρια των για να ικανοποιούν τις ακόλαστες
ορµές των ή για να δουλεύουν σαν σκλάβες. Μια έκθεση που υπεβλήθη
στην Κοινωνία των Εθνών δίνει τον αριθµό «των πενήντα χιλιάδων και
άνω» – ο υπολογισµός αυτός όµως φαίνεται πολύ συντηρητικός. Οι
Ηνωµένες Πολιτείες δεν πρέπει να υπογράψουν συνθήκη ειρήνης µε την
Τουρκία πριν αποδοθούν οι άνθρωποι αυτοί.
Ο Μουσταφά Κεµάλ διέπραξε ένα τροµερό σφάλµα µε το να κάψει τη
Σµύρνη και να φερθεί εγκληµατικά στους κατοίκους της. Εάν τους
µεταχειριζόταν µε καλό τρόπο, ανεξάρτητα απ’ τη θρησκεία τους, θα
συγκεντρώνονταν όλοι µε ειλικρίνεια ολόγυρά του και θα αποδεικνυόταν
ένας πραγµατικά µεγάλος άνδρας. Επί πλέον µια τέτοια διαγωγή θα ήταν
ένας λαµπρός θρίαµβος για τον Μωαµεθανισµό.
Η καταστροφή της Σµύρνης από τους Τούρκους υπήρξε ένα γεγονός
µεγάλης σηµασίας στην Εκκλησιαστική ιστορία. Την εποχή της γεννήσεως του Προφήτη, στα 570 µ.Χ. περίπου, ο Χριστιανισµός είχε ξαπλωθεί πέρα απ’ την περιοχή που γενικά σήµερα ονοµάζουµε «Ευρώπη»,
στην αρχαία επαρχία της Ασίας που εκτεινόταν ανατολικά µέχρι την
Κασπία Θάλασσα, σε µια πλατειά λωρίδα της Συρίας και σε µια ευρεία
ζώνη της Βόρειας Αφρικής, κατ’ ευθείαν µέχρι τον Ατλαντικό Ωκεανό.
Στα 30 µ.Χ. σύµφωνα µε τον Kurtz, ιστορικό της Χριστιανικής
Εκκλησίας, υπήρχαν στον κόσµο πεντακόσιοι Χριστιανοί, στα 100 µ.Χ.
είχαν αυξηθή σε πεντακόσιες χιλιάδες και στα 311 µ.Χ. έφθαναν τα
τριάντα εκατοµµύρια.
Η Μικρά Ασία και η Αφρική είναι περίφηµες στην ιστορία της
Εκκλησίας σαν πατρίδες πολλών απ’ τους ονοµαστότερους Χριστιανούς
Πατέρες και µάρτυρες, όπως ήταν ο Πολύκαρπος, επίσκοπος της
Σµύρνης, ο Τερτυλλιανός της Καρχηδόνας, ο Κλήµης της Αλεξανδρείας,
ο Χρυσόστοµος της Αντιοχείας, ο Ωριγένης της Τύρου, ο Κυπριανός της
Καρχηδόνας και ένα πλήθος άλλων. Ο Απόστολος Παύλος γεννήθηκε
στην Ταρσό της Κιλικίας.
Κατά τον όγδοον αιώνα ο Τιµόθεος έστειλε µιαν οµάδα ιεραποστολών
απ’ την Μεσοποταµία για να προσηλυτίσουν τους Τατάρους, κι αυτή
πήγε µέχρι την Κασπία Θάλασσα και µάλιστα µπήκε και στην Κίνα
«διαδίδοντας και ξαναζωντανεύοντας στα µέρη εκείνα τη γνώση του
Ευαγγελίου». Οι Επτά Εκκλησίες της Αποκαλύψεως ήταν στη Μικρά
Ασία και το γεγονός ότι η Σµύρνη ήταν η τελευταία απ’ αυτές και
διατήρησε τη δάδα της αναµµένη µέχρι το 1922, δίνει ιδιαίτερη έµφαση
στην σηµασία της καταστροφής της απ’ τους Τούρκους, µέσα στην
Εκκλησιαστική ιστορία.
Ο σκοπός του Μεγάλου Κωνσταντίνου, όταν ίδρυσε την πρωτεύουσά
του, ήταν να χτίσει µια διακεκριµένη Χριστιανική πόλη που θα έπρεπε να
γίνει η Μητρόπολη του Χριστιανισµού. Η µεγαλοπρέπειά της, η ευγένειά
της, η τέχνη της και ο πολιτισµός της, ο πλούτος, η δύναµη και η φήµη
της σαν κέντρου µαθήσεως και ευσέβειας, έµειναν αλησµόνητα µέχρι και
σήµερα. Μπροστά στους ευγενείς άρχοντες και αρχόντισσές της οι
αριστοκράτες και αριστοκράτισσες της ∆υτικής Ευρώπης φαίνονταν
άξεστοι άνδρες και αγριοκόριτσα. Αφού καταστράφηκαν, λεηλατήθηκαν
και υπέστησαν βαρεία κακοµεταχείριση από τους Λατίνους ιππότες
(συµφορά απ’ την οποία ουδέποτε µπόρεσαν ν’ αναλάβουν) οι κάτοικοι
της Βυζαντινής αυτοκρατορίας, διατήρησαν µολαταύτα αρκετό µέρος απ’
τον πολιτισµό τους, ώστε, όταν τελικά τους υπέταξαν οι Τούρκοι, να
διασκορπιστούν στην Ευρώπη και να φέρουν την αναγέννηση στη ∆ύση.
Η Αναγέννηση, η θαυµαστή εκείνη αφύπνιση απ’ το σκοτάδι του
Μεσαίωνα οφειλόταν κατά πολύ µεγάλο µέρος στην Παιδεία που έφεραν
στην Ευρώπη οι λόγιοι της Κωνσταντινουπόλεως που διέφυγαν απ’ τους
Τούρκους. Οι λόγιοι εκείνοι είχαν διατηρήσει αναµµένο το φως της
αρχαίας κλασικής Παιδείας καθ’ όλη τη διάρκεια του σκότους και της
αµάθειας της Ευρώπης.
Εάν η Κωνσταντινούπολη είχε µπορέσει να γλυτώσει και ο Χριστιανισµός είχε µπορέσει να διασωθεί στην Εγγύς Ανατολή, οι συνέπειες για
τον πολιτισµό θα ήταν ανυπολόγιστες. Πόσο δοξασµένη πόλη θα ήταν
σήµερα µια Ελληνική Κωνσταντινούπολη, αν είχε παραµείνει διαρκώς
Ελληνική, µε τις µακρές παραδόσεις της και τους τεράστιους θησαυρούς
αρχαίου πολιτισµού! Θα ήταν ένα δεύτερο Παρίσι, µε τα σκέλη του στις
δύο πλευρές του Βοσπόρου, µεγάλη στο εµπόριο, στη µάθηση, στις
επιστήµες και σε όλα τα προτερήµατα και τις επιρροές του Χριστιανικού
Ο Sir Edwin Pears στην πασίγνωστη ιστορία του λέγει τα εξής:
«Η Νέα Ρώµη του Μεγάλου Κωνσταντίνου περιήλθε κάτω απ’ την εξουσία
µιας ορδής τυχοδιωκτών της Ανατολής που ήταν βασικά Τουρανικής
καταγωγής ή µιγάδες εξ αιτίας της πολυγαµίας τους. Αυτή ήταν η πιο
µεγάλη νίκη που κέρδισε ποτέ η Ασία στον πόλεµό της µε την Ευρώπη. Επί
πολλές δεκαετίες υστέρα απ’ αυτή φάνηκε πως αποτελούσε τουλάχιστο µια
δυνατότητα για την Ανατολή να καταστρέψει όλους τους καρπούς της νίκης
του Μαραθώνος». Ο ίδιος συγγραφεύς λέγει αλλού:
«Κάτω απ’ την εξουσία των νέων δυναστών της η Κων/πολη προοριζόταν
να καταντήσει η πιο ξεπεσµένη πρωτεύουσα στην Ευρώπη, και έγινε
ανίκανη να συνεισφέρει ο,τιδήποτε που ν’ αξίζει κάτι στην ιστορία της
ανθρωπότητας. Ούτε οι καλές τέχνες, ούτε η λογοτεχνία, ούτε καν η
χειροτεχνία και γενικά τίποτε που θα επιθυµούσε ο κόσµος να διατηρήσει
µ’ ευχαρίστηση δεν προήλθε απ’ την Βασιλίδα των Πόλεων µετά το 1453.
Η άλωσή της, όσο µπορεί να ιδεί το ανθρώπινο βλέµµα, υπήρξε ένα
δυστύχηµα για τον κόσµο χωρίς κανένα πλεονέκτηµα που να περιορίζει τις
συνέπειες: φτώχια εξ αιτίας της κακοδιοικήσεως είναι το πιο καταφάνερο
αποτέλεσµα της κατακτήσεως που έπληξε τους υπηκόους της αυτοκρατορίας. Μεγάλες εκτάσεις γης αφέθηκαν ακαλλιέργητες. Βιοµηχανίες χάθη-
καν, µεταλλεία λησµονήθηκαν. Το εµπόριο έπαυσε σχεδόν να υπάρχει. Ο
πληθυσµός λιγόστεψε. Το πλουσιώτερο κράτος της Ευρώπης έγινε το
φτωχότερο· το πιο πολιτισµένο έγινε το πιο βάρβαρο. Η ηθική κατάπτωση
των υποταχθέντων λαών και των εκκλησιών των δεν ήταν λιγώτερο
ολέθρια από την βλάβη των υλικών των συµφερόντων. Οι Χριστιανοί
αποκαρδιώθηκαν. Η σωµατική τους αντοχή ελαττώθηκε».
Η κατάσταση της Μικράς Ασίας, όπως περιγράφηκε παραπάνω από τον
Sir Edwin Pears και που ήταν αποτέλεσµα της αλώσεως της Κων/πόλεως,
χειροτέρευε συνεχώς µέχρι την τελική πλήρη καταστροφή των
Χριστιανών απ’ τους Τούρκους. Τίποτε δεν άλλαξε κατά την διάρκεια
των πέντε περίπου αιώνων που πέρασαν. Ο Τούρκος δεν άλλαξε ούτε ως
προς τον χαρακτήρα του, ούτε ως προς τις µεθόδους του. Οι σκηνές που
περιέγραψε ο Pears ότι επηκολούθησαν την άλωση της Βασιλίδος των
Πόλεων, οι σφαγές και οι βιασµοί γυναικών, διπλασιάστηκαν στη
Σµύρνη µαζί µε την πρόσθετη φρίκη των βασανισµών των Χριστιανών
επάνω στην προκυµαία.
Μετά την Κων/πολη, η Σµύρνη, η «Γκιαούρ Σµύρνη» υπήρξε το τελευταίο οχυρό του Χριστιανισµού και του Ελληνικού πολιτισµού στην Εγγύς
Ανατολή. Είχε τα µεγάλα και πολύτιµα βιβλιοπωλεία της, τους λογίους
της, τα περίφηµα σχολεία της. Οι Έλληνες και οι Αρµένιοι µπορούσαν
οποτεδήποτε να επιτύχουν την ασφάλειά τους, αν απαρνιούνταν την
πίστη τους. Μολαταύτα, αν και υπήρξαν και µερικοί αποστάτες, γενικά
διατήρησαν την πίστη τους και υπέφεραν.
Ο µόνος πολιτισµός που υπήρξε στην Τουρκία από το µαύρο εκείνο έτος
1453 ήταν εκείνος που της έδωσαν οι Χριστιανοί της παλαιάς Βυζαντινής
Αυτοκρατορίας που απόµειναν µετά την κατάρρευσή της. Σχετικά µ’
αυτό είχε µεγάλη σπουδαιότητα το έργο των Αµερικανών και άλλων
ιεραποστόλων. Είχαν εκστρατεύσει αρχικά στην Τουρκία για να προσηλυτίσουν Μουσουλµάνους. Είδαν όµως ότι δεν µπορούσαν να επιτύχουν
κάτι τέτοιο, αλλά η πραγµατική τους αποστολή ήταν απέναντι των
Χριστιανών που λαχταρούσαν να διαφωτισθούν και να εξυψωθούν πνευµατικά. Η πρόσφατη γρήγορη ανάπτυξη των τελευταίων αυτών σχετικά
µε την προοδευµένη γεωργία, τη βιοµηχανία, το εµπόριο και την εκπαίδευση είχε σαν αποτέλεσµα την παλινόρθωση του Χριστιανισµού στην
Ανατολή και την ανοικοδόµηση του γκρεµισµένου και διαλυµένου οικοδοµήµατος της παλαιάς Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Στις Μεγάλες Χριστιανικές ∆υνάµεις είχε δοθεί µια καθυστερηµένη και τελευταία ευκαιρία
να επανορθώσουν το έγκληµα που είχε γίνει εις βάρος ολόκληρου του
κόσµου, όταν η Αγία Σοφία, ο Ναός της Αιώνιας Σοφίας, έπεσε στα χέρια
των Τούρκων.
Πόσοι σφάγηκαν µέσα στη Σµύρνη και στα προάστεια και τα χωριά της;
Είναι αδύνατο να κάνει κανείς οιανδήποτε εκτίµηση εντελώς επιτυχή, οι
προσπάθειες όµως υπερβολικής ελαττώσεως του σχετικού αριθµού κατ’
ανάγκην προδίνει έλλειψη αξιοπιστίας.
Επίσηµες στατιστικές αναβιβάζουν τους Αρµένιους κατοίκους της
Σµύρνης σε είκοσι πέντε χιλιάδες και είναι βέβαιο ότι το µεγαλύτερο
µέρος των ανδρών της Κοινότητας αυτής σκοτώθηκαν, χωρίς να
υπολογίσουµε τις γυναίκες και τα κορίτσια, καθώς και πολυάριθµους
Έλληνες. Μια έκθεση ανταποκριτού προς την London Daily Chronicle
από τις 18 Σεπτεµβρίου 1922 λέγει:
«Ο χαµηλότερος υπολογισµός των ψυχών που χάθηκαν και που ανακοίνωσαν οι πρόσφυγες καθορίζει το σύνολό των σε εκατόν είκοσι χιλιάδες».
Το Πρακτορείο Reuter, σε µια ανταπόκριση της ίδιας ηµέρας κάµνει την
εξής διαπίστωση:
«Από καµµιά απ’ τις εκθέσεις δεν είναι δυνατό να δώσει κανείς ακριβείς
αριθµούς για τα θύµατα, κατά πάσαν όµως πιθανότητα πρέπει αυτά να
υπερβαίνουν τις εκατό χιλιάδες».
Ο κ. Roy Treloar, ανταποκριτής της εφηµερίδας, είχε τηλεγραφήσει τα
«Ο Νουρεδδήν Πασάς άρχισε ένα συστηµατικό ανθρωποκυνήγι εναντίον
των Αρµενίων, οι οποίοι συγκεντρώθηκαν σε οµάδες ανά εκατό,
οδηγήθηκαν στο ∆ιοικητήριο (Konak) και εφονεύθηκαν».
Ο ανταποκριτής των Times του Λονδίνου τηλεγραφούσε:
«Οι σκοτωµοί γίνονταν συστηµατικά. Τούρκοι τακτικοί στρατιώτες και
άτακτοι, όπως µας διηγήθηκαν, µάζευαν απ’ τους δρόµους ανθρώπους που
φαίνονταν πλούσιοι και αφού τους ξεγύµνωναν, τους εσκότωναν κατά
οµάδες. Πολλοί Χριστιανοί που είχαν καταφύγει στις εκκλησίες, κάηκαν
µέσα σ’ αυτές, στις οποίες έβαλαν οι Τούρκοι φωτιά».
Ο κ. Otis Swift, ανταποκριτής του «Βήµατος του Σικάγου», επισκέφθηκε τα Ελληνικά νησιά, στα οποία είχαν µεταφερθεί πρόσφυγες µε ατµό-
πλοια που είχαν πάει για την διάσωσή τους και είδε πολλά θύµατα της
τραγωδίας, που οι διηγήσεις τους και το είδος των τραυµάτων τους
παρείχαν πρόσθετη µαρτυρία για τη θηριωδία των Τούρκων. Ιδού µια
µικρή περικοπή απ’ την έκθεση του κ. Swift:
«Τα Νοσοκοµεία των Ελληνικών νησιών είναι γεµάτα από ανθρώπους που
είχαν ξυλοκοπηθεί απ’ τους Τούρκους. Σε ένα Νοσοκοµείο της Χίου είδα
ένα παιδί που ζούσε ακόµα, αν και είχε πυροβοληθεί στο πρόσωπο από ένα
στρατιώτη που είχε σκοτώσει τον πατέρα του και βιάσει τη µητέρα του. Στο
ίδιο Νοσοκοµείο υπήρχε µια οικογένεια έξη ορφανών Αρµενίων. Ένα
νήπιο τεσσάρων ετών της οικογενείας αυτής είχε ξυλοκοπηθεί µε τον
υποκόπανο τουφεκιού, γιατί δεν είχαν βρεθεί χρήµατα ραµµένα µέσα στα
ρούχα του».
Είναι αναµφισβήτητο ότι πολλές χιλιάδες απ’ τους ανυπεράσπιστους
κατοίκους της Σµύρνης και της περιοχής της σκοτώθηκαν απ’ τους
Στον αριθµό εκείνων που σκοτώθηκαν πραγµατικά κατά τις ήµερες της
σφαγής πρέπει να προστεθούν οι Έλληνες που χάθηκαν µετά τον
εκτοπισµό τους, οι άνθρωποι που πέθαναν µέσα στις φλόγες ή
σκοτώθηκαν από την κατάρρευση τοίχων, εκείνοι που εξέπνευσαν πάνω
στην προκυµαία και όλοι εκείνοι που υπέκυψαν έκτοτε από στερήσεις ή
κακώσεις ή από θλίψη. Η έκταση της καταστροφής µπορεί να
διαπιστωθεί από το µέγεθος του έργου περιθάλψεως που διενεργήθηκε
από τότε και απ’ τα τεράστια ποσά που µαζεύτηκαν ιδιαίτερα στην
Αµερική για τη συντήρηση των χηρών και ορφανών.
Η έκθεση που ακολουθεί είναι του κ. Charles V. Vickery, Γενικού
Γραµµατέως της Περιθάλψεως Εγγύς Ανατολής (Near East Relief), 5η
Λεωφόρος, αριθ. 151, Νέα Υόρκη:
«Έχοντας υπ’ όψη το χρηµατικό ποσό που έχει δαπανηθεί για περίθαλψη,
θέλω να πω ότι σχετικά µε την Περίθαλψη της Εγγύς Ανατολής το
συνολικό ποσό χρηµάτων και τροφίµων που συνεισέφερε ο Αµερικανικός
λαός έχει ανέλθει κατά προσέγγιση σε ενενήντα πέντε εκατοµµύρια
δολλάρια. Από ό,τι γνωρίζω δεν υπάρχουν στατιστικές διαθέσιµες για τα
ποσά που έχουν ξοδευθεί από άλλες χώρες. Εκείνη που συνεισέφερε τα πιο
µεγάλα ποσά υπήρξε βέβαια η Αγγλία, δεν έχουµε όµως καθόλου σχετικά
στοιχεία εδώ στο Γραφείο µας.
Σχετικά µε το δεύτερο ερώτηµά σας για το πόσα χρήµατα χρειάζονται
ακόµα, θα έλεγα ότι είναι τροµερά δύσκολο να δώσει κανείς µιαν
αξιόπιστη απάντηση σ’ αυτό, γιατί υπάρχουν τόσο πολλοί αβέβαιοι
παράγοντες µέσα στο πρόβληµα, πράγµα που εσείς το ξέρετε πολύ καλά.
Όσον αφορά στη Near East Relief, το πρόγραµµά µας θα έπρεπε να
περιορισθεί πολύ γρήγορα υστέρα από ένα ή δύο χρόνια και η Εκτελεστική
Επιτροπή επήρε οριστική απόφαση «επί τω τέλει» να γίνει ένα είδος
συντονισµού ή συγχωνεύσεως των Πρακτορείων Εγγύς Ανατολής, αφού
περάσουν πέντε χρόνια ή και νωρίτερα ει δυνατόν. Η απόφαση αυτή
πάρθηκε πριν από εννέα µήνες περίπου.
Η Near East Relief θα χρειασθεί τέσσερα εκατοµµύρια δολλάρια περίπου
το χρόνο για τα δύο προσεχή έτη, εάν µπορεί κανείς να στηριχθεί στις
σηµερινές ενδείξεις».
Μια απ’ τις σηµαντικότερες εκθέσεις σχετικά µε την πυρκαϊά είναι εκείνη
του Αιδεσ. Charles Dobson, Άγγλου ιερέως της Σµύρνης και µιας
Επιτροπής σηµαινόντων Άγγλων, κατοίκων της περιοχής, στους οποίους
περιλαµβάνονται και οι Άγγλοι ιερείς του Βουρνόβα και του Μπουτζά. Η
έκθεση αυτή επιρρίπτει την ευθύνη της φωτιάς επάνω στους Τούρκους
«των οποίων φανατικά στοιχεία, ενθαρρυνθέντα απ’ την αδεία της τριήµερης λεηλασίας, έκαψαν την πόλη µε την ελπίδα ότι έτσι θα αποµάκρυναν
οριστικά τα µη Μουσουλµανικά και µη Ιουδαϊκά στοιχεία». Μια τέτοια
έκθεση από µια τέτοια πηγή, δεν αφήνει αµφιβολία σχετικά µε το γεγονός
ότι η Σµύρνη κάηκε απ’ τους Τούρκους, µολονότι οι κύριοι που
αναφέραµε παραπάνω δεν έλαβαν υπ’ όψη το περιστατικό ότι η πόλη
ήταν τότε κάτω απ’ τον απόλυτο έλεγχο των Κεµαλικών στρατευµάτων
και ότι πάρα πολλοί µάρτυρες είδαν τακτικούς στρατιώτες του Τουρκικού στρατού, µε στολή, να βάζουν φωτιές. Σχετικά µ’ όλα αυτά επιβάλλεται να πούµε ότι η παραπάνω έκθεση αναφέρει και περιστατικά
µεγαλύτερης θηριωδίας από κείνα που εγώ έχω εκθέσει, τα οποία όµως
παραλείπω να παραθέσω.**

  • Την 20ή Σεπτεµβρίου 1922.
    ** Ολόκληρη την έκθεση µπορεί να την εύρη κανείς απ’ την Gibraltar
    Diocesan Gazette, Αριθ. 2, Τόµος 6, του Νοεµβρίου του 1922.
    Τα εξής ραδιοτηλεγραφήµατα εστάλησαν το βράδυ της 13ης Σεπτεµβρίου, ενώ ήµουν εν πλω ταξιδεύοντας για την Αθήνα και αργότερα:
    Simpson 13-9-22 22.20
    H φωτιά έφθασε σχεδόν στο Προξενείο. Το Προξενείο έχει διασωθεί µαζί
    µε όλα σχεδόν τα πράγµατα αξίας. Πολυάριθµοι άλλοι Αµερικανοί
    επιβιβάσθηκαν σε πλοία και τώρα επιβιβάζονται, δεν έχουν όµως
    συγκεντρωθεί όλοι έως τώρα. Ολόκληρος ο πληθυσµός βρίσκεται στην
    παραλία, έχω τοποθετήσει πολλά ορφανά και υπαλλήλους Αµερικανικών
    φιλανθρωπικών οργανώσεων επάνω στο πλοίο Winona µε την παράκληση,
    αλλ’ όχι διαταγή να τους αποβιβάσει στην Αθήνα µε την υπόσχεσή µου ότι
    θα τους βοηθήσετε σχετικά µε τις αποβίβασή τους.

Litchfield Capt.

Simpson 14-9-22 11.30
∆ια Horton. To Winona αναχωρεί σήµερα 4 µ.µ. για Πειραιά µε
τριακόσιους πενήντα πρόσφυγες µε την οδηγία µου ν’ αναφερθούν σε σας
για οδηγίες σχετικά µε την αποβίβασή τους. Ο Simpson υπολογίζει να
φθάσει το Winona κατ’ ευθείαν περί την 9 π.µ. την Παρασκευή.

Herburn Capt.

Simpson rdo 15-9-22 08.00
Απ’ ευθείας για τον Horton, 0114 σχετ. τα 0114 παύλα 1136. Το Winona
θα έχει περίπου 1.000 πρόσφυγες. Το αντιτορπιλλικό Odsall έφυγε στις 7
π.µ. για τη Θεσ/νίκη µε 600, όσους χωρούσε. Παρακαλώ αναγγείλατε και
βοηθείστε αποβίβαση ει δυνατόν.

Herburn Capt.

Simpson rdo 15-9-22 07.00
Ατµόπλοιο Winona 348
Γεν. Πρόξενον Horton, U.S.S. Simpson. — To Winona φθάνει στις 11 π.µ.
σήµερα µε πρόσφυγες. Παρακαλώ κανονίσατε υποβοήθηση αποβιβάσεως.
Έλλειψη τροφίµων.
Walter Master

Simpson rdo 15-9-22 08.50
∆ια Horton Αµερ. Πρόξενον 14 Σεπτεµβρίου 5 µ.µ. Το Προξενείο
κατεστράφη εντελώς την περασµένη νύχτα. Κώδικες και έγγραφα αξίας
εσώθησαν. Τρία πέµπτα πόλεως καίονται τώρα και δεν υπάρχει δυνατότης
να σταµατήσει η φωτιά. Τα προσωπικά σας πράγµατα καθώς και το
αυτοκίνητο χάθηκαν. To Credit Lyonnais βρίσκεται στο κέντρο της
καιοµένης ζώνης. Ο ∆ιευθυντής και το προσωπικό του έφυγαν.

Σχετικά µε τον τρόπο µε τον οποίο οι Τούρκοι εκµεταλλεύθηκαν πάντοτε
τα συγκρουόµενα συµφέροντα και τις αντιζηλίες των Χριστιανικών
∆υνάµεων, ο Λόρδος Morley είχε κάνει πριν από αρκετά χρόνια την εξής
επιτυχηµένη παρατήρηση:
«Η ιδιόρρυθµη αυτή διαµάχη µεταξύ Οθωµανών και Χριστιανών έγινε
βαθµηδόν ένας αγώνας ανάµεσα στις Χριστιανικές ∆υνάµεις της Βόρειας
και ∆υτικής Ευρώπης να χρησιµοποιούν βασανιστικά ζητήµατα της
Ανατολής προς όφελος δικών τους ιδιαιτέρων φιλοδοξιών».
Το σχόλιο αυτό του περίφηµου αυτού Άγγλου είχε διατυπωθεί πριν
αρχίσει εντελώς ο αιώνας του πετρελαίου και ενόσω το κυριώτερο
ενδιαφέρον της Αµερικής στην Τουρκία ήταν ακόµα µόνο η προστασία
ολίγων ιεραποστόλων.
Εδώ είναι ανάγκη να κάνουµε µια σύντοµη ανασκόπηση της πολιτικής
καταστάσεως που έδωσε στους Τούρκους τη δυνατότητα ν’ αρχίσουν
ανεξέλεγκτα τις βιαιότητες. Θα γίνει έτσι φανερό ότι οι Τούρκοι
εφήρµοσαν και πάλι την πασίγνωστη πολιτική τους, της εκµεταλλεύσεως
των διαφωνιών και των συγκρουόµενων συµφερόντων των Χριστιανικών
∆υνάµεων. Έδειξαν την ευαισθησία ενός βαρόµετρου απέναντι και του
ελάχιστου σηµείου διαφωνίας µεταξύ των Ευρωπαϊκών Κυβερνήσεων ή
λαών και µια εξαιρετική επιτηδειότητα στο να προκαλούν ή να αυξάνουν
αυτή τη διαφωνία.
Οι Τούρκοι ήταν σύµµαχοι των Γερµανών κατά τη διάρκεια του Πρώτου
Παγκοσµίου Πολέµου και ίσως οι πιο πολύτιµοι. Στην πραγµατικότητα
όλος ο χρυσός εξαφανίσθηκε απ’ την Τουρκία και είναι πρόδηλο πού θα
ήταν δυνατό να πάει. Η Τουρκική Αυτοκρατορία λεηλατήθηκε έναντι
σιταριού και άλλων τροφίµων. Πολλές αµαξοστοιχίες φορτωµένες µε
τρόφιµα µε την επιγραφή «Berlin» εκινούντο µε µεγάλη συχνότητα προς
την Κωνσταντινούπολη απ’ τη Σµύρνη κι από άλλα µακρυνά σηµεία.
∆ιατήρησαν µε δύναµη τα Στενά των ∆αρδανελλίων εναντίον των
Αγγλογάλλων και µια απ’ τις πιο υπερφίαλες και πιο συχνές καυχήσεις
τους σήµερα είναι ότι τους ενίκησαν εκεί. Η Γερµανία, µια απ’ τις
Μεγάλες πολιτισµένες ∆υνάµεις, ήταν σύµµαχος των Τούρκων σε όλο το
διάστηµα που αυτοί διενεργούσαν την εξόντωση των Αρµενίων. Μετά
την ήττα της Γερµανίας θεωρήθηκε σαν δεδοµένο ότι είχαν περάσει πια
οι κακές µέρες των Χριστιανών της Οθωµανικής Αυτοκρατορίας. Η
Τουρκία είχε παραλύσει.
Ο Μουσταφά Κεµάλ, ο οποίος έκαψε τη Σµύρνη και συµπλήρωσε την
καταστροφή των Χριστιανών, είναι δηµιούργηµα της Ευρώπης. ∆εν
ηµπορεί να αµφισβητηθεί ότι το αρχικό σχέδιο των Συµµάχων περιελάµβανε τον διαµελισµό της Οθωµανικής Αυτοκρατορίας και ότι είχαν
διαµορφωθεί διάφορα σχέδια και είχαν δοθεί υποσχέσεις που δεν
ηµπορούσαν να πραγµατοποιηθούν εξ αιτίας των συγκρουόµενων συµφερόντων και ότι οι Τούρκοι εβοηθούντο απ’ την µια ή απ’ την άλλη των
∆υνάµεων είτε µυστικά είτε φανερά, για να υπερνικηθούν οι φιλοδοξίες
Κατά τη διάρκεια της θλιβερής αυτής ιστορίας Χριστιανοί οπλίσθηκαν
εναντίον των κληρονοµικών των δυναστών και ύστερα εγκαταλείφθηκαν
στην εκδίκηση των τελευταίων. Γενικά εγκαταλείφθηκαν, γιατί καµµιά
Χριστιανική δύναµη δεν επιθυµούσε να επιτεθεί κατά των Τούρκων, απ’
τους οποίους όλες επερίµεναν µεγάλα ωφελήµατα που θα δίδονταν αργότερα άφθονα στους υπηκόους της ∆υνάµεως που θα φαινόταν η περισσότερο φιλότουρκη. Οι Ηνωµένες Πολιτείες δεν παρέλειψαν να µετάσχουν
στον φρικτόν αυτόν συναγωνισµό. Στην αρχή το συµφέρον προκάλεσε
την εξάπλωση µιας σχεδόν παγκόσµιας φιλότουρκης προπαγάνδας µέσα
σε Χριστιανικές χώρες. Όταν η απαίσια αυτή σπορά άρχισε να αποδίδει
την τροµερή συγκοµιδή της σε αµέτρητους θανάτους, ο φόβος της λαϊκής
αγανακτήσεως και αποδοκιµασίας προκάλεσε µια πολιτική αποκρύψεως
της αλήθειας και αντιχριστιανικής προπαγάνδας.
Κατά τη διάρκεια της διαµονής µου στη Θεσ/νίκη, από το 1910 ως το
1914, όλοι υπέθεταν ότι και η Ιταλία και η Αυστρία εσκόπευαν πολύ
σύντοµα να καταλάβουν την πόλη αυτή και τα πολεµικά τους έκαµναν
συχνές επισκέψεις εκεί, αµιλλώµενα µεταξύ τους σχετικά µε την
γενναιοδωρία της φιλοξενίας τους προς τους κατοίκους. Το συνηθισµένο
θέµα συνοµιλίας ήταν «Ποια θα καταλάβη τη Θεσ/νίκη, η Αυστρία ή η

Τα αυτοκρατορικά σχέδια της Αυστρίας εκµηδενίστηκαν µε την έκβαση
του Μεγάλου Πολέµου. Τα σχέδια όµως της Ιταλίας εξακολούθησαν να
είναι ζωντανά και ζωηρότερα παρά ποτέ. Σ’ ένα άρθρο του στην
εφηµερίδα Foreign Affairs της 15ης Ιουνίου 1923 ο κ. Francesco
Coppola λέγει:
«Μολονότι η Ιταλία µπήκε στον πόλεµο για να αγωνισθεί εναντίον της
απόπειρας της Γερµανίας ν’ αποκτήσει την ηγεµονία του κόσµου και για να
αποσπάσει τα ιστορικά της σύνορα και τον έλεγχο της Αδριατικής απ’ την
Αυστρία, το εκ παραδόσεως ένστικτο της Ιταλίας είχε πράγµατι σαν στόχο
να εξασφαλίσει το απαραίτητο µέτρο ασφαλείας και ελευθερίας
επεκτάσεως. Γι’ αυτόν τον λόγο ο Βαρώνος Sonino περιέλαβε µέσα στη
θεµελιώδη συµφωνία της συµµαχίας — την συνθήκη του Λονδίνου του
Απριλίου του 1915 — διατάξεις για την αποικιακή επέκταση της Ιταλίας
στην Αφρική σε περίπτωση διανοµής των Γερµανικών αποικιών µεταξύ
Αγγλίας και Γαλλίας, καθώς και για µια αντίστοιχη ζώνη στο
Νοτιοανατολικό τµήµα της Ανατολίας στην περίπτωση που οι Σύµµαχοι θα
αποκτούσαν εδάφη στην Ανατολή. Για τον ίδιο λόγο αργότερα και όταν
έλαβε γνώση της πλήρους σχεδόν διανοµής της σε τρία µέρη της Οθωµανικής Αυτοκρατορίας (η οποία είχε συµφωνηθεί κακόπιστα στα 1916 µεταξύ
της Γαλλίας, της Ρωσίας και της Αγγλίας εν αγνοία της Ιταλίας, που επί ένα
χρόνο και πλέον είχε ήδη πολεµήσει ως τότε στο πλευρό τους) ανάγκασε
τους Συµµάχους να θέσουν και πάλι το πρόβληµα επί τάπητος και να
δώσουν ένα ανάλογο µερίδιο και στην Ιταλία. Η νέα συνθήκη είχε
συζητηθεί τον Απρίλη του 1917 µεταξύ του Sonino, του Ribot και του Λόυδ
Τζώρτζ στον Άγιο Ιωάννη της Μωριέννης — απ’ τον όποιο πήρε και τ’
όνοµά της — συνοµολογήθηκε δε και υπογράφηκε στο Λονδίνο τον
Αύγουστο του ίδιου έτους. Η συνθήκη αυτή, ενώ παραχωρούσε την
Κων/πολη και τον Καύκασο, την Αρµενία και ένα µέρος της Ανατολικής
παραλίας του Ευξείνου Πόντου στη Ρωσία, τη Συρία και την Κιλικία στη
Γαλλία, την Μεσοποταµία και το προτεκτοράτο επάνω στην Αραβία, στην
Αγγλία, έδιδε στην Ιταλία την Νοτιοδυτική Ανατολία, ολόκληρο το Βιλαέτι
του Αϊδινίου µαζί µε τη Σµύρνη, ολόκληρο το βιλαέτι του Ικονίου µαζί µε
την Αττάλεια και ένα µικρό µέρος του βιλαετίου Αδάνων. Η συνθήκη όµως
αυτή είχε µέσα της ευθύς εξ αρχής ένα δηλητήριο που αργότερα έµελλε να
την εξασθενίσει. Ήδη προτού τελειώσει ο πόλεµος, οι Σύµµαχοι έσπευσαν
να εκµεταλλευθούν το πρόσχηµα της απουσίας της υπογραφής της Ρωσίας
για να καταγγείλουν τη Συνθήκη του Αγ. Ιωάννου της Μωριέννης. Έτσι
συνέβη ώστε την Άνοιξη του 1919, ο Λόυδ Τζώρτζ, επωφελούµενος απ’ την
αδυναµία και προσωρινή απουσία του Ορλάνδο και παραβιάζοντας τη
Συνθήκη του Αγ. Ιωάννου της Μωριέννης και την ανακωχή του Μούδρου,
µπόρεσε να κάνει τον διακανονισµό να δοθούν η Σµύρνη και η πέριξ αυτής
γειτονική περιοχή στην Ελλάδα. Αυτό έγινε µε την απόλυτη συναίνεση του
Προέδρου Ουίλσον, ο οποίος έχοντας πλήρη άγνοια των Ευρωπαϊκών και
Μεσογειακών υποθέσεων, άφησε τον εαυτό του να παρασυρθεί από
ιδεαλιστικές παρορµήσεις και έµφυτες προκαταλήψεις και µε την
επιδοκιµασία του Clemenceau, ο οποίος αισθανόταν πολύ µεγάλη
ευχαρίστηση που ήταν σε θέση “jouer un mauvais tour a l’ Italie”».
Μερικά απ’ τα συµπεράσµατα του Ιταλού δηµοσιολόγου είναι συζητήσιµα, το άρθρο του όµως φανερώνει την Ιταλική νοοτροπία. Όσο
διαρκούσε η Ελληνική κατοχή γινόταν πολύς λόγος στη Σµύρνη στους
στρατιωτικούς κύκλους και µεταξύ των Λεβαντίνων σχετικά µε
προσπάθειες των Ιταλών να ιδρύσουν ένα λιµένα µακρύτερα προς τα
νότια, στην περιοχή της αρχαίας Εφέσου, ο οποίος θα γινόταν ο
κυριώτερος λιµένας της Μικράς Ασίας, θα έκαµνε δε τη Σµύρνη να χάσει
κάθε σπουδαιότητα. Πολλά λέγονταν επίσης για προσπάθειες των Ιταλών
να κερδίσουν τις συµπάθειες των Τούρκων. Εν πάσει περιπτώσει είναι
βέβαιο ότι οι Τούρκοι επιδροµείς συνήθιζαν να διασχίζουν τη συνοριακή
γραµµή απ’ την Ιταλική ζώνη, να επιτίθενται εναντίον Ελλήνων και να
τους σκοτώνουν και ύστερα να καταφεύγουν στους Ιταλούς, όπου δεν
ήταν δυνατό να καταδιωχτούν.
Ο ισχυρισµός ότι οι Τούρκοι εφοδιάζονταν µε πολλά όπλα και
πολεµοφόδια από Ιταλούς εισαγωγείς, επαναλαµβανόταν µε µεγάλη
επιµονή και ουδέποτε ανασκευάσθηκε επιτυχώς. Η άποψη των Ιταλών
είχε ήδη φανερωθεί. Είχαν τη γνώµη ότι οι Σύµµαχοι είχαν υποσχεθεί τη
Σµύρνη σ’ αυτούς και ότι οι Ελληνικές δυνάµεις είχαν σταλεί εκεί
εσπευσµένα απ’ τους άπιστους συµµάχους τους για να προλάβουν τη δική
τους απόβαση. Η Ιταλία µπορεί να καλοτυχίζει τον εαυτό της που δεν
εχτύπησε τους Έλληνες στη Σµύρνη, γιατί παρ’ όλους τους πόρους της,
που υπερείχαν βέβαια τους πόρους του Βασιλέως Κωνσταντίνου, θα είχε
εµπλακεί σε σοβαρές περιπέτειες.
Στην πραγµατικότητα όµως η στάση των συνετέλεσε στην ήττα των
Ελλήνων, την πυρπόληση της Σµύρνης και την τελική καταστροφή των
Χριστιανών της Μικράς Ασίας. Καταστράφηκαν επίσης πολλές
σηµαντικές περιουσίες Ιταλών, όπως και των άλλων. Ένα επακόλουθο
της αντιπάθειας της Ιταλίας εναντίον της Ελλάδος µπορεί να εύρει κανείς
στον βοµβαρδισµό της Κέρκυρας και την κατάληψη της νήσου απ’ τον
Ιταλικό Στόλο στις 31 Αυγούστου 1923.
Στις 27 του ίδιου µηνός, πέντε Ιταλοί, µέλη της Επιτροπής καθορισµού
της µεθοριακής γραµµής µεταξύ Αλβανίας και Ελλάδος, έγιναν θύµατα
ενέδρας πάνω σε έναν απόµερο δρόµο της Αλβανίας και εφονεύθηκαν
άνανδρα από άγνωστα πρόσωπα. Οι Έλληνες απέρριψαν τις απαιτήσεις
της Ιταλικής Κυβερνήσεως, ανάµεσα στις οποίες και µια αποζηµίωση
από πενήντα εκατοµµύρια λιρέττες, µε το επιχείρηµα ότι δεν είχε
εξακριβωθεί η ενοχή τους. Αίτηση της Ελλάδος να ανατεθεί η λύση της
διαφοράς στην Κοινωνία των Εθνών απορρίφθηκε απ’ τους Ιταλούς και η
νήσος βοµβαρδίσθηκε µε αποτέλεσµα να σκοτωθούν ή να τραυµατισθούν
65 πολίτες, οι περισσότεροι πρόσφυγες. Εύκολα µπορεί κανείς να
καταλάβει την αγανάκτηση των Ιταλών, είναι όµως αναγκαία η γνώση
των προηγουµένων γεγονότων για να εξηγηθεί ο ολότελα περιττός
βοµβαρδισµός µιας Ελληνικής νήσου επί τη βάσει ανεπαρκών δεδοµένων
καθώς και ο σκοτωµός ή τραυµατισµός εξήντα πέντε εντελώς αθώων
ατόµων. Επειδή όµως οι τελευταίοι αυτοί σκοτώθηκαν µε κανόνια, δεν
µπορεί να πει κανείς βέβαια ότι δολοφονήθηκαν.

Η συµµετοχή της Γαλλίας στην τραγωδία της Εγγύς Ανατολής είναι
γνωστή. ∆εν έχει κανείς ανάγκη να ψάξει πολύ για να βρει τα κίνητρά
της: Ένα ειλικρινές, πικρό και καθαρό µίσος εναντίον του Βασιλέως
Κωνσταντίνου και για κάθε τι που έχει σχέση µε κείνον και καχυποψία
σχετικά µε την επέκταση της Αγγλίας σε µια περιοχή, επάνω στην οποία
η ίδια η Γαλλία είχε αφιερώσει µεγάλη προσοχή επί πολλά χρόνια.
Γάλλοι κεφαλαιούχοι και η Γαλλική Κυβέρνηση έκαµναν σοβαρές
επενδύσεις µέσα στην Τουρκία και είχεν αναπτυχθεί Γαλλική προπαγάνδα από ένα ευρύ δίκτυο Καθολικών Σχολών που υποστηρίζονταν
επίσηµα, των οποίων οι σκοποί σε ό,τι αφορούσε τα κυβερνητικά συµφέροντα ήταν να προσελκύσουν τους ντόπιους νέους και να τους κάµνουν
Γάλλους υπηκόους. Επέκταση ή επικρατούσα επιρροή της Αγγλίας ή
άλλου κράτους µέσα στην Τουρκία θα σήµαινε να διακινδυνεύσουν τα
µεγάλα χρηµατικά ποσά που είχαν επενδυθεί εκεί απ’ τους Γάλλους και
να πάνε χαµένα τόσα χρόνια υποµονητικής εργασίας.
Η εισβολή αυτή µέσα στην Οθωµανική Αυτοκρατορία διατυπώθηκε µε
θαυµαστό τρόπο σε µια διάλεξη που έδωσε στα 1922 ο κ. Passereau,
∆ιευθυντής του Γαλλικού Commercial Bureau της Κων/πόλεως και
δηµοσιεύθηκε εκτενώς στην Echo de France της Σµύρνης. Ιδού µερικά
αποσπάσµατα απ’ αυτή:
«Σήµερα ο καθένας συνδέει ασυναίσθητα τόπους σαν την Κωνσταντινούπολη, την Ιερουσαλήµ, τη Βηρυττό, τη Συρία και τον Λίβανο µε τη Γαλλική
επιρροή και εδώ παρουσιάζονται τω όντι σχεδόν αµέτρητες αποδείξεις των
πολλών τρόπων µε τους οποίους οι Γάλλοι ασκούν σήµερα και έχουν
ασκήσει επί πολύν καιρό ευρύτατη και ευεργετική επιρροή από το ένα άκρο
της Ανατολής µέχρι το άλλο.
Σχολεία δικά µας, κοινωφελή ιδρύµατα, νοσοκοµεία, γηροκοµεία, άσυλα
ορφανών και εκθέτων έχουν ιδρυθεί σε κάθε σηµείο της Ανατολής. Σε κάθε
πόλη του εσωτερικού, σε όλα τα σηµαντικά χωριά καθ’ όλο το µήκος των
σιδηροδροµικών γραµµών, τελειωµένα ή υπό κατασκευή, υπάρχουν σχολεία και Γάλλοι διδάσκαλοι, άνθρωποι που διδάσκουν στα παιδιά τη δόξα
της Γαλλίας, τη γλώσσα µας, την ιστορία µας.
Ας κάµωµε τώρα µια ανασκόπηση των Γαλλικών οικονοµικών συµφερόντων µέσα στην Οθωµανική Αυτοκρατορία και ας ιδούµε σε ποιο βαθµό η
Γαλλική επιρροή έκαµε αισθητή την παρουσία της απ’ αυτή την άποψη.
Μερικά απ’ τα συµφέροντα αυτά απαριθµούνται παρακάτω και περιγράφονται λεπτοµερώς:
Οθωµανικό ∆ηµόσιο Χρέος: Το µερίδιο της Γαλλίας στο ∆ηµόσιο χρέος,
εξωτερικό και εσωτερικό, είναι φράγκα ή 60,31% του
κεφαλαίου ολοκλήρου του χρέους. Το υπόλοιπο του χρέους µοιράζεται
κυρίως µεταξύ της Αγγλίας και της Γερµανίας, και ανέρχεται ως προς την
πρώτη στα 14,19%, ως προς την δεύτερη στα 21,31%.
Τουρκικά ∆άνεια: Η ιστορία των κυβερνητικών ∆ανείων στην Τουρκία
χρονολογείται απ’ τον Κριµαϊκό Πόλεµο. Από την εποχή εκείνη και δώθε η
Γαλλία επενέβαινε αδιάκοπα σε κάθε περίσταση που ηπειλείτο το ∆ηµόσιο
Χρέος από εσωτερικές δυσκολίες, είτε κάτω απ’ τη µορφή βοηθείας στην
αναδιοργάνωση είτε µε οικονοµική βοήθεια.
Γαλλικές ιδιωτικές επιχειρήσεις µέσα στην Τουρκία: Η Γαλλία έχει
επενδύσει µέσα στην Οθωµανική Αυτοκρατορία φράγκα
περίπου σε ιδιωτικές επιχειρήσεις. Η συµµετοχή της στις βιοµηχανικές
δραστηριό-τητες της Αυτοκρατορίας ανέρχεται στα 53,5% του συνόλου, µε
13,68% που αναλογούν στη Μεγ. Βρεττανία και 32,77% στη Γερµανία. Οι
σχετικές οργανώσεις περιλαµβάνουν δραστηριότητες υπό την µορφή
τραπεζών, σιδηροδρόµων, λιµένων, εγκαταστάσεων ηλεκτρικής ενεργείας,
τηλεφώ-νων, τροχιοδρόµων κλπ. και εκτείνονται σε όλο το έδαφος του
Τούρκικου κράτους και περιβάλλουν την οικονοµική ζωή της Ανατολής µε
ένα δίκτυο Γαλλικών συµφερόντων. (Ανάµεσα στα συµφέροντα αυτού του
είδους που ανέφερε ο οµιλητής είναι η Αυτοκρατορική Οθωµανική
Τράπεζα και άλλες Τράπεζες, το Μονοπώλιο του Καπνού κλπ.).
Σιδηρόδροµοι: Η Γαλλία έχει υπό κατασκευή και εκµετάλλευση 2077
χιλιόµετρα σιδηροδροµικών γραµµών µε επενδυµένο κεφάλαιο
550.238.000 φράγκα, ενώ η Γερµανία έχει αντίστοιχα 2.565 χιλιόµετρα και
η Αγγλία 610 χ.µ. Η Γαλλία έχει επενδύσει µέσα στην Τουρκία 42.210.000
φράγκα σε µεταλλεία, καθώς επίσης 80.000.000 φράγκα περίπου σε προκυµαίες και λιµένες».
Επί πλέον ο οµιλητής δίδει έναν κατάλογο από τριάντα εννέα επιχειρήσεις διαφόρων ειδών, όπου περιλαµβάνονται βιοµηχανικές, εµπορικές,
ασφαλιστικές, ατµοπλοϊκές και άλλες εταιρείες. Θα πρέπει να τονισθεί
ότι οι επενδύσεις που απαριθµήθηκαν παραπάνω είχαν γίνει εις χρυσόν.
Τα γαλλικά αισθήµατα ιδιαίτερα όσον άφορα την Αγγλία, αποκαλύπτονται σ’ ένα έργο του Γάλλου συγγραφέα Michel Paillares που φέρει τον
τίτλο «Le Khemalisme Devant Les Allies», που δηµοσιεύθηκε στα 1922.
Ο κ. Paillares είναι ένας απ’ τους εκδότες της εφηµερίδος L’ Eclair του
Η περικοπή που ακολουθεί είναι µια απ’ τις συνοµιλίες που είχε ο
Paillares µε Γάλλους αξιωµατικούς της Κων/πόλεως και που δείχνουν τα
πολύ δυνατά τουρκόφιλα, αντιχριστιανικά και αντιαγγλικά αισθήµατά
«Με παρουσιάζουν σε έναν αξιωµατικό µε διοίκηση. Είναι ένας µονοκόµµατος άνθρωπος. ∆εν µασά τα λόγια του. Μοιάζει µε άνθρωπο που έχει
λαξευθεί από έναν βράχο, γιατί είναι αµετακίνητος στις συµπάθειες και
αντιπάθειές του. Όµως ο Ανθυποπλοίαρχος που ακούσαµε ήδη, αλλά µε
µεγαλύτερη ακόµη µανία, είναι εχθρός των Αρµενίων, των Ελλήνων, των
Εβραίων και των Άγγλων.
«Όσο για µένα», κραυγάζει «δεν τίθεται καν θέµα συζητήσεως! θα έπρεπε
να είµεθα ολωσδιόλου και απόλυτα Τουρκόφιλοι — θα ήθελα να πω κάτι
περισσότερο — ενθουσιώδεις φίλοι των Τούρκων (τουρκοµανείς). Αγαπώ
τους Μουσουλµάνους και µισώ τους µη Μουσουλµάνους υπηκόους των
που είναι σκουπίδια. Να εξασφαλίσουµε στους γενναίους αυτούς
ανθρώπους την ανεξαρτησία και την εδαφική τους ακεραιότητα και θα
έχουµε στο πρόσωπό τους τους πιστότερους και ειλικρινέστερους
συµµάχους. Τι επιζητούµε εδώ; Ένα οχύρωµα εναντίον του Ιµπεριαλισµού
της Ρωσίας και της Αγγλίας; Τη διατήρηση του γοήτρου µας; Την ελεύθερη
ανάπτυξη του εµπορίου µας, τη διάδοση της γλώσσας µας; Τον σεβασµό
των σχολείων και Γυµνασίων µας; Την εξασφάλιση των οικονοµικών µας
συµφερόντων; Όλα αυτά θα τα έχουµε µόνο µε µια Γαλλοτουρκική
συνεργασία. ∆εν θα έπρεπε ν’ ακούµε πια τις Ιερεµιάδες των Αρµενίων,
των Ελλήνων και των Εβραίων. ∆εν πρέπει να συνεχίσουµε να παίζουµε το
παιγνίδι ούτε της Αγγλίας, ούτε της Ρωσίας. Πρέπει να παρακολουθούµε
αγρυπνά την Ρωσία µ’ όλο που έχει συντριβεί απ’ τον Μπολσεβικισµό. Έχει
βλέψεις επάνω σ’ αυτή τη χώρα, τις οποίες δεν πρέπει να ενθαρρύνουµε.
∆εν νοµίζω όµως ότι αποτελεί έναν άµεσο κίνδυνο. Η Αγγλία είναι εκείνη
που πάνω απ’ όλα έχει γίνει ενοχλητική. Σχεδόν όλοι µας εµείς (οι Γάλλοι
Αξιωµατικοί) είµεθα υπέρ των Κεµαλικών και εναντίον των Άγγλων και
των Ελλήνων».
Αν και αυτά που είδαµε παραπάνω είναι η γνώµη ενός µεµονωµένου
ατόµου, εκφράζουν όµως αρκετά καθαρά τη γενική νοοτροπία της
Γαλλίας, όπως εκδηλώθηκε απ’ τη Γαλλική πολιτική µετά την ανακωχή.
Είναι προφανές ότι τα αισθήµατα του Γάλλου αυτού αξιωµατικού και
των συναδέλφων του για τους οποίους οµιλεί, φανερώνουν µια οξεία
ένδειξη διαφωνίας ανάµεσα στους συµµάχους, πολύ χρήσιµης στους
Τούρκους ακόµα και στο φρικτό τους έργο των σφαγών εις βάρος των
Ο καθηγητής Davis λέγει στο βιβλίο του «Σύντοµη Ιστορία της Εγγύς
Ανατολής» (σελ. 393):
«Τον Αύγουστο του 1922, προφανώς µε Γαλλικά πολεµοφόδια και µε τη
βοήθεια Γάλλων συµβούλων, οι Κεµαλικοί ξαφνικά επετέθησαν εναντίον
των Ελληνικών θέσεων στη Βιθυνία. Το ηθικό των Ελλήνων ήταν χαµηλό:
ήταν καταβεβληµένοι απ’ τη µακρά διάρκεια της εκστρατείας και είχαν
αθλία διοίκηση. Ο στρατός τους είχε κατατροπωθεί και εξεκένωσαν την
Ανατολία µε σχεδόν απίστευτη ταχύτητα. Οι Τούρκοι προχώρησαν κατ’
ευθείαν προς την Σµύρνη, την οποία και κατέλαβαν (στις 9 Σεπτεµβρίου
1922) και ύστερα την έκαψαν. Ο κόσµος είχε τροµοκρατηθεί πάλι από µια
απ’ τις τυποποιηµένες πλέον σφαγές κατακτηθέντων πληθυσµών».
Πρέπει να σηµειωθεί ότι ούτε οι Γάλλοι, ούτε οι Ιταλοί επέτρεπαν στο
Ελληνικό Ναυτικό να ενεργεί νηοψίες στα πλοία των υπηκόων τους που
προσήγγιζαν στους Τουρκικούς λιµένες, πράγµα που αποτελούσε καθ’
εαυτό παραβίαση της ουδετερότητας και δεν ηµπορεί να ερµηνευθεί
παρά µε έναν µόνο τρόπο — ότι µετέφεραν όπλα και εφόδια στους
Κεµαλικούς µε τη συναίνεση και την προστασία των κυβερνήσεών τους.
Για τους λόγους αυτούς τα πολεµικά των γενναίων και ιπποτικών
Γάλλων, «Προστατών των Χριστιανών της Ανατολής», ήταν αναγκασµένα να ναυλοχούν ήσυχα ανάµεσα στα πτώµατα των Χριστιανών που
επέπλεαν µέσα στον κόλπο της Σµύρνης και να παρακολουθούν τις
σφαγές που συνεχίζονταν.
Το εξής τυπικό περιστατικό φανερώνει την τέλεια αρµονία που επικρατούσε στους ναυτικούς κύκλους µέσα στον λιµένα της Σµύρνης και που
ήταν αποτέλεσµα των διεθνών διαφωνιών και µε πόση τυπικότητα
τηρούνταν οι σχέσεις αβροφροσύνης: Ένας ναύαρχος είχε προσκληθεί
απ’ τη ναυαρχίδα του σε γεύµα από έναν συνάδελφό του. Καθυστέρησε
για λίγα λεπτά και ζήτησε συγγνώµη για την καθυστέρηση που είχε
προξενηθεί από το πτώµα µιας γυναίκας που είχε εµπλακεί στον έλικα
της ατµακάτου του.
Ο φωτισµένος και καλώς πληροφορηµένος συγγραφεύς ∆ρ Herbert
Adams Gibbons, σε ένα άρθρο του στο Century Magazine του Οκτωβρίου 1921, δίνει την καλύτερη ανάλυση της Γαλλικής και Ιταλικής
συµπεριφοράς απέναντι των Τούρκων που έχω ιδεί οπουδήποτε. Φυσικά
δεν ηµπορούµε να την µεταφέρουµε εδώ στο σύνολό της, µερικές όµως
περικοπές απ’ αυτή θα είναι αρκετές για να δείξουν ότι η γαλλική
υποστήριξη των Τούρκων οφειλόταν στον φόβο και την ζηλοτυπία των
Γάλλων έναντι των Άγγλων. Λέγει ο ∆ρ Gibbons:
«Οι Άγγλοι θεωρούσαν την Ελλάδα σαν ένα είδος προτεκτοράτου κάτω απ’
τον οικονοµικό και στρατιωτικό έλεγχο της Μεγ. Βρεττανίας. Το σχέδιο
όµως χάλασε απ’ την πτώση του Βενιζέλου και την ήττα του Ελληνικού
στρατού στην Μικρά Ασία που επακολούθησε.
Η Εγγύς Ανατολή υπήρξε, από άποψη πολιτιστική, απ’ τις Σταυροφορίες
και ύστερα Γαλλική. Απ’ τη Θεσ/νίκη µέχρι τη Βηρυττό η Γαλλία ήταν
αποφασισµένη να έχει την υπέρτατη εξουσία. Η Παλαιστίνη παρουσίαζε τη
µόνη τελευταία παραχώρηση που µπορούσε να κάµει η Γαλλία. Βέβαια δεν
ήλπιζαν οι Γάλλοι να καταλάβουν την Κωνσταντινούπολη, δεν εννοούσαν
όµως ν’ αφήσουν ούτε τους Άγγλους να εγκατασταθούν στο Βόσπορο, όπως
είχαν κάνει στο Γιβραλτάρ και στο Πόρτ Σάιντ, στη Μάλτα και στην
Κύπρο. Γιατί αυτό θα σήµαινε την Αγγλική κυριαρχία στη Μεσόγειο και
στον Εύξεινο Πόντο και την προτεραιότητα για το Βρεττανικό κεφάλαιο
και για τα Βρεττανικά εµπορεύµατα σε αγορές που κατά παράδοση είχαν
υπάρξει Γαλλικές.
∆εν θέλω να κάµνω εικασίες. Η τάση του Γαλλικού τύπου που εµπνέεται
απ’ την Κυβέρνησή του δεν αφήνει χώρο για αµφιβολία σχετικά µε το ότι η
Γαλλία ετοιµάζεται να στείλει όπλα και χρηµατική βοήθεια στον Κεµάλ
Στη διάρκεια του πολέµου, µια απ’ τις πιο εντυπωσιακές κατηγορίες
εναντίον της Γερµανίας ήταν η φιλία της και η συµµαχία της µε την
Τουρκία καθ’ ον χρόνον οι Αρµένιοι εσφάζονταν. Η Γερµανία είχε
θεωρηθεί υπεύθυνη για τις σφαγές για τον λόγο ότι θα µπορούσε να τις
σταµατήσει εάν είχε χρησιµοποιήσει την επιρροή της επάνω στην σύµµαχό
της Τουρκία. Αυτό ήταν αληθές· δεν είναι όµως εξίσου αληθές ότι η Γαλλία
πρέπει να φέρει το όνειδος, και ως ένα βαθµό την ευθύνη, για τις σφαγές
εις βάρος των Αρµενίων και των Ελλήνων του 1920 και του 1921; Ένας
Γάλλος στρατηγός έκανε διαπραγµατεύσεις για ειρήνη µε τους Εθνικιστές
στην Κιλικία χωρίς να αξιώσει την κατάπαυση των σφαγών. Γάλλοι
διπλωµάτες συνθηκολόγησαν µε την Κυβέρνηση της Αγκύρας του Κεµάλ
Πασά παραβλέποντας τις σφαγές των Αρµενίων και των Ελλήνων. Η µόνη
σκέψη των Γερµανών στη διάρκεια του πολέµου ήταν να χρησιµοποιήσουν
τους Τούρκους και να µη διατρέξουν κανένα κίνδυνο να τους προσβάλουν
διαµαρτυρόµενοι εναντίον των σφαγών. Αυτό όµως ακριβώς κάµνουν και
οι Γάλλοι τώρα».
Αυτή είναι η καθαρή αλήθεια και είναι φρικτή. Το ερώτηµα που
γεννιέται αυτόµατα στο µυαλό κάθε αξιοπρεπούς Αµερικανού είναι: τι
έκαναν (αν έκαµναν κάτι) οι Ηνωµένες Πολιτείες, η µεγάλη Χριστιανική
χώρα, η ελπίδα του κόσµου και πηγή των ιεραποστολικών δραστηριοτήτων, σε όλο το διάστηµα που συνέβαιναν αυτά τα πράγµατα; Ποιάν
επιρροή άσκησαν και ποια σηµαντική ανακοίνωση διαµαρτυρίας και
φρίκης έκαναν;
∆ιάφορα ιστορικά συµβάντα συνδεόµενα µε Γαλλικές φιλότουρκες, στην
πραγµατικότητα όµως µίσαγγλες δραστηριότητες, είναι πολύ ενδιαφέροντα για έναν που µελετά την ψυχολογία της διπλωµατίας και την ευκολία
µε την οποία µπορούν να επηρεασθούν οι λαοί στις προτιµήσεις και στα
µίση τους από κείνους που τους κυβερνούν.
Σε µια κρίσιµη περίοδο του (σ.τ.µ.: πρώτου παγκοσµίου) πολέµου, στο
Βαλκανικό µέτωπο οι Σύµµαχοι είχαν αξιώσει την αποστράτευση του
Ελληνικού Στρατού και την παράδοση του µισού Ελληνικού στόλου και
µεγάλου µέρους του Ελληνικού πυροβολικού. Ο Βασιλεύς Κωνσταντίνος
ύστερα απ’ τις επιτυχείς εκστρατείες του στα Βαλκάνια, είχε γίνει
αντικείµενο θεϊκής σχεδόν λατρείας στους Έλληνες και οι Σύµµαχοι τον
φοβούνταν. Στις 2 ∆εκεµβρίου 1916 ένα τµήµα Γάλλων Ναυτών εβάδισε
µέσα στην Αθήνα για να καταλάβει το Ελληνικό στρατιωτικό υλικό που
είχε ζητηθεί. Έλληνες στρατιώτες πυροβόλησαν εναντίον των Γάλλων
ναυτών, ένας αριθµός απ’ τους οποίους σκοτώθηκαν.
Αυτό ήταν µια πολύ θλιβερή και ανόητη πράξη εκ µέρους των Ελλήνων.
Ήταν µάλλον ανόητο να σταλούν λίγοι ξένοι ναύτες µέσα σε µια
πρωτεύουσα για ν’ αποσπάσουν το πυροβολικό της και να περιµένουν να
γίνουν δεκτοί µε ανοικτές αγκάλες. Το ατυχές αυτό συµβάν είναι σήµερα
η βασική αιτία για το βαθύ µίσος των Γάλλων εναντίον των Ελλήνων. Ο
G. F. Abbott στο βιβλίο του «Η Ελλάς και οι Σύµµαχοι» περιγράφει ως
εξής τ’ αποτελέσµατα της λεγόµενης «Μάχης των Αθηνών»:
«Και έτσι η “ειρηνική επίδειξη” ετελείωσε αφού στοίχισε στους Έλληνες
τέσσερις αξιωµατικούς και είκοσι έξι άνδρες νεκρούς και πενήντα έναν
τραυµατισµένους. Οι απώλειες των Συµµάχων ήταν εξήντα νεκροί,
ανάµεσα στους οποίους έξι αξιωµατικοί και εκατόν εβδοµήντα εξι
Στις 10 Απριλίου 1920 οι Κεµαλικοί έσφαξαν άνανδρα τη Γαλλική
φρουρά της Urfa, σκοτώνοντας εκατόν ενενήντα άνδρες και τραυµατίζοντας άλλους εκατό και στις 20 Οκτωβρίου 1921 ο Franklin Bouillon
υπέγραψε µια χωριστή συνθήκη ειρήνης µε τους Τούρκους. Αµέσως
ύστερα απ’ την πυρπόληση της Σµύρνης έσπευσε να πάει στην πόλη που
κάπνιζε ακόµα, αγκάλιασε τον Μουσταφά Κεµάλ και τον φίλησε.
Το φίληµα αυτό του Franklin Bouillon έγινε ιστορικό και επειδή δεν
µπορεί να παραβληθεί µε καµµιά άλλη ωρισµένη περίφηµη και απαίσια
θωπεία, αξίζει να το θεωρήσουµε σαν ένα απ’ τα δυο περιφηµότερα µέσα
στην ιερά και κοσµική ιστορία, φιλιά.
Άλλες σκηνές από τη Σµύρνη µέσα στις φλόγες
Το γεγονός της σφαγής της Γαλλικής φρουράς της Urfa, όπως µας
µεταδόθηκε από αρµόδιες πηγές, έλαβε χώρα κάτω απ’ τις έξης συνθήκες:
Οι Εθνικιστές είχαν νικήσει τις µικρές γαλλικές δυνάµεις της Urfa τις
πρώτες µέρες του Απριλίου 1920 και στο τέλος ο ∆ιοικητής των
Γαλλικών ∆υνάµεων Hauger αναγκάσθηκε να παραδοθεί. Στις 8 Απριλίου αποφάσισε να εκκενώσει την πόλη, πράγµα που έκανε υπό τους εξής
όρους: Ότι όλοι οι Χριστιανοί θα είχαν πλήρη προστασία· ότι τα σπίτια
που είχαν καταληφθεί από τη φρουρά δεν θα τα καταλάµβαναν οι
Τούρκοι προτού να εγκαταλείψει η φρουρά την πόλη, ότι οι τάφοι των
πεσόντων θα ήταν σεβαστοί· ότι θα εδίδονταν αρκετά µεταφορικά µέσα
στους Γάλλους για να µεταφέρουν τα όπλα και πολεµοφόδιά τους κλπ.
γιατί τα δικά τους µεταφορικά µέσα είχαν εξαντληθεί. Ένας αξιωµατικός
της Χωροφυλακής και δέκα άνδρες θα τους συνόδευαν για την ασφάλεια
της συνοδείας.Ολ’ αυτά είχαν γίνει δεκτά από τον Μουτεσαρίφη της Urfa
και απ’ τον ∆ιοικητή των Τουρκικών Εθνικιστικών δυνάµεων, κατά
παράβαση όµως της συµφωνίας αυτής οι Τούρκοι επετέθησαν λίγο
ύστερα απ’ την αναχώρηση των Γάλλων εναντίον τους και τους εξόντωσαν σχεδόν εντελώς. Ένας εκ γενετής Αµερικανός υπήκοος που έτυχε να
βρίσκεται στην Urfa σε υπηρεσία περιθάλψεως και που ήθελε να πάει
στο Χαλέπι, αποφάσισε να ακολουθήσει την δύσµοιρη αποστολή και
ήταν αυτόπτης µάρτυρας αυτών που συνέβησαν. Η περιγραφή που
ακολουθεί είναι πολύ ενδιαφέρουσα σαν ένα κεφάλαιο αυθεντικής
ιστορίας που δεν έχει δηµοσιευθεί µέχρι σήµερα:
«Αναχωρήσαµε απ’ την Urfa την Κυριακή 11 Απριλίου 1920 στις 1.30 π.µ.,
ενώ στην εµπροσθοφυλακή ήταν ο λοχαγός Perraut και 4 χωροφύλακες
χρησίµευαν σαν οδηγοί, στο κέντρο της συνοδείας ήταν ο Αξιωµατικός της
Χωροφυλακής Emir Effendi, που θα µας συνόδευε µέχρι τον τόπο του
προορισµού µας.
Ενώ περνούσαµε την κορυφή του λόφου παρατηρήσαµε αρκετούς
χωροφύλακες για τους οποίους µας είπαν ότι εκεί ήταν το φυλάκιό τους. Η
ανάβαση ήταν πολύ δύσκολη γιατί τα αλόγα ήταν σε αθλία κατάσταση εξ
αιτίας του ότι δεν είχαν αρκετή τροφή και άσκηση. Οι καµήλες µάς έκαναν
να καθυστερούµε, γιατί ήταν πολύ φορτωµένες και σκαρφάλωναν µε
µεγάλη βραδύτητα. Σταµατούσαµε συνήθως επί δέκα λεπτά κάθε ώρα, ενώ
η οπισθοφυλακή αποτελείτο από εκατόν πενήντα άνδρες, άλλοι δε εκατόν
εξήντα άνδρες έρχονταν δυο χιλιόµετρα πιο πίσω.
Στις 6 π.µ. ενώ περνούσαµε ένα φαράγγι επάνω σ’ ένα ίσιο κοµµάτι του
δρόµου, ξαφνικά µας επετέθησαν οι Τούρκοι από πίσω και απ’ τα δυο
πλευρά µας, έχοντας µαζί τους πολυβόλα. Οι πυροβολισµοί άρχισαν
προτού να βγουν οι καµήλες έξω απ’ το φαράγγι. Βρίσκονταν πάνω στη
στροφή και σταµάτησαν. Πριν απ’ την επίθεση προχωρούσα εγώ µε τον
∆ιοικητή Hauger και πέντε λεπτά προτού ν’ αρχίσουν οι πυροβολισµοί
ήµουν επάνω σ’ ένα αµάξι του Ερυθρού Σταυρού, όπου ήταν και δύο
τραυµατίες. Όταν άρχισαν οι πυροβολισµοί, δυο αµάξια που προηγούνταν
απ’ τα άλλα, επειδή τα άλογα ή τα µουλάρια τους είχαν τραυµατιστεί ή
σκοτωθεί, αναγκάστηκαν να σταµατήσουν. Πήδησα κάτω προσπαθώντας
να καλυφθώ µέσα σ’ ένα κοίλωµα στην άκρη του δρόµου, βλέποντας όµως
ότι ήµουν εκτεθειµένος στους πυροβολισµούς απ’ τις κορυφές των λόφων,
αποφάσισα να προχωρήσω παραπέρα ελπίζοντας ότι θα εύρισκα τον
∆ιοικητή που ήξερα ότι ήταν µόνο δυο γυάρδες πιο µπροστά από µένα.
Την στιγµή εκείνη η επίθεση είχε πάρει µια τροµερή µορφή. Το έδαφος εκεί
σχηµάτιζε µια λεκάνη περιβαλλόµενη από λόφους και στερούµενη από
οιαδήποτε προκάλυψη έτσι που η φάλαγγα ήταν αναγκασµένη να
προχωρήσει για να βρει µια θέση άµυνας, πράγµα που έγινε πεντακόσιες
γυάρδες παραπέρα. Έτσι η συνοδεία, µε την εξαίρεση που είπαµε,
αποκόπηκε, ενώ τα περισσότερα απ’ τα άλογα είχαν σκοτωθεί µέχρι τη
στιγµή εκείνη. Οι πυροβολισµοί ως τότε είχαν αυξηθεί πάρα πολύ και εγώ
προχωρώντας συνάντησα τον ∆ιοικητή Hauger που ήταν µαζί µε δυο
άλλους αξιωµατικούς σε µια τρύπα στην πλαγιά του λόφου (που είχαν
αφήσει µερικοί λατόµοι) και απ’ εκεί διηύθυνε τις επιχειρήσεις. Ύστερα
από λίγο ήρθαν κοντά µας και άλλοι δύο αξιωµατικοί και ο Τούρκος
αξιωµατικός της χωροφυλακής, που ήταν τότε άοπλος και δυο διερµηνείς.
Κατά τις εννέα π.µ. ακούστηκε η οπισθοφυλακή και οι πυροβολισµοί
αυξήθηκαν ακόµα περισσότερο. Σε λίγο µας συνάντησε ο αξιωµατικός που
ήταν επί κεφαλής της, ο οποίος µας έδωσε µια φρικιαστική περιγραφή
αυτών που είχαν συµβεί, τους είχαν στήσει ενέδρα σε µια χαράδρα και έτσι
πολύ λίγοι είχαν γλυτώσει.
Από έναν λόφο προς τα βόρεια παρατηρήσαµε την Τουρκική Εθνικιστική
σηµαία. Ύστερα από λίγο είδαµε αρκετούς Κούρδους να έρχονται επάνω
απ’ τους λόφους· καθώς φαίνεται ήταν µια απ’ τις φυλές τους. Κατά τις 10
η ώρα περίπου ο ∆ιοικητής Hauger συσκέφθηκε µε τους άλλους
αξιωµατικούς και αποφάσισε να παραδοθεί.
Τη στιγµή εκείνη η γραµµή είχε σπάσει προς Ανατολάς, η µεταφορά είχε
αποτύχει, η οπισθοφυλακή είχε αποκοπεί και µας έφερναν πολλούς
τραυµατίες. Και τότε ο Γάλλος ∆ιοικητής είπε στον αξιωµατικό της
Χωροφυλακής να βγει έξω µε µια σηµαία ανακωχής.
Επειδή είχαµε πολλούς Αρµενίους µαζί µας που είχαν ανάγκη προστασίας,
επρότεινα να τους συνοδεύσω εγώ. Ο ∆ιοικητής το ενέκρινε και έτσι
προχωρήσαµε προς την παράταξη του εχθρού, ο διερµηνέας µου που
κρατούσε την Αµερικανική σηµαία και εγώ, έχοντας ανάµεσά µας τον
αξιωµατικό της χωροφυλακής µε τη λευκή σηµαία. Εξακολουθούσαν να
µας πυροβολούν συνεχώς. Όταν φθάσαµε στο µέρος όπου ήταν πριν η
φάλαγγα µεταφοράς που είχε καταστραφεί, βρεθήκαµε µπροστά σ’ ένα
µεγάλο στρατιωτικό σχηµατισµό και ζητήσαµε να ιδούµε τον αρχηγό του.
Μας είπαν ότι δεν είχαν αρχηγό παρά ήταν άτακτα στρατεύµατα «Τσέτες»
Τότε έδωσα οδηγίες στον αξιωµατικό της Χωροφυλακής να στείλει
αγγελιαφόρους που να ζητήσουν την παύση του πυρός και αυτό έγινε κατά
τις 10 και 20′ π.µ. Ύστερα από λίγα λεπτά µια οµάδα Κούρδων έτρεξαν απ’
τους λόφους προς τις Γαλλικές θέσεις και η µάχη ξανάρχισε. Βλέποντας ότι
δεν ήταν δυνατό να γίνει τίποτε, εφόσον οι εχθροί δεν δέχονταν την
ανακωχή, είπα στον αξιωµατικό της Χωροφυλακής να τρέξει µ’ ένα άλογο
στην Urfa (µια απόσταση από εννιά µίλια περίπου) για να πληροφορήσει
τον Μουτεσαρίφη για όλα όσα είχαν συµβεί και να φέρει αµάξια για τους
τραυµατίες κι εκείνος συµµορφώθηκε.
Τότε είδα µε τα µάτια µου να σκοτώνονται τραυµατίες και άνδρες που
παρέδιναν τα όπλα τους. Αυτά τα είδαν και άλλοι, ανάµεσα σ’ αυτούς και ο
Υπολοχαγός Deloir, ο οποίος τώρα είναι αιχµάλωτος στην Urfa. Εζήτησα
από µια φρουρά χωροφυλάκων που έφθασε στο αναµεταξύ, να µε
συνοδεύσει µέχρι την Urfa. Προχωρήσαµε πηγαίνοντας γύρω από ένα
λόφο και διασχίζοντας τον δρόµο προς µια φυσική στέρνα, απ’ την οποία
µπορέσαµε να πάρουµε νερό. Ο αξιωµατικός που ήταν επί κεφαλής των
χωροφυλάκων της Urfa έφθασε και µου έδωσε µια φρουρά από έξι άνδρες
ακόµα, τους οποίους διέταξε να προχωρήσουν προς την πόλη όσο το
δυνατό ταχύτερα, γιατί οι άτακτοι Κούρδοι έδειχναν πολύ εχθρική στάση.
Προχωρήσαµε από έναν κυκλικό δρόµο ανάµεσα από ένα φαράγγι και
φθάσαµε στην Urfa κατά τις 2.30 µ.µ. αφού είχαµε βαδίσει επί δώδεκα
ώρες, µας συνόδευε δε και ένας Σύρος µε το όνοµα Ιακώβ, ο οποίος είχε
εργασθεί στην Ελβετική Ιεραποστολή της Urfa.
∆εν κατώρθωσα να σώσω ούτε έναν απ’ τους Αρµενίους, γιατί είχαν
Σηµείωσις: Οι αιχµάλωτοι, πενήντα περίπου, ίσως είναι στη φυλακή.
Μπορεί να είναι και περισσότεροι, αλλά επί του παρόντος δεν µπορεί
κανείς να το βεβαιώσει, γιατί υπάρχει µια πιθανότης ότι µερικοί
βρίσκονται ακόµα στα χέρια των Κούρδων. Η επίσηµη αναφορά του
Μουτεσαρίφη αναφέρει ότι θάφτηκαν εκατόν ενενήντα, στους οποίους αν
προσθέσουµε και τους εκατό που είναι σε Νοσοκοµείο ή στη φυλακή,
έχουµε σύνολο τριακόσιους περίπου, ενώ η φρουρά που είχε ξεκινήσει
αποτελείτο από τετρακόσιους και άνω.
Ειδικές σηµειώσεις: Τούρκοι τακτικοί ιππείς αφήρεσαν τα ρούχα του από
τον Υπολοχαγό Deloir, τον όποιον αναφέραµε παραπάνω, και τον οποίο
ηύραν ολόγυµνο και διέσωσαν υστέρα από λίγη ώρα Κούρδοι, οι οποίοι
του έδωσαν τροφή και τον µετέφεραν στην Urfa.
Ο Σύρος Yakub, που τον έφερα πίσω µαζί µου, και που αποπειράθηκε να
δραπετεύσει στο Χαλέπι, είναι τώρα στην Urfa. Για τους Αρµενίους δεν
ακούσαµε τίποτε.
Την ώρα που διέσχιζα το πεδίο της µάχης είδα ένα λόχο Τούρκων
τακτικών στρατιωτών του πεζικού και το τµήµα πολυβόλων µε τα
µεταγωγικά µουλάρια που προχωρούσαν προς τις Γαλλικές θέσεις. Ίσως
είχαν καθυστερήσει κάπως, εκτός εάν είχαν αναπτύξει δράση επάνω στις
κορυφές των λόφων και προχωρούσαν τώρα για να συνεχίσουν τη µάχη.
Η επίθεση έλαβε χώρα στους λόφους δυτικά απ’ την Urfa, σε απόσταση
εννιά µιλίων περίπου απ’ την πόλη και δυο µιλίων απ’ τη διασταύρωση του
Arab Punar και απ’ τους δρόµους Serondj».
Η ιστορία που είπαµε παραπάνω αποδόθηκε ακριβώς όπως την άκουσα,
χωρίς καµµιά αλλοίωση, ούτε καν στη στίξη. Τα ιδιάζοντα χαρακτηριστικά του συµβάντος αυτού είναι:
Η παραβίαση της συµφωνίας· η χρησιµοποίηση των δήθεν «άτακτων» απ’
τις Τουρκικές Αρχές για ν’ αποφύγουν τις ευθύνες και την παρουσία
τακτικών στρατιωτών για την περίπτωση ανάγκης· ο σκοτωµός των
τραυµατιών και κείνων που παρέδιδαν τα όπλα τους.
Στην Urfa βρισκόταν όσο διαρκούσε η πολιορκία η κα Richard
Mansfield, χήρα του περίφηµου ηθοποιού· ο κ. G. Woodward, λογιστής
της Near East Relief και η Mary Caroline Holmes, µια ηρωική
Αµερικανίς κυρία, η οποία έγραψε ένα βιβλίο για τα γεγονότα που έζησε
µε τον τίτλο «Between the Lines in Asia Minor» (Ανάµεσα στις γραµµές
στη Μικρά Ασία) που εκδόθηκε απ’ την εταιρία «Fleming Η. Revell
Ο ρόλος που έπαιξαν η Ιταλία και η Γαλλία και που συνέβαλε τόσο πολύ
στην εξόντωση του Χριστιανικού πληθυσµού της Τουρκίας και στα
τροµερά γεγονότα της Σµύρνης ανακεφαλαιώνεται πολύ σωστά απ’ τον
George Abbott στο έργο του που αναφέραµε παραπάνω, µε τις εξής
«Η Γαλλία που µετά την ανακωχή είχε δείξει µια δυνατή αντιζηλία για τη
θέση της Αγγλίας σε µια περιοχή του κόσµου σχετικά µε την οποία έχει η
ίδια ειδικές αξιώσεις, πολύ γρήγορα συνωµολόγησε µια ιδιαίτερη
συµφωνία µε την Τουρκία — συµπεριφορά στην οποία την µιµήθηκε η
Ιταλία — και έδωσε στους Τούρκους την ηθική και υλική της ενίσχυση
εναντίον των Ελλήνων, ενώ η Αγγλία αρνήθηκε µεν να αλλάξει την
πολιτική της υπέρ των εχθρών της, περιορίστηκε όµως να δώσει στους
Έλληνες µόνο µια πλατωνική ενθάρρυνση, την οποία εκείνοι είχαν την
αφροσύνη να θεωρήσουν πολύ σπουδαιότερη απ’ ό,τι άξιζε».

∆υστυχώς εµποδίζοµαι να γράψω πολλά ενδιαφέροντα γεγονότα που
έχουν στενό σύνδεσµο µε την παρούσα ιστορία δηλ. µερικά πράγµατα
που περιήλθαν εις γνώση µου υπό την επίσηµη ιδιότητά µου. Εν πάση
περιπτώσει πιστεύω, προς τιµήν της Μεγ. Βρεττανίας, ότι υπήρξαν
στιγµές κατά τις οποίες παρά τρίχα θα εδικαίωνε τις πιο ωραίες
παραδόσεις της. Ποτέ δεν έµαθα τι ήταν εκείνο που την εµπόδισε να το
πράξει στην πιο κρίσιµη στιγµή.
Οπωσδήποτε η Βρεττανική συµβολή στα φρικτά γεγονότα της Σµύρνης
δεν συνίστατο σε ενεργό βοήθεια προς τους Τούρκους, ούτε τους
εφοδίασε µε όπλα και πολεµοφόδια. Όµως, αν και ήταν υπεύθυνη για την
αποβίβαση των Ελλήνων στη Μικρά Ασία και οι τελευταίοι υπεράσπιζαν
τα συµφέροντα εκείνης, δεν τους έδωσε βοήθεια, αλλά µόνο µια απατηλή
ενθάρρυνση που τους οδήγησε στην καταστροφή τους. Όσον άφορα την
Αγγλία, η Ελλάς ήταν το θύµα εσωτερικών πολιτικών διαφορών της
Αγγλίας και επιθέσεων εναντίον της Κυβερνήσεώς της σχετικά µε την
πολιτική της στην Εγγύς Ανατολή. Επειδή ο Loyd George ήταν φιλέλλην,
οι πολιτικοί του αντίπαλοι έγιναν πολύ γρήγορα και — αυτόµατα —
φιλότουρκοι. Αν οι Έλληνες στρατιώτες ήταν απλά ανδρείκελα των
Άγγλων, όπως επίστευαν και οι Ιταλοί και οι Γάλλοι, τότε δεν
αποτελούσε καθόλου τίµιο παιγνίδι να εγκαταλείψουν οι Άγγλοι τους
Έλληνες στην έσχατή τους ανάγκη και η εγκατάλειψη αυτή συνεπάγεται
µια πολύ βαρεία ευθύνη, ιδιαίτερα γιατί αυτή κατέστησε δυνατή την
τροµερή καταστροφή της Σµύρνης και της ενδοχώρας της.

Ως προς την ευθύνη ηµών των Αµερικανών για την καταστροφή των
Χριστιανών της Εγγύς Ανατολής γράφω µε µεγάλο δισταγµό και θλίψη
και πρέπει να περιορισθώ στην έκθεση ορισµένων διεθνώς γνωστών
Οι µέρες και οι µήνες που προηγήθηκαν των τροµερών γεγονότων της
Σµύρνης ήταν γεµάτοι απ’ τον θόρυβο που είχαν προκαλέσει οι
παραχωρήσεις και η φιλότουρκη προπαγάνδα που είχαν κάµει τότε οι
Chester (πατέρας και γιός). Τα ενθουσιώδη φιλότουρκα άρθρα των στον
τύπο είναι ακόµα πρόσφατα στη δηµόσια γνώµη. Αλλά και άλλοι
συγγραφείς φιλότουρκοι και αντιχριστιανοί εκινούνταν πολύ δραστήρια,
µερικοί απ’ αυτούς – χωρίς αµφιβολία – κερδίζοντας έτσι τον επιούσιο.
Οι Τούρκοι είχαν δυναµώσει οικονοµικά. Ασχολούνταν µε το ξεκοκκάλισµα των περιουσιών των Χριστιανών και είχαν «ενθυλακώσει».
Οι επιτήδειοι εξευρωπαϊσµένοι κύκλοι Τούρκων κατοίκων της
Κων/πόλεως αύξησαν σε µέγιστο βαθµό τις περιποιήσεις και τη φιλοξενία που χάριζαν στους ξένους διπλωµάτες. Το είδος αυτό των ανθρώπων
της Ανατολής είναι οι πιο ευπρόσδεκτοι και γοητευτικοί άνθρωποι στον
κόσµο. Η µορφωµένη Χανούµ είναι επίσης τροµερά ελκυστική και έχει
µια δελεαστική χάρη που σπάνια την έχουν οι αδελφές της που ανήκουν
σε άλλα έθνη. Όταν µερικές απ’ αυτές βγάλουν το «γιασµάκι» τους και
δείξουν τα χαριτωµένα τους πρόσωπα µέσα στην Πόλη, δεν δυσκολεύονται πολύ να πείσουν τους διπλωµάτες ότι είναι χειραφετηµένες και ότι η
πολυγαµία είναι κάτι ξεπερασµένο για τους Μωαµεθανούς· ότι οι
Έλληνες έκαψαν τη Σµύρνη, ότι ενάµισυ εκατοµµύριο Χριστιανοί στην
πραγµατικότητα αυτοκτόνησαν και δεν σφάγηκαν πραγµατικά ή ο,τιδήποτε άλλο επιθυµούν.
Πώς µπορεί κανείς να µην πιστεύει ο,τιδήποτε όταν µεταφερθεί στην
εποχή Χαρούν Αλ Ρασίντ και βρίσκεται µέσα σ’ ένα µέγαρο γεµάτο
τριαντάφυλλα του Κασµίρ και πάνω σ’ ένα χαλί µαγεµένο;
Ο αντιπρόσωπός µας στην Κωνσταντινούπολη Ναύαρχος Mark I. Bristol
είναι µια προσωπικότης πάρα πολύ γοητευτική: τίµιος, γενναίος, µεγαλόψυχος µε συµπεριφορά ανοιχτόκαρδη και ελκυστική. Με την λεπτή και
µαγνητική έλξη του πρόσχαρου και υποχρεωτικού χαρακτήρος του
συγκεντρώνει ολόγυρά του, οπουδήποτε και αν βρίσκεται, µια οµάδα
θαυµαστών και µαθητών, οι οποίοι υπερασπίζονται τον ναύαρχο και κάθε
τι που σκέπτεται και κάµνει.
Οι αξιωµατικοί του Ναυτικού που έρχονταν στη Σµύρνη ύστερα από
αίτηση του Προξενείου ήταν αντιπροσωπευτικοί τύποι του µέσου
Αµερικάνου αξιωµατικού του Ναυτικού, κύριοι µε κατανόηση υψηλού
βαθµού και µε ικανότητα που θα µπορούσε να χαρακτηρισθεί σχεδόν
τέλεια. Έρχονταν στη Σµύρνη µε ορισµένες διαταγές, τις οποίες
θεωρούσαν επιβεβληµένο καθήκον να εκτελέσουν. Εκτελούσαν εκεί όλα
τα καθήκοντά τους τέλεια και σωστά και επιτέλεσαν θαύµατα σχετικά µε
τη σωτηρία προσφύγων µετά την πυρκαϊα.
Γι’ αυτό ένοιωσα µεγάλη αµηχανία όταν µια Αµερικανίς κυρία της
Σµύρνης µε πληροφόρησε ότι ένας απ’ τους αξιωµατικούς είχε ειπεί ότι
ήταν «φιλότουρκος». Ένας άλλος, διοικητής µονάδος, εξεφράσθη µε
παρόµοιο τρόπο στην Αθήνα, σε ένα γεύµα, κατά τη διάρκεια µιας απ’ τις
διαδροµές που έκαµναν τα αντιτορπιλλικά µεταξύ της πόλεως αυτής και
της Σµύρνης.
Όταν στα 1922 πήγα στη Στρατιωτική και Ναυτική Λέσχη στην Ουάσιγκτον και ρώτησα έναν αξιωµατικό του Ναυτικού ανωτέρου βαθµού αν
ήταν αλήθεια ότι ήταν φιλότουρκος, αυτός µου απάντησε:
«Μάλιστα, είµαι, γιατί όταν ήµουν µικρός µε ανάθρεψαν µε την ιδέα πως
οι Τούρκοι διαρκώς κυνηγούσαν Έλληνες και Αρµενίους µ’ ένα µαχαίρι στο
χέρι. Ε λοιπόν: έχω πάει πολλές φορές εκεί πέρα στην Κων/πολη και δεν
έχω ιδεί τίποτε τέτοιο, έτσι κατέληξα στο συµπέρασµα πως ολ’ αυτά ήταν
µια αρλούµπα».
Και αυτά µεν τα καταλαβαίνει κανείς. Ο καθένας έχει δικαίωµα να έχει
τις γνώµες του, αδιάφορο σε ποιες αποδείξεις ή σε ποιους συλλογισµούς
τις στηρίζει. Εκείνο που µου έκαµνε έκπληξη εµένα ήταν η ιδέα που είχα
πως οι αξιωµατικοί που έρχονταν στη Σµύρνη είχαν διαταγές να είναι
Καθόµουν στην αίθουσα αξιωµατικών ενός από τ’ αντιτορπιλλικά µας
που ήταν αγκυροβοληµένο στον λιµένα της Σµύρνης. Σε µια στιγµή που
η σφαγή είχε αρχίσει να παίρνει επικίνδυνες διαστάσεις, ένας
ανταποκριτής εφηµερίδος που ήταν επιβάτης του ίδιου πολεµικού, µπήκε
στην αίθουσα, άνοιξε τη γραφοµηχανή του και άρχισε να γράφει. Όταν
είχε τελειώσει µισή σελίδα περίπου, τη διάβασε µε προσοχή, την έβγαλε
απ’ τη µηχανή και είπε:
«∆εν µπορώ να στείλω αυτήν την κουταµάρα. Θα µου κάνει κακό στην
Κων/πολη. Πρέπει να ασχοληθώ µε ελληνικές ωµότητες».
Πολλές φορές αναρωτήθηκα τι εννοούσε µ’ αυτά που είπε. Καθόµουν
πολύ κοντά του και τον άκουσα πολύ καθαρά. Ας ανασκοπήσουµε
σύντοµα την κατάσταση που έδωσε στους Τούρκους την ικανότητα κατά
το σωτήριον έτος 1922 να συµπληρώσουν την εξόντωση των Χριστιανών
στην Εγγύς Ανατολή: Οι Γερµανοί ήταν επί αρκετό διάστηµα οι
ενεργητικοί σύµµαχοι των Τούρκων και κατά το ίδιο διάστηµα
εξοντώθηκαν ένα εκατοµµύριο Αρµένιοι και πολλές χιλιάδες Έλληνες·
µετά την ανακωχή και στην διάρκεια της περιόδου που κατέληξε στην
καταστροφή της Σµύρνης και στις σφαγές που την συνόδευσαν, οι
Γάλλοι και οι Ιταλοί ήταν σύµµαχοι των Τούρκων και τους έδωσαν ηθική
και υλική ενίσχυση· οι Άγγλοι δεν βοήθησαν τους Έλληνες, αλλά
περιορίσθηκαν στην δηµοσίευση µιας περιγραφής των τροµερών
γεγονότων που είχαν λάβει χώρα µέσα στην Οθωµανική Αυτοκρατορία·
οι Αµερικανοί κέρδισαν την φήµη των Τουρκόφιλων, πιστών φίλων των
Τούρκων που χάρη στη φιλία τους αυτή θα πετύχαιναν στο τέλος την
άδεια να βάλουν σε εφαρµογή µεγάλα σχέδια που θα κατέληγαν στην
ανάπτυξη της Οθωµανικής Αυτοκρατορίας και, ενδεχοµένως, θα γέµιζαν
τα πορτοφόλια µερικών Αµερικανών. Οι Τούρκοι πίστευαν µε µεγάλη
πεποίθηση ότι η εµπορική φιλαργυρία θα µας εµπόδιζε να επέµβουµε
σχετικά µε τις θηριωδίες τους και ότι δεν θα µας άφηνε ούτε καν να τις
καταδικάσουµε αυστηρά.
Ποτέ σε όλη την ιστορία του κόσµου δεν είχαν οι Τούρκοι µια τόσο καλή
ευκαιρία να κορέσουν το πάθος τους για να χύσουν αίµα Χριστιανικό,
χωρίς να φοβούνται την επέµβαση ή την κατάκριση άλλων.
Η πρώτη συνδιάσκεψη της Λωζάννης ετελείωσε, χωρίς να επιτευχθεί
συµφωνία, στις 7 Φεβρουαρίου 1923 και η δεύτερη άρχισε στις 23
Απριλίου του ίδιου χρόνου. Στις 10 Απριλίου του ίδιου χρόνου, η Εθνική
Συνέλευση της Αγκύρας επικύρωσε τις «Παραχωρήσεις των Chester».
Επειδή οι όροι των Παραχωρήσεων αυτών συγκρούονταν σε σοβαρό
βαθµό µε τα Γαλλικά και τα Αγγλικά συµφέροντα, η ηµεροµηνία της
επικυρώσεώς των είναι πάρα πολύ ενδεικτική.
Οι παραχωρήσεις αυτές είναι τώρα νεκρές και ουδέποτε είχαν τόσο
µεγάλη σηµασία ώστε να προκαλέσουν µια σοβαρή ρήξη µεταξύ των
Ηνωµ. Πολιτειών και οιασδήποτε Ευρωπαϊκής δυνάµεως. Το Υπουργείο
Εξωτερικών αρνήθηκε ότι είχε υποστηρίξει επίσηµα το σχέδιο εκείνο και
πρέπει να του δώσουµε πίστη σχετικά µε αυτόν τον ισχυρισµό του. Αυτό
όµως δεν εµπόδισε µια γενική πεποίθηση στην Τουρκία ότι το σχέδιο είχε
την ιδιαίτερη προστασία της Αµερικανικής Κυβερνήσεως. Μια τέτοια
πεποίθηση ήταν εύκολο να δηµιουργηθεί στην Τουρκία, όπου ακόµα και
τα Ιεραποστολικά Σχολεία θεωρούνταν απ’ όλους σαν κυβερνητικά
Εν πάση περιπτώσει, δεν είναι πιθανό πως θα εισρεύσουν µεγάλα ποσά
Αµερικανικών κεφαλαίων στην Τουρκία. Οποιοδήποτε και αν είναι το
δηµόσιο αίσθηµα ή οποιαδήποτε απάθεια και αν υπάρχει σχετικά µε τη
µοίρα µερικών εκατοµµυρίων συνανθρώπων µας που ολολύζουν
ενοχλητικά όταν σφάζωνται ή όταν τα µέλη των οικογενειών τους
αποσπώνται το ένα από τ’ άλλα, ή όταν τους αρπάζουν τα σπίτια τους, το
κεφάλαιο είναι προσεκτικό· δεν έχει εµπιστοσύνη σε σιδηρόδροµους που
κατασκευάζονται σε χώρες µε κατεστραµµένες πόλεις, ούτε συνδυάζει
την ευηµερία και πρόοδο µε τις σφαγές.
Και µέσα σε όλο αυτό το ανακάτεµα των συγκρουόµενων συµφερόντων,
κατά τη διάρκεια του οποίου οι Τούρκοι εξακολουθούσαν τις σφαγές, ο
προσεκτικός παρατηρητής εντυπωσιάζεται από ένα πράγµα — απ’ την
διαύγεια της διορατικότητας του John Bull και την ακρίβεια και
σταθερότητα των σκοπών του· ήξερε τι ήθελε και το πήρε. Υπάρχουν
άφθονα πηγάδια πετρελαίου στο Maidan i Naftun, από τα οποία το
πετρέλαιο µεταφέρεται µε αγωγούς στη Mukamra, όχι µακρυά απ’ τη
Βασόρα, επάνω στον Περσικό Κόλπο, όπου οι Άγγλοι αποβιβάσθηκαν
νωρίς κατά τη διάρκεια του (σ.τ.µ.: Α’ Παγκοσµίου) πολέµου. Υπάρχουν
πλούσιες πετρελαιοφόρες πηγές στη Μουσούλη. Ο στρατηγός Townsend
κατευθυνόταν προς τα κει όταν οι Τούρκοι τον σταµάτησαν στην Kut El
Mara, αυτό όµως δεν εσταµάτησε τον Cousin John. Αυτός βρίσκεται
τώρα στη Μουσούλη και οι Τούρκοι θα ήθελαν πολύ να δώσουν τη
Μουσούλη στον Ναύαρχο Chester και τους άλλους. Κανείς δεν απορεί
που το State Department λέει ότι το ίδιο παρέµεινε έξω απ’ όλα αυτά.

Η δηµιουργία του Μουσταφά Κεµάλ από µερικές Χριστιανικές χώρες
υπήρξε µια απ’ τις πιο ασύνετες, πιο ολέθριες και πιο επικίνδυνες
ενέργειες που διέπραξε ποτέ η δυτική διπλωµατία, δολοπλοκία και
αντιζηλία. Υπάρχει ανάµεσα στους Μωαµεθανούς µια παράδοση ότι ο
Τούρκος είναι η «Σπάθη του Αλλάχ», ο «υπερασπιστής του Ισλάµ» και η
«µάστιξ εναντίον των απίστων». Επειδή ό