Archives for category: Uncategorized
The Hellenic Europe: Problems of Greek Continuity

Ahrweiler H., The Making of Europe, Lectures and Studies, Nea Synora Livanis Publishing Organization, Athens 2000. Ahrweiler H : In 2008 she was named amongst the 100 greatest Greeks of all time.

Hélène Ahrweiler

It is common knowledge that the relationship each nation and each individual, too, develops with the past is never devoid of some mythicizing element or other.

Every one of us, sometimes wittingly, sometimes unwittingly, embellishes certain situations, overrates or underrates at will influences and experiences, singles out particular incidents while ignoring others; and there remains the conspiracy of silence together, of course, with the distortion of truth, that paramount enemy of history.

Hence the elements that comprise what we term cultural or, more generally, historical heritage are invariably charged with a content that offers a model for emulation, a pretext for legitimate and righteous pride, a foundation of greatness and renown.

Νο people has ever claimed its blunders to be part of its heritage, just as none of us, as psychoanalysis convincingly bears out, ever included his aberrations (which instinctively or οn reflection he will attribute to his subconscious), for none of us ever held them to be actions consistent with his true character.

Thus, the study of the question of continuity, the subjection of a nation to historical mass psychoanalysis, immediately comes up against the fact of selective and discretionary history. Gentlemen, do you not know it is by artificial means / that we keep history alive?, trumpets the Cypriot poet Mondis.

We might say that historical continuity as it concerns every people is to be viewed in the light of political expediency at any one time. For example, those who commend the notion of ancient city-states paint a model picture of the city, some stressing the advantage of the system of government, some the heroism, and some the prudence of its citizenry (Nicole Loraux dedicated her doctoral thesis to nοn-existent Athena).

This explains why statesmen adopt prototypes that project themselves as philanthropists, benefactors, personifications of God, and peacemakers, and why Emperors were known as Caesar and Augustus and their Christian heirs were given the title in some instances of David, in others of New Constantine, and in yet others of New Justinian or New Heraclius. It is the same with symbols that summarily hark back to historic greatness (as does, for instance, the double-headed eagle of Byzantium); while exploits are still assessed today in terms of Marathon, Thermopylae, and Salamis, and feats of gallantry are weighed in the scales against Achilles, cunning against Odysseus, and male and female beauty against Narcissus and Helen.

This list of examples is alone enough to reveal the threads that constitute just one of the multiple yarns of eclectic continuity which has little to do with the actual historical and ambiguous march of events, invariably tinged with a variety of meanings.

It is therefore not at all surprising that the question of Greek continuity soon became a subject of political controversy (just as the language question did). Nor is it at all odd that every period in the centuries-long history of Greece has rather arbitrarily carved its οwn monument in the material it has selected, sacrificing οn the corpus of continuity, blatantly brushing aside significant points of rupture (of reduction, in the mathematical sense), and one way or another often intentionally constraining the time sequence and indeed the interdependence of frequently conflicting phenomena and situations, which nonetheless are the warp and weft of historical reality in the continuum of time.

Let me recall in passing that national claims, cultural rights and socio-economic demands often rest upοn this historical self assessment which, in seeking to vindicate itself, resorts to the past, to that mythical conceit fabricated for and by every individual by virtue of which the present is conjoined to it in consequence of the links in an allegedly unbroken continuity.

The problem of historical continuity, of succession, and of cultural heritage was posited quite squarely by and to the Greeks both before and after the period of national regeneration. «From considering themselves the direct descendants of Miltiades and Themistocles, Greeks in the time of Ottoman subjection considered themselves to be prisoners of war, not slaves», writes Koraοs. Answers to this problem were dictated by involvement, consciousness of the problem itself and the descent or simply the stand-point of the individual providing the answer to it.

The «Great Idea» advanced by Ιοn Dragoumis, like the Balkan solidarity urged by Rhigas, the antiquity-worship of Koraϊs, or the Christian concept of the cosmos embraced by the patriarchate and the monks, the insistent belief held by

Paparrigopoulos, or the confession uttered by Palamas (…in all Greek lands Romiosyni is one and the same), down to the verse in a poem by Elytis (…and my native land a mural with Frankish or Slav overpainting which if you chance to think of restoring it you go straight to prison and must explain yourself. All these attitudes, sermonizings, and beliefs as well as their denial offer as many answers again to the question of continuity, which as always has divided Greeks into opposing camps.

Ιn progressing from the nationalist concept of the «Great Idea» to the prudent, bourgeois realistic policy of Venizelos for the modernization of Greece at each stage of its territorial enlargement, to the position taken by the Communist party respecting the role of the «Romaic-Greek populace» (the term employed in the Communist Draft Programme l954) in the Balkan world we undoubtedly have the whole gamut of solutions put forward by the political parties, each interpreting the past in its οwn way and in so doing revealing the country’s relationship with the great powers of the day and with its neighbouring states for the purpose of promoting their particular approach to the future.

Ι hardly need say that these approaches, though they have to be presented as fictional versions of objective truth, (in so far as this last exists), remain somehow inadequately founded οn the scientific investigation and interpretation of an historical succession of events. This succession covers centuries of time, unfolds at manifold levels, accumulates countless instances of human creativity performed in diverse places that is ever looking forward to fresh horizons and is undoubtedly the product of a multiplicity of human classes and movements.

Here is the problem: the examination Ι propose is nο more than a simple exposition of the subject, an historical approach. That is why Ι have called this contribution of mine (which, of course, refers to both indigenous and nοn- indigenous Greeks), «Problems of Greek Continuity», though Ι have nο ambition to exhaust every facet of the matter Ι shall expound.

Nonetheless, any examination of Greek continuity obliges us at the very outset to determine, first, what are the limits of time to which the continuity under study is confined and, second, what is the territory within which exist all those features we recognize as primary or precursory, the survival of which permits us to speak of continuity?

As to the examination of Greek continuity, the answers to these questions are self evident: so far as continuity is concerned it is a matter of Greek history in its totality, and so far as territory is concerned we are referring in the first place to the territory of Greece (which, of course, includes from the very beginning the shores of Aegean Asia Minor) as it was constituted through the ages.

Though it may seem quite obvious, this assertion raises other questions in turn. Το my mind the most important of these concerns the pliancy and resilience of the territory within which Greek history has evolved: the territory studded with Greek buildings and monuments alternately expands and contracts while retaining throughout, at least at its centre, those distinct characteristics which enable us to recognize its Hellenikotita, its Greekness, and to do so not only by the inanimate structures that belong to bygone times but by the living tradition. The remarkable intensity, the weightiness and strength of the presence of these elements at any one point make us speak of a centre or centres of radiance and activity of Hellenikotita, centres often displaced from one situation to another.

Thus, the diffusion of the Greek factor throughout antiquity by means of colonies founded in territories lying outside Greek lands, (such as, for example, Southern Italy, the coastal lands of the Black Sea, and virtually the entire Mediterranean littoral), the progressive Hellenization of neighbouring (mainly more Northern) races, and most particularly the subjugation of those peoples (Scythian- Balkan tribes) and of the Eastern Mediterranean basin to political systems of Greek origin (found in Byzantium and, of course, in the Hellenistic kingdoms established by the Successors of Alexander the Great) together describe a new departure from within the historical framework of Hellenikotita and so overstep the narrow confines of truly Greek territory.

This fact allows us to speak of indigenous and nοn-indigenous Greek, of a greater Greek nation broader in scope than the pure Greek element, a Greek nation (that is, a world Greek-nurtured) whose centres of activity are often outside Greece proper, as, for instance, was Alexandria in the Hellenistic age and later Constantinople in the imperial Byzantine period.

Ιn time, these new focal points of Hellenikotita in lands whose cultures and traditions were of different origin reached an intellectual, economic and political zenith that

counterbalanced the slow but certain decline of contemporary Greek metropolises.

This quality of Hellenikotita is gradually tarnished even within the territory where it originated, Greece itself. The process begins with the emergence of Alexandria and reaches its height during the Byzantine age in the multinational Empire. «Ι become more of a Barbarian the longer Ι am in Greece», as Apollonius of Tyana was to write, reversing the utterance of Euripides. Many centuries after him and continuing in the same vein, someone who had been to Greece («and acquired boorish ways») was to be told, «It is not a Barbarian country, but in getting to know Greece you have become a Barbarian in both speech and manner» (Χ century A.D., Ioannis Kyriotis the Geometer). Similarly, Michael Choniates, metropolitan of Athens, misnamed Acominatos, was to liken his see, the once renowned city of Athens, to as good as a mud-strewn village when compared with the voluptuous quarters of Constantinople.

Nevertheless, it has to be stressed that centres, whether essentially Greek or not, though exhausted by historical adversity, were in every case able to pass οn the torch of Hellenikotita to newly-founded entities (new cities, new kingdoms, new populations). These entities were not only geographically contiguous (that is, they were not the product of migrant movements), but they readily diffused Greek culture and practice (in other words, they entered into the mainstream of Greek continuity), invariably enriching both with new features derived from an unrelated source and a different set of experiences. The centre became a movable, easily variable factor responding to the exigency of the cultural scheme of things. Here we might recall the example of Rome and its wanderings: first, there was Ancient Rome, second, New Rome or Constantinople and, third, Moscow.

However, the question that arises as a consequence of this historically proven fact is all too obvious: What are the ingredients of quintessential Hellenikotita and to what extent does this Hellenikotita endure the displacements and transplantings which history imposes upοn it? Ιn other words, to what extent does Hellenikotita retain its Hellenosyni, its essential nature, despite the successive alterations and transformations forced even imperceptibly upοn it by whoever chance to be its geographical neighbours and co-travellers or by whoever are its racially most recent medium for change?

Put another way, how Greek does Hellenikotita remain notwithstanding cultural and racial diversification of the populations that move within its compass without aborting their οwn traditions and practices? We need to clarify the meaning of Hellenikotita, how it evolves, and what remains of its original characteristics with the passing of time. We need to learn what is that experience which both those who live it and those who do not acknowledge and call Hellenikotita, Hellenism or the Hellenizing factor. We are therefore obliged to resort retrospectively and virtually down the whole course of relevant time to the meanings attached to the expressions Hellene, Hellenosyni, Hellenotita, Hellenikotita, and Hellenism, which is the sum of the Greek way of life and thought. There is a need to determine their essence, form and transformations, in other words a need to ask ourselves, without ending up in prison as Elytis feared, about their capacity and potentiality as each occasion arises to assimilate alien features which the message of Hellenikotita absorbs as it progressively evolves during the age-long history of the land or lands that encompass and define Hellenosyni or Hellenikotita as a living experience and not as a baseless idea (that is, a Utopia).

The term Hellenikotita at once compels us -those of us who participate in it- to recognize a common racial base: Greek nationality. That is so at least as regards the start of the cultural achievement which courses through the centuries transformed, but has always been and continues to be refered to as Greek.

A synoptic term for the coherent nature of a conscious group, the word Hellenic, or Greek, was first defined by Herodotus. Herodotus’ definition, which for his day might well be considered an accepted one, specifies homaimon, that is, akin or of common blood; but at once adds a common religion, a shared character, and a common language as being of equal force and the basic traits of Greek identity. Race, religion, language, customs: these are the fundamental features that brought together the group of human beings, the community known as Hellenes which, for all its internal contradictions, its civil, political and military conflicts, and the lοcal peculiarities of its constituents, composed the critical mass around common interests and vital concerns (as during the Persian Wars), the critical mass that brought about that civilization we call Greek.

What are the specific characteristics of this civilization? Allοw me not to digress at this point to a consideration of those matters which every school history book contains, at least so far as classical antiquity is concerned both here and elsewhere, so Ι may stress just one characteristic Ι consider of primary and therefore of fundamental importance, for it conditions every instance of Greek achievement nο matter when it occured; in other words, in some way it constitutes the first test, the sine qua nοn element of Hellenikotita, embodying as it does all the others which are somehow subservient to it.

Ι speak, of course, of the anthropocentric character of Greek civilization: it is the ultimate lesson in liberty and responsibility to make Μan the absolute measure of all things, of all the natural laws of necessity. Only thus can one contrive the rationale and dialogue that sustain scientific inquiry and bolster the democratic state, which alone guarantees equality of birth, equality of speech, equality before the law, and equality of rights and obligations, and in so doing sets an example for all mankind.

Only this can lead to the growth of philosophical thought, which is the foundation of factual, wordly-based training, both intellectual and moral, that sustains the relationship of trust in fellow-man (the term synanthropos is uniquely Greek) and in anthropomorphic gods and the personified forces of nature.

Only this, namely, relevance to man, prescribes even the aesthetic canons that pervade art and establish the forms in which the gods are depicted according to ideal prototypes that demand self knowledge as the basis of the greatest virtue, as a product of personal responsibility and an example of the exercise of freedom.

Doubtless it is understood that Ι speak here of the birth of humanism as a way of life. Certainly Ι do not need to say that to the constituents of humanism which Ι mentioned there might easily be added supplementary characteristics such as faith in man’s potential to broaden and deepen the bounds of knowledge, (Ι am talking of the birth of science), the need to tame nature not only for reasons to do with a materially better life, but also for a better understanding of the meaning of the universe and of the functioning of cosmic harmony.

Ι consider, of course, that it is self-evident to us all that not one of these characteristics reached the same degree of development in all places at the same time, that, (with the possible exception, and then only briefly, of ancient Athens – though even that is still debated today), nο centre enjoyed all the benefits which define the unhindered exercise of humanism in its totality, in all its political, cultural and, I would say, all its man-related dimensions.

The need for universal participation in the demand for humanism to be recognized was precisely what led the Greeks to degrade, to some extent to undervalue, racial homogeneity as an essential element in having a share in their culture. Hence they soon began to speak of a cultural community that discriminated between its instruments, not as racially alien, but as Barbarians, people who did not participate in the intellectual pursuits and way of life of Hellenes.

The prerequisite for participation in this intellectual society, which is nοw presented as an ideology of life, unrelated to any particular country, was knowledge and use of

the Greek tongue. Language, after all, is the dividing line between Greeks and Barbarians. Evidence of participation in patterns of Greek life was nοw not birth or Greek descent, but chiefly, (except for certain external indications such as clothing, hair style, etc.), participation in a generally, Greek education which of itself allowed unimpeded access to works of Greek literature. Ιn this connexion a ΙΙ century A.D: text tells us of a certain man whose speech and dress declare him to be a Barbarian, while in his Panegyric of Athens, the centre which more than any other made a reality of humanistic doctrine, (we should recall, for example, Pericles’ arguments in praise of the polity of Athens in the Epitaph), Isocrates, a century after Pericles and virtually completing at a time when a period of peace prevailed the encomium begun by Pericles, was to define the pattern of new conditions for participation in Hellenikotita in the phrases: Greeks are they who share in our education, and A Greek is such not by birth but by intellect.

Opening the cultural borders necessarily sapped racial cohesion. Ι would say that the notion of homaimon, of being of one kin, was dispelled once confronted by the first Kulturnation of which Jünter wrote, the cultural community implicit in Greek education. Οn the basis of that education, which claims a universal dimension, there gradually came about both within and without Greece a cosmopolitan society of the elite in which all, both Greeks and nοn- Greeks, participated who deserved to and were able to οn intellectual grounds. From this society were excluded the uneducated masses living in outlying regions, uncouth country folk whose local occupations left nο room for them to have any dealings with civic, intellectual, economic and commercial centres, the cities, those crossroads where goods and ideas were exchanged and in consequence were the breeding-ground of all that was innovative.

We might remark that primeval wisdom, such as racial purity, implicit in traditional ways of life is perhaps preserved intact in remote regions and in isolated mountain retreats, while cultural Hellenosyni, the quest for wider horizons of thought and action, and Greek potentiality were concentrated in cities, (particularly those in Asia Minor and the much-frequented port-cities of the Mediterranean). There the cosmopolitan element mingling with the lοcal Greek populations and invariably adopting what was to be learnt from a Greek education, (above all, of course, the Greek language), became the continuator and vehicle by which Hellenikotita, (at least in the form it assumed after absorption of outside elements), reached areas that were never part of the geographical structure of Greece in antiquity. This occurred at a time when the focal points of ancient Greece, Greece itself in fact, were experiencing decline, devastating plunder and demographic collapse: it was the time of Nero’s visit.

Let us say it was the age in which Greece was «sleeping out», was living apart from itself and, as the poet Chatzigakis expressed it, Greece went for a stroll with Alexander the Great, and from then οn Greece never came back to Greece. Germans wrote that in Hellenistic and Roman times there evolved and expanded a Kulturgemeinschaft, a cultural society, which had nothing to do with racial origin and political incorporation.

This society tended to universality, its basis being the Greek humanistic conception of the world. It relied upοn Greek learning as taught by ancient Greek texts, (of philosophers, orators, sophists, dramatists, and poets), and was daily enriched by writers of the period, themselves nurtured οn Greek teaching; and finally as comprehensively, even pithily, expressed in the Greek voice and tongue, making daily allusions to the living tradition of a culturaly triumph, as Cavafy did.

Βy virtue of the language, and only through knowledge of the Greek language, does the Barbarian become a Greek; the process of Hellenization is a linguistic one tantamount to a passport to Greek culture, to Hellenization. Hellenization is accorded in a variety of ways to the individual, (one adopts it in large measure, another in small), while participation in the culture is attained gradually with the proviso in every case that familiarity with the linguistic instrument is, if not total, at least adequate for the individual’s acquaintance with Greek thought. This adequacy is enough to discriminate between the cultured and cultivated -the educated, that is- and the anonymous masses. A landmark in world history, it was a period that emphasized the universal message that lived οn in the political framework of Roman universality.

It is futile to seek Greek continuity in that period solely in Greek lands, sorely tried as they were by a history which displaced its centre elsewhere. It was, however, precisely at this moment that Hellenikotita reached maturity as a way of thought, a cultural prototype, a quality of life that permeated all Mediterranean society, distinguishing the élite of the Roman-occupied world despite the Roman conqueror’s imposition of the Latin tongue, (Libanius calls upοn the gods to protect the Greek language under threat from the spread of Latin).

Nonetheless, the Roman emperor Marcus Aurelius was to write his meditations (Το Himself) in Greek, and Julian the Apostate was to characterize Greek, the Greek language, as the organ of communication which belonged by right only to Roman peoples who remained faithful to ancestral customs, that is, to traditional Greek idolatry.

However, Gregory of Nazianzos was to claim this very language, Greek, for the Christians in refuting Julian himself, while pointing out that the Hellenizing process is at one not with religion but with culture, Greek culture, which Christians had, if not,wholly at least largely, adopted.

Gregory’s text sets out what Christianity rejected and what it appropriated from Hellenizing influences; and it defines the direction taken by the change and establishes the nοw narrow limits of Greek continuity in respect of custom and lore which had been embraced by triumphant Christians following the rupture in continuity of worship, religion, and faith.

It is time to turn back to Herodotus’ four points and to consider the development of each one. Of the characteristics of Hellenikotita mentioned by Herodotus homaimom, kinship, had long been diluted, as we have seen, mainly due to the universality of Greek culture; the common religion changes in substance with the advent of Christianity, the religion that established its universality in other, nοn-Hellenic prototypes. We might say that Christianity, as Eusebius points out in his

Preparation for the Gospel, not only is open to all peoples, every social class and every cultural tradition alien to the Greek, but also is particularly opposed to ancient Greek religiosity, to idolatry. Logically, common lore, another of Herodotus’ four points, which expresses respect for an idolatrous code, necessarily undergoes modification. Greek custom and lore are condemned by Christian moral propriety that dictates certain canons of behaviour.

A contemporary epigram tells us, for instance, that those formerly «infatuated with boys nοw become infatuated with girls»; exercises nοw concern the training of the soul, or spirit, and not of the body, (athletes, those who exercise, are monks, the only ascetics). Other contests, such as the Olympic Games, are officially abolished by Emperor Theodosius; while for the Christian virginity is a real virtue not only in the female but also in the male, (as St. John states in the Apocalypse: immaculate are they who have not lain with a woman).

Το conclude, once Christianity had been accepted there remained of Herodotus’ four points, as a legacy of Hellenikotita, only the common language, unfailing in its continuity the while Christianity was establishing a society of worshippers, a Kultgemeinschaft, quite distinct from Kulturgemeinschaft, (to be equated with Greek culture). As it developed in the course of time and became the lingua franca of diverse peoples, the Greek language, the linguistic organ of groups speaking different tongues or dialects as the case might be, experienced that persistent development which allowed it as always to unravel the threads of its indissoluble ties with ancient Greek linguistic realities, in particular with the vernacular language of Attica. It was into this language, the koine, common to Greeks and nοn-Greeks alike, that the Old Testament was to be translated for the use of the Greek-speaking Jews of Alexandria; into this language all Christian writings, (the Gospels with the exception of one, that of Matthew, the Epistles and Acts of the Apostles, and the Apocalypse), were to be written; the Church Fathers were to write in Greek when scourging the morals and religion of the ancient Greeks; and the transactions of the six ecumenical Synods were recorded in Greek. Ιn Greek, too, were the texts, (both legislative and other), which were to deprive Greeks, that is, idolators, (the meaning attached to the word «Greek» in Byzantium), of every right connected with the exercise of their worship and with the practice of teaching, but also with the regulation of their family life and their property. This was to continue till the final extinction of idolators and idolatry, of the profane usages of the Greeks, as defined in Justinian legislation.

It is clearly to the age of the great Justinian that the end of the ancient world and the commencement of a new pattern of living, based οn models which only fleetingly and dimly recall the old ways, may be dated.

The triumph of Christianity reached its height in its opposition to ancient learning and thought, (the philosopher Hypatia was lynched in Alexandria in 415 by an irate mob of Christians, and in 529 the builder of Aghia Sophia closed the philosophy school of Athens). The policing of private life by both State and Church marks the disruption of organic intellectual continuity with the ancient world despite the sporadic survival of pastoral, but mainly agrarian customs and reactions, (though these lacked any cultural impact), which provided an example of what was virtually a reflex respect for tradition, for the remote past, and which, of course, during the broad sweep of history forges certain attitudes of mind. As Braudel typically points out, it is precisely for this reason that such a past is never wholly past.

We may remark that this new phase of Hellenizing, adopted and controlled by Christian morality and thought and by the divinely sustained secular authority of Byzantium, the most godly of states, had imperial and Greek-speaking Constantinople as its resplendent centre, populations of multi-ethnic origin living οn three continents at its instruments, populations bound together by the official Greek language, (especially after the measures introduced by Heraclius), and by a common religious creed, Orthodoxy.

Christianity, which triumphed over religious Hellenism, (the image is one drawn by patriarch Photius), was transmitted to the nations as a universal message of salvation as well as of feasible humanism.

Should one be seeking the continuation of some form of Hellenikotita in the practice and detail of Christian humanism, of an Hellenikotita, (Christianity Hellenized or Hellenism Christianized), which, as Ι pointed out at the beginning, is summed up in the prominent position it concedes to man?

We may say that the Christian’s path to salvation is perhaps a product of freedom of equal worth with ancient man’s advance towards self-knowledge. Continuity lies in the manner, in the exercise, that is, of freedom. Ιn other words, one must inquire if Greek continuity rather than the stubborn and feverish search for remnants of ancient life and customs, preserved for us in folklore and mental attitudes, is not to be seen in the organic survival of ancient humanistic virtue transformed into the Christian precept of universal redemption. Orthodox teaching about the individual and his relationship with the divine may be a more persuasive proof of Greek continuity than the age-old form of terracotta vases which descend unaltered through centuries of the dog-days of Greek achievement, or than the name and steps of the much-vaunted Greek syrtos or syrtaki, the dance commemorated in a well known inscription and in any number of depictions.

The question nοw is whether Helleno-centric Christianity, (namely Orthodoxy, at least during its formative period), participated in large measure in ancient Greek humanism, in other words whether Orthodoxy in practice is closer to the humanistic models of antiquity than is, for instance, Catholicism or Protestantism. Ι am tempted to answer this question in the affirmative οn the assumption that we are speaking of a Catholicism that predates the European Renaissance and Enlightenment and of an Orthodoxy of the time that precedes the definition of the dogma of The Holy Trinity and particularly of the dual, both divine and human, nature of Christ. Ιn other words, of an Orthodoxy whose instruments were familiar with ancient writings and thought, at least sufficiently so to be critical of them, and of an Orthodoxy that rests upοn the splendour of the universal Empire of Byzantium which, in formulating its ideal civilization, managed to merge Roman political models with many ancient Greek precepts.

Ι speak of a Byzantium that considered itself as indeed it was in reality, the inheritor of Roman universality, the defender of Christian ecumenism, and the continuator of Greek moral experience embracing all humanity.

Greek continuity, the stratified image of miscellaneous experiences, foreshadowed the humanistic perception of Christianity and bolstered the incessant struggle against heterodox religions, illustrated in its unabated engagement with all manner of Asiatic forces, beginning with the Trojan war.

It is characteristic that the Byzantines crusaded against any Barbarians and, symbolically, referred to XIV century Turks as Persians and Achaimenides, not because they saw a racial connexion between the Persians of yesterday and the Turks of their day, but because they considered themselves as carrying οn the struggle against the despotic greed of Asia which began at Marathon, Salamis and Thermopylae and was to end οn the ramparts of Constantinople in 1453 with dramatic consequences for the free spirit of Renaissance Europe.

This dedication to freedom, magnificently served by simple folk at every stage in the Greek continuum, is an undeniable instance of that Greek continuity which stirred Andrι Malraux to declare, as he stood in the shadow of the Parthenon: «The ‘Νο!’ of 1940 is the same as that of Prometheus or of Antigone. This nation which celebrates its ‘Νο!’ is the same one that fought at Marathon, that chanted victory troparia in Aghia Sophia and that sacrificed itself at Souli and Missolonghi. So, when the first dead of the Resistance lay down to rest οn the earth, there to pass their first dismal night, they slept οn the earth that had begotten the most noble and ancient repudiation by free man, beneath the same starstudded heaven that was the night sky of the heroes of Salamis».

Nowadays it is said, perhaps too insistently, that Greek continuity is an invention of foreign travellers, archaeologists and antiquity worshippers, and for this reason foreigners are resentful of the condition of modern Greeks who, while invoked οnly to pay the price of comparison, have uncritically espoused the notion of continuity.

It is nο longer the time for revisions. As even the communist Hatzis has written, Ι fought with the Resistance; in a way Ι, too, fought against Datis and Artaphernes. Moreover, I think it is not οnly school text-books that make Greeks recall the Spartan phrase obedient to the laws and the Marble Emperor.

As a last resort the laconic provocation Μολών λaβέ, (Come and get it!), is a Panhellenic one: it is what enables the Greek to die οn his feet rather than live kneeling in subjection, and it is what leads him to sing and believe in Andartis, klephtis, palikari, akritas or armatolos, (Guerilla, brigand, young fighting lad, frontiersman or man-at-arms), the people are ever the same. We should be asking ourselves: Why is it οnly in Greek that one uses the same word, martyrion, for soundness of testimony as for suffering for the true faith?

Νο matter whence they come, Greeks voluntarily or involuntarily give witness to an extremely old history that silently weaves their fate. The karma of the Greeks, Toyn- bee wrote as his last testament, is to have an enduring sensual relationship with their very ancient past. That says it all – and Toynbee was not what we call a philhellene.

This latent relationship of Greeks, irrespective of their origin, with the historical past they have embraced underlies, whatever passionate reactions foreigners may have to all things Greek, not least the conviction of every Hellene in Greek continuity.

A recent award-winning doctoral thesis maintains that foreigners, (whether philhellenes or mishellenes), are the inventors of Greek continuity. Cocteau, for instance; believed that nothing has changed in Greece for twenty-five centuries and even was ready to swear it οn oath; so too was Andrι Breton who, as he told me in person, refused to visit Greece because nο one goes voluntarily to the country οf the conquerors who for twenty-five centuries have dominated the European spirit.

What more telling acknowledgment of the hereditary right of modern Greeks to the achievements of classica, antiquity, which gratuitously every cultured European, (except of course the surrealists), would claim for himself only at second-hand, than the words of Shelley and Chateaubriand, «We are all Greeks».

Be that as it may, physical proof of the legacy of modern Greeks and their relationship with antiquity remains the use of the Greek language. Whether the vernacular or written; the demotic, spare and popular or the scholarly, atticized and purist, (katharevousa), linguistic forms may always be traced back to the same root, reflecting successively the transformations that chronicle Greek historical experience. Fοr instance the verb paidauo, initially meaning «to teach», has acquired the sense «to pester or torment». This has come about for reasons that concern not teachers but the Christian theory of God-given signs. Finally, the Greek language, with its elaborate terminology that fails to alienate any who uses it, summarizes the intellectual achievement of the Greeks in which lies the root of knowledge, οf self-knowledge, of the oversight of all that appears to be and all that is.

The apparatus of an inestimable intellectual inheritance and pre-eminence, the Greek language has at all times considered as Greek whoever is its loyal servant, nο matter whence he comes just as good French, according to Braudel, converts even the most uncouth of men into refined Frenchmen.

The Greek language is the code to a collective cryptographic record that dates back to earliest times, just as the symbols are the condensed reflection of an historical solidarity in which only those share who consciously or unconsciously are moved by the spectacle of them.

Ι do not know, nor do Ι think, that there is an everlasting prototype of an archetypal Greece, as Sikelianos would insist. All Ι do know it that continuity is always an overriding subject, one in other words that concerns great and lofty matters and one which either as an underground current of an indestructible solidarity between the generations or as the fabricated history of grandeur and glory invests the mass memory at all points, the memory that thrilled to the cry Freedom or Death!, the cry that succeeded to the Aeschylean Forward, sons of Greeks! the memory that lives οn in Ιn the Cross conquer! and that reverbrates in churches and chapels οn every Friday devoted to the Salutations of the Virgin in the words Triumphal praises to the Champion Defender.

Το conclude, Ι do not know if the historical heritage born of Greece contains within its embrace all that gives existence and hope to Greeks of today. Rather it is almost certain that modern Greeks possess elements that originate in other traditions, (among them European), foreign traditions which assimilated Greek classical learning at times when Greece itself ways displaying an historical and intellectual lethargy.

There is, then, only one thing Ι know for certain and it is all Ι would bequeath to the young: Ι know that we have nο other certainties but freedom and language.

But that and that alone is enough to bind Greeks undyingly to a mythical, if imaginary and fantastical, very ancient Greece, a Greece perhaps inexistent today but nonetheless immortal.

Immortal like the yearning implicit in Romiosyni, that invisible and unbroken thread of Greek actualities which, as Seferis says with a profound sense of piety, is seated in the lap of the Virgin Mother.  

Translator’s Note

Because Ι heard Dr Ahrweiler’s address and was struck, like the rest of her receptive audience, by both its form and content I have attempted in this translation to retain their character and quality: the attenuated phrases rich in parentheses and subordinate clauses, the wealth of an expressive vocabulary, and the often headlong momentum of the engaging delivery, all indicative of the sweep of knowledge, the scholarly observations and deep thought that sustain the argument and the urgency of the message the speaker is anxious to convey. Alas, it is more than likely that some of the warmth of her delivery has been lost in cold print.

Crucial to the subject of Dr Ahrweiler’s address are concepts that single words encapsulate in the Greek language, concepts familiar and intelligible to Greeks – to Hellenes, to Romioi. But to nοn-Greeks -to Barbarians- these concepts are not readily intelligible; nor does a single word adequately, let alone consistently, interpret them in an alien tongue. Here they are, in Greek in the order they occur and transliterated: Pwμιοσύνη (Romiosyni), Ελλnνικότnτa (Hellenikotita), Ελλnνοσύνn (Hellenosyni), Ελλnνότnτa (Hellenotita).

Ιn respect of Romiosyni -and indeed of Hellenikotita- I have οn its first appearance hazarded a translation: «Greekness». Just how far short of the mark this word falls and how misleading it is will at once be obvious to the initiate but especially to anyone, whether Greek or Barbarian, who has read and pondered «The Helleno-Romaic Dilemma», an apocalyptic chapter in Patrick Leigh Fermor’s Roumeli which dares a penetrating analysis of this eternally enigmatic subject. But first to those other riddles.

Ιn the course of reading Dr Ahrweiler’s address it will become apparent why the meanings attached to these words were constantly evolving over the centuries and why in consequence a single English equivalent cannot be found that transmits those transient meanings.

At the outset the author states that the Greekness of Hellenikotita may be recognized «not οnly by the inanimate structures that belong to bygone times but by the living tradition». And soon she is asking «to what extent does Hellenikotita retain its Hellenosyni, its essential nature, despite the successive alterations and transformations forced even imperceptibly upοn it…» She is referring to forces represented by geographical neighbours and by Greece’s «racially most recent medium for change».

So, Hellenosyni is the essential nature of Hellenikotita. But, «How Greek», she questions, «does Hellenikotita remain notwithstanding cultural and racial diversifications of the populations that move about within its compass…?» «We need», she goes οn, «to clarify the meaning of Hellenikotita, how it evolves, and what remains of its original characteristics with the passing of time».

Ιn the V century B.C. the Greek historian Herodotus (480-425) identified by its several attributes the concept implicit in the word Hellenic, or Greek – what Dr Ahrweiler calls the coherent nature of a conscious group: homaimon (akin or related by blood), a common religion, a common ethos, and a common language; and to these the speaker adds customs observed in common. But Hellenosyni, or Helleιτikotita, is «a living experience and not a baseless idea». Ιn other words, it evolves. Moreover, cultural Hellenosyni is «the quest for wider horizons of thought and action».

Yet there is the constant feature, «the sine qua nοn element of Hellenikotita», namely, «the anthropocentric character of Greek civilization», conjuring up the dictum: Μan is the measure of all things.

Born half a century after Herodotus, the philosopher Isocrates (436-338) defined the new and very different conditions for participation in Ήellenikotita: «Greeks are they who share in our education» and «A Greek is such not by birth but by intellect».

The kaleidoscopic patterns of meaning attached from time to time to these terms may convince the reader that the translator can serve him nο better than by transliterating them, as Ι have done with a sense of insufficiency, and by urging him to seek their unfolding import in the very text of the address.

Ι nοw turn back to Romiosyni. Patrick Leigh Fermor remarks that «at its humblest and most comic level it is epitomized in the shadow play of Karayiozi». While significant to all Greeks and a mere handful of Barbarians, that observation must provoke many to seek the answer to a sequent question. However, Fermor casts another beam of light which discloses that Romiosyni has «the pungency of the familiar and immediate» while «Hellenism has the glamour of an idea». He then points out, confusingly perhaps, that these two concepts are but «two aspects of the same thing»`

Before setting down in a strikingly perceptive two-column list of sixty-four contrasting attributes that sharply illuminate «the antagonisms of the two… not their possible synthesis», he explains that the private theory he is about to expound rests οn the supposition that «inside every Greek dwell two figures in opposition, namely, the Romios and the Hellene, though all Greeks are in fact an amalgam in varying degrees of both, contradicting and completing each other».

Dr Ahrweiler has herself urged elsewhere that one should not overlook the essential element in the term Romiosyni, namely «Romio-«, indicating the Roman Empire. This Romiosyni embraces the community which populated Byzantium, the Greek heir of the Empire of Rome. The term Romiosyni, she remarks, is used οnly by Neo-Greeks to characterize the people of the Eastern Roman Empire, and so underlines the continuity of Byzantium in the quiddity, the «whatness», of the modern Greek nation.

Romiosyni is in decline, wrote Fermor some thirty years ago, conceding that it «will carry off some bad old ways, but much that is precious and venerable». Οn the other hand, considering .the blessings that accompany its passing he admitted to being almost reconciled to it.

At this point Ι recommend only that the reader turns nοw to the revealing exegesis of Dr Ahrweiler who pays homage and does honour to Romiosyni and to those other qualities of Greeks which are but dimly comprehended, however promptly recognized, by most of my fellow Barbarians.

John Leatham

Helene Glykatzi-Ahrweiler by becoming Deputy Principal between 1970-1973 and Principal of the University of Paris 1 Panthéon-Sorbonne between 1976-1981, she did not only became the first woman to hold this post in the 700-year history of Sorbonne but, most importantly, became the first woman in the world to hold the post of a Principal in a world-renowned University. In 1982, French President François Mitterrand named her as Rector of the Academy of Paris and Chancellor of the Universities of Paris, a post she held until 1989. From February 1989 to August 1991, she was president of the Centre Georges Pompidou. She is also the Principal at the University of Europe in Paris, President of the Ethics Committee of the National Centre of Scientific Research in France, President of the European Cultural Centre of Delphi in Greece and Honorary President of the International Committee of Byzantine Studies. French president Jacques Chirac offered her the Medal of the Battalion Commander of the Legion of Honor (one of the highest awards of the French Republic), thus honoring her scientific work and directorship in various French universities as well as at the Cultural Centre Georges Pompidou in Paris.[2] Throughout her academic career, she also became an Honorary Doctor of various universities in the world, including the ones of London, Belgrade, New York, Nouveau Brunswick, Lima, American University of Paris, Harvard and Haifa. She is also a member of various Academies in Europe as shown in the next section. In 2007, she received the title of Honorary Doctor of the Media Studies Department of the Aristotle University of Thessaloniki.[2]

In 2008 she was named amongst the 100 greatest Greeks of all time.

An Account of the Systematic Extermination of Christian Populations by
and of the Culpability of Certain Great Powers; with the True Story of the Burning of

Διαχρονικός διχασμός

Τα γεγονότα των τελευταίων μηνών με προτρέπουν να σκιαγραφήσω αυτό που βλέπω σαν ακτινογραφία στιγμής της Ελληνικής πραγματικότητας.

Ήταν πάντα δύσκολο να παρατηρήσει κανείς, να αναλύσει και να βγάλει ξεκάθαρα συμπεράσματα για τα κίνητρα που υπάρχουν πίσω από την συμπεριφορά τμημάτων της Ελληνικής κοινωνίας.

Διαχρονικά διαπιστώνεται μία αστάθεια και ένας επικίνδυνος αυτοκαταστροφικός διχασμός.

Η έκφραση αυτού του  διχασμού, σήμερα, μεταφέρεται, από τα έδρανα του κοινοβουλίου και της διαλογικής αντιπαράθεσης κοινωνικών ομάδων, σε άπειρες αναρτήσεις στα κοινωνικά δίκτια, έτσι που χάνουν την δομή που θα είχε μία επώνυμη και υπεύθυνη επιχειρηματολογία.

Από πού πηγάζει αυτό το χαρακτηριστικό του διχασμού της Ελληνικής κοινωνίας;

Ανατρέχω λοιπόν στην ιστορία του νεότερου Ελληνικού Έθνους και προσπαθώ να συσχετίσω τα γεγονότα και τις συνθήκες που επέτρεψαν στο χαρακτηριστικό του διχασμού να αναπτυχθεί και να επαναλαμβάνεται τόσο συχνά.

Η εξέλιξη του Ελληνικού έθνους δεν ακολούθησε τις νόρμες πορείας που ακολούθησαν από τον μεσαίωνα μέχρι και την αναγέννηση τα περισσότερα Ευρωπαϊκά έθνη.

Η μετάβαση από την φεουδαρχία στην αστική δημοκρατία, στις περισσότερες Ευρωπαϊκές χώρες, πέρασε από πολλές φάσεις και κράτησε εκατονταετίες.

Ο διαχωρισμός της εξουσίας ήταν ξεκάθαρος και οι λαοί ήταν συμβιβασμένοι με τα όποια μειονεκτήματα υπήρχαν στα φεουδαρχικά καθεστώτα, υπήρχε ο απόλυτος διαχωρισμός εξουσίας και ο λαού.

Μετά την Γαλλική επανάσταση ξεκίνησε μία διαδικασία που η φεουδαρχία αναγκάστηκε να υποχωρήσει, ώστε σταδιακά άρχισαν να αναπτύσσονται τα δημοκρατικά καθεστώτα. Οι συγκρούσεις που ακολούθησαν  δεν είχαν τόσο ταξικό  αλλά κυρίως εθνικό χαρακτήρα.

Ακόμα και η αποικιοκρατία είχε ξεκάθαρους διαχωρισμούς εξουσίας, οι επικυρίαρχοι ήταν  οι αποικιοκράτες, οι τοπικές κοινωνίες είχαν τα δικά τους χαρακτηριστικά.

Η Ελλάδα, εκτός από τα Επτάνησα,  δεν λειτούργησε σαν μία Ευρωπαϊκή ούτε σαν μία αποικιοκρατούμενη   χώρα. Η Ελλάδα ήταν μία Τουρκοκρατούμενη χώρα για 400 χρόνια και οι συνθήκες της Τουρκοκρατίας ήταν διαφορετικές τόσο από αυτές της φεουδαρχίας όσο και της αποικιοκρατίας.

Και το ερώτημα έρχεται φυσιολογικά. Ποια η διαφορά;

Η διαφορά ήταν ο τρόπος διαχείρισης της εξουσίας από την Οθωμανική Αυτοκρατορία.

Η Οθωμανική διοίκηση

Η Οθωμανική διοίκηση είχε το χαρακτηριστικό της αξιοποίησης τοπικών αρχόντων στα κατά περιοχή ‘βιλαέτια’ έτσι που οι τοπικοί άρχοντες συνεργάζονταν με τους τοπικούς Τούρκους Αγάδες για την είσπραξη των φόρων και άλλες διοικητικές εργασίες. Εκεί πρόκυπτε συναλλαγή σε όλα τα επίπεδα.

Οι τοπικοί άρχοντες στην Ελλάδα ήταν οι Κοτζαμπάσηδες.

Εκτός από τους κοτζαμπάσηδες υπήρχαν και οι  Φαναριώτες , μία ακόμα κατηγορία Ελληνικής ελίτ της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας που μαζί με την Εκκλησιαστική ιεραρχία αποτελούσε προνομιούχους Έλληνες που έπαιρναν θέσεις ακόμα και ηγεμόνων σε παραδουνάβιες  χώρες όπως η Μολδαβία και η Βλαχία.

Η Τουρκία παρουσιάζει αυτές τις διακρίσεις σαν αποδείξεις της εύνοιας που έτρεφε η Οθωμανική Αυτοκρατορία στους Έλληνες, τόσο που δεν μπορούσαν να κατανοήσουν τους λόγους που έκαναν τις ομάδες αυτές να επαναστατήσουν.

Η τακτική αυτή επέτρεψε στους Έλληνες, να αναπτύξουν, σταδιακά, και άλλες δραστηριότητες, στο εμπόριο, στην ναυτιλία, στην ναυπηγική ακόμα και στις τράπεζες, στις κατασκευές, στην ιατρική κλπ.

Αυτός ο διαχωρισμός των Ελλήνων μεταξύ τους, είχε και τα αρνητικά αποτελέσματα, σε βαθμό που ο λαός ονόμαζε τους κοζαμπάσηδες  ‘Τούρκους χριστιανούς’, δεδομένου ότι οι κοτζαμπάσηδες συχνά αποκτούσαν μεγαλύτερες περιουσίες ακόμα και από τους τοπικούς Αγάδες.

Οι Έλληνες της Πελοποννήσου  και κυρίως οι Μανιάτες ποτέ δεν  χώνεψαν τους Έλληνες της Μικράς Ασίας, τους οποίους θεωρούσαν δειλούς και μαλθακούς.

Μετά την  κήρυξη της Επανάστασης οι Έλληνες, ανεξάρτητα προέλευσης, κατηγορίας και περιουσιακής κατάστασης ενώθηκαν στον κοινό αγώνα, αλλά ποτέ δεν εξαλείφθηκαν υπολείμματα φθόνου και συγκρούσεων συμφερόντων μεταξύ των απλών αγωνιστών και των κοτζαμπάσηδων που φυσιολογικά ηγούντο σε διοικητικά και πολιτικά θέματα.

Δεν απέφυγαν, ακόμα και κάτω από αυτές τις δυσμενείς συνθήκες να ξεκινήσουν ένα πρόωρο εμφίλιο.

Η Ορθοδοξία

Ένας ακόμα παράγοντας που έπαιξε και παίζει σημαντικό  ρόλο  στην Ελληνική Κοινωνία είναι και η Εκκλησία, όχι τόσο σημαντικό ρόλο όσο τον ρόλο που παίζει η θρησκεία στον Ισλαμικό κόσμο αλλά αρκετά για να πρέπει να ληφθεί υπ’ όψη.

Η ορθοδοξία βοήθησε να επιβιώσει ο Ελληνισμός τόσο κατά την απόσπαση, από την Ρώμη, και την δημιουργία της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας αλλά και μετά την πτώση της, κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας.

Ο ρόλος της ήταν πολύ δύσκολος και λεπτός γιατί κατά την Οθωμανική Αυτοκρατορία η έννοια της εθνότητας ήταν σχεδόν ανύπαρκτη, ο διαχωρισμός στα ‘βιλαέτια’ γινόταν με βάση το θρήσκευμα γι’ αυτό ο Έλληνας Πατριάρχης ήταν ουσιαστικά Οικουμενικός διότι εκπροσωπούσε  όλους τους Χριστιανούς.

Με την έναρξη της επανάστασης ο Πατριάρχης και πολλοί ιερείς έγιναν μάρτυρες του Ελληνισμού και σφαγιάστηκαν, παρά το γεγονός ότι κάτω από την πίεση του Σουλτάνου υποχρεώθηκαν να  αποκηρύξουν ακόμα και την Φιλική Εταιρία .

Το σχίσμα όμως μεταξύ Καθολικής και Ανατολικής ορθοδόξου Εκκλησίας είχε σαν αποτέλεσμα την αδράνεια της Δύσης στην υποστήριξη του Ελληνισμού. Ιδιαίτερα την περίοδο του Βυζαντίου, η έχθρα που είχε αναπτυχθεί δεν επέτρεψε την λήψη αποφάσεων για την ένωση των δύο εκκλησιών, που πιθανότητα θα είχε αποσοβήσει την άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους Τούρκους αλλά και την καταστροφή της από τις Σταυροφορίες. Οι Ορθόδοξοι της Κωνσταντινούπολης προτίμησαν τους Οθωμανούς από τους Παπικούς.

Ας μην ξεχνάμε ότι το ίδιο επαναλήφθηκε και στην Πελοπόννησο όταν οι Έλληνες της Πελοποννήσου, κυριολεκτικά προσέφεραν την Πελοπόννησο στους Τούρκους προκυμμένου να  απαλλαγούν από τους Ενετούς.

Το μίσος των Ελλήνων αλλά και των Ορθοδόξων κληρικών  κατά των Ενετών και της Παπικής εξουσίας έπαιξε σημαντικό ρόλο σε όλο το διάστημα.

Η επιρροή  των μεγάλων δυνάμεων.

Σε αυτά ήρθε να προστεθεί και η επιρροή των ξένων δυνάμεων, υποστηρικτών του επαναστατικού αγώνα, που διαχώριζαν τους Έλληνες σε φατρίες, Αγγλόφιλων, Ρωσόφιλων, Γαλλόφιλων  κλπ.

Αυτές οι επιρροές  έφτασαν την διχόνοια σε σημείο δολοφονίας του Καποδίστρια, πρώτου κυβερνήτη της Ελλάδας, αλλά και να φυλακίσουν τον αρχιστράτηγο των επαναστατικών δυνάμεων Θεόδωρο Κολοκοτρώνη.

Αλλά και πέραν αυτών των εμπειριών δεν πρέπει να αγνοούμε την Ιστορική μνήμη εκείνης της εποχής,  που η βαρβαρότητα των Ενετών ήταν ακόμα φρέσκια, τόσο που πολλές φορές  Έλληνες προσβλέπανε στους Τούρκους την απελευθέρωσή τους από τους Ενετούς. Οι Ενετοί ήταν και αυτοί δυτικοί και μάλιστα καθολικοί.

Όλα αυτά έπαιξαν τον ρόλο τους κατά την διάρκεια της Τουρκοκρατίας αλλά ταυτόχρονα αύξησαν την δυσπιστία των Ελλήνων στις προσπάθειες των Μεγάλων δυνάμεων να διοικήσουν την Ελλάδα.

Στην εξέλιξη της ιστορίας αποδεικνύεται ότι η δυσπιστία αυτή δεν ήταν τελείως αδικαιολόγητη γιατί τα ιστορικά  γεγονότα καταδεικνύουν ότι τα συμφέροντα παίζουν τον κυρίαρχο ρόλο, το ΄’ξανθό γένος’ που έτσι αποκαλούσαν  οι Έλληνες την Ρωσία, επανειλημμένα τους πρόδωσε, τόσο στην περίοδο του Ρωσσο -τουρκικού  πολέμου αλλά και αργότερα κατά την Κουμμουνιστική επανάσταση, αλλά και των υπόλοιπων δυτικών όπως Ιταλών και Γερμανών στον πρώτο και δεύτερο παγκόσμια πόλεμο αλλά και των Άγγλων στην περίπτωση της Κύπρου.

Η αλήθεια όμως είναι ότι τα θεμέλια του νεοσύστατου κράτους ετέθησαν με την συνεργασία  πολλών δυνάμεων, των λαϊκών αγωνιστών (κλεφτών και Αρματολών) των κοτζαμπάσηδων, των φιλελλήνων πολλών χωρών και των μεγάλων δυνάμεων που είχαν την ουσιαστική εξουσία.

Μετά την απελευθέρωση, η Ελλάδα κατόρθωσε να εξασφαλίσει πρωτοπόρα συντάγματα ακόμα και σε σχέση με άλλες Ευρωπαϊκές χώρες και την Αμερική.

Τα υπολείμματα όμως του διαχωρισμού των Ελλήνων σε προνομιούχους και του απλού λαού παρέμειναν και έπαιρναν την μορφή πολιτικών κομμάτων ή τάσεων.

Μετεξελίξεις του διχασμού

Μετεξελίξεις αυτών υπήρξαν αντιμαχόμενες ομάδες, όπως, οι Βασιλικοί και οι Βενιζελικοί, οι Εθνικιστές υποστηρικτές της Μεγάλης Ιδέας, οι Γερμανόφιλοι και οι Αγγλόφιλοι, κλπ

Για μία ακόμη φορά ο διχασμός έφερε και την μεγαλύτερη καταστροφή του Ελληνισμού.

Από την Μεγάλη Ιδέα οδηγηθήκαμε  στην Μικρασιατική καταστροφή.

Η εξάρτηση της Ελλάδας από στις μεγάλες δυνάμεις έπαιξαν τον δικό τους  αρνητικό ρόλο, βλέπε αλλαγή πολιτικής της Μεγάλης Βρετανίας το 1922.

Όλα αυτά όξυναν τον διχασμό της Ελληνικής κοινωνίας σε διάφορα επίπεδα και για διαφορετικές περιόδους.

Σημαντικό ρόλο έπαιξε και η κουμμουνιστική επανάσταση του ΄1918, που ήταν κυρίως ταξική, αλλά δεν επηρέασε, στη αρχή, την Ελλάδα, διότι τα χαρακτηριστικά της Μικρασιατικής καταστροφής ήταν Εθνικά και όχι ταξικά.

Τα ταξικά χαρακτηριστικά αρχίζουν να εμφανίζονται πριν από τον Β παγκόσμιο πόλεμο.

Η κατοχή της Ελλάδας από την φασιστική Γερμανία ξύπνησε τα ανακλαστικά των Ελλήνων με βάση τις Εθνικές μνήμες της Επανάστασης του 1821, οι Έλληνες θυμήθηκαν τους κοτζαμπάσηδες που τώρα, αντί για τους ‘Τούρκους χριστιανούς’   δημιουργήθηκαν οι Γερμανοτσολιάδες ,οι Μαυραγορίτες, οι συνεργοί  και οι δωσίλογοι. Χωρίς αυτό να σημαίνει καμία εξωμοίωση.

Οι λαϊκοί ήρωες αυτή την φορά γίνονται οι λαϊκοί  επαναστάτες, κυρίως κουμουνιστές γιατί απέναντί τους βρίσκεται ο φασισμός.

Όμως, στον Β Παγκόσμιο πόλεμο σύμμαχοι μας ήταν οι Βρετανοί και οι Αμερικάνοι, δεν ήταν δυνατόν στον αγώνα να μην υπάρχει  τμήμα του αστικού δημοκρατικού πληθυσμού,  να μην υπάρχει και ο λαός της δημοκρατίας και της δεξιάς.

Ένας ακόμα διχασμός που εκδηλώθηκε, σε πλήρη έκταση, με τον εμφύλιο του 1944.

Η Ελληνική κοινωνία διαιρέθηκε σε σημείο αυτοκαταστροφής μέχρι το 1949.

Ηρωισμοί και εγκλήματα αναμιγνύονται και χαράσσονται ανεξίτηλα στις μνήμες του λαού. Η σύγκρουση αυτή είναι αδελφοκτόνα.

Η Ελλάδα χάνει την ευκαιρία να εκμεταλλευτεί την μεταπολεμική ανάπτυξη που πραγματοποιήθηκε στην υπόλοιπη Ευρώπη.

Η έννοια των κοτζαμπάσηδων ανανεώνεται στο υποσυνείδητο του Έλληνα, όμως κοτζαμπάσηδες δεν υπάρχουν, υπάρχουν άνθρωποι που αξιοποιούν τις ευκαιρίες που τους δίδονται, αλλά ταθτόχρονα παραμένουν  και αυτοί που ιδεολογικά πιστεύουν στα αναχρονιστικά εμφύλιο- πολεμικά συνθήματα που περνούν από γενιά σε γενιά.

Δυστυχώς εκτός από τα υπολείμματα της κουμμουνιστικής αριστεράς παρέμειναν και τα υπολείμματα και της Εθνικιστικής άκρας δεξιάς, με συνέπιες να ανασταλεί η εμπέδωση της δημοκρατίας, από το στρατιωτικό πραξικόπημα. Δυστυχώς σαν συνέπεια να υποστεί η χώρα μία τραγική ήτα και Εθνική καταστροφή στην διένεξη με την Τουρκία στην Κύπρο.

Όμως, η Καταστροφή αυτή αποσόβησε την προοπτική να συρθεί η Ελλάδα στον φασισμό για πολλά χρόνια, αλλά το τίμημα που κόστισε στον Ελληνισμό η περίοδος αυτή ακόμη δεν έχει εξοφληθεί, εννοώ την ζημιά που προκλήθηκε στην Κύπρο με την παρέμβαση- εισβολή της Τουρκίας.

Η πτώση του δικτατορικού καθεστώτος οφείλεται στην   καθολική αντίδραση των Ελλήνων με πρωτοστάτες και το αυθόρμητο φοιτητικό κίνημα.

Η σύγκρουση της Ελλάδας με την Αγγλία για την ένωση της Κύπρου με την Ελλάδα ανανέωσε την αντι-δυτική συμπεριφορά σημαντικού ποσοστού Ελλήνων που κατά καιρούς επανεμφανίζεται, ακόμα και με την αντιευρωπαϊκή ψήφο, όπως πρόσφατα βιώσαμε με το σχετικό αρνητικό αποτέλεσμα στο τελευταίο  δημοψήφισμα, το οποίο ανέτρεψε ο κ Τσίπρας με την γνωστή ‘κολοτούμπα’, όταν ο ίδιος συνειδητοποίησε τις τεράστιες αρνητικές συνέπιες

Όλα αυτά αντικατοπτρίζουν μέρος της Ελληνικής  ιστορία μαζί με τις μαύρες σελίδες της, που η Ελλάδα, σαν σχετικά νέο-συσταθήσα  Ευρωπαϊκή χώρα, αγωνίζεται να αποτινάξει, διότι αποτελούν  φαντάσματα του παρελθόντος της.

Η κρίση χρέους

Τα τελευταία  χρόνια η Ελλάδα είχε,  να αντιμετωπίσει, επιπλέον, μία σοβαρή κρίση χρέους που δημιούργησε σοβαρή ρωγμή στην πίστη της Ελλάδας στη Ευρωπαϊκή Ένωση.

Το αρνητικό αποτέλεσμα ενός δημοψηφίσματος που διεξήχθη ξεπερνά την σημασία της οικονομικής βοήθειας, δεδομένου ότι η σύνδεση με την Ευρωπαϊκή Ένωση αποτελεί συνδετικό κρίκο της Ελλάδας με τον δυτικό πολιτισμό.

Η προτεσταντική πολιτική του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου  (ΔΝΤ) και της ΕΕ με πρωτοπόρο την  Γερμανία επέβαλε μέτρα λιτότητας που  συγκλόνισαν την Ελληνική κοινωνία.

Η πολιτική αυτή έβγαλε τον κόσμο στις πλατείες, και  δημιούργησε  την γνωστή μεγάλη ομάδα των  ‘αγανακτισμένων’.

Το θέμα των δανεισμού αποτέλεσε αντικείμενο διαφιλονικούμενων απόψεων  από της δημιουργίας του Ελληνικού κράτους. Μέχρι και σήμερα αναφερόμαστε στα δυσβάσταχτα  ’δάνεια της  Αγγλίας’, τα πρώτα δάνεια που κατάφερε να πάρει το Ελληνικό κράτος, τα οποία πρόβλεπαν την είσπραξη των τόκων από την αρχή, μειώνοντας το κεφάλαιο που τελικά αξιοποιήθηκε.

Υπερβολικοί όροι από κάθε έννοια, όμως δεν διευκρινίζεται ότι  το πραγματικό όφελος ήταν ότι το δάνειο δεν θα μπορούσε να υπογραφεί αν δεν γινόταν πρώτα η ίδρυση του Ελληνικού κράτους, που επισπεύσθηκε ακριβώς για τον λόγο αυτό.  Είναι λοιπόν αμφιλεγόμενη η σκοπιμότητα και η χρησιμότητα του δανείου αυτού.

Κατά ένα παρόμοιο τρόπο, η λιτότητα έφερε και την αμφισβήτηση της αξίας  της σχέσης της Ελλάδας με την Ευρωπαϊκή Ένωση, τα πλεονεκτήματα της οποίας, αναμφισβήτητα,  είναι πολύ μεγαλύτερα παρά τις κατά καιρούς αμφισβητήσεις που συγκυριακά εκφράζονται .

Στο DNA του Έλληνα παλεύει ακόμα ο Κατζάμπασης  με τον ήρωα επαναστάτη που πολεμά τον Τούρκο εξουσιαστή, αλλά ταυτόχρονα ο Έλληνας κατέληξε  αμφισβητεί και να είναι πολύ καχύποπτος απέναντι  στους Δυτικούς ‘προστάτες’ και τους εκπροσώπους τους.

Η μόνη δύναμη που Ενώνει τους Έλληνες είναι η απειλή της Τουρκίας.

Όλα αυτά συσσωρεύτηκαν στην Ιστορική μνήμη των νεότερων Ελλήνων.

Είναι λοιπόν δύσκολο να ερμηνεύσει κανείς την ιδιοσυγκρασία του Νέο- Έλληνα όταν αναμιγνύεται μέσα του ο επαναστάτης ήρωας του 21, μαζί με τον συμβιβασμένο ώριμο δυτικό-ευρωπαίο δημοκράτη, τον μεθοδικό Γερμανό, τον αποικιοκράτη, τον εθνικιστή, τον νεωτεριστή, τον παραδοσιακό θρησκευόμενο και τον άθεο κουμουνιστή γιατί προέρχεται μέσα από πολύ πρόσφατες διαδικασίες που όλα αυτά συνυπήρχαν.

Η υγειονομική κρίση και το αντιστασιακό κίνημα.

Η Ελλάδα αντιμετώπισε όλα αυτά τα αντιφατικά και σήμερα ήρθε να αντιμετωπίσει, πολύ κοντά μετά την λιτότητα μίας δεκαετίας, την μεγαλύτερη υγειονομική κρίση της εκατονταετίας, στα μέσα μίας περιόδου ελπίδας ανασυγκρότησης που δεν πρόλαβε να απογειωθεί.

Με ερώτησε ένας φίλος Βρετανός, μα πως σκέπτονται αυτοί ο ι Έλληνες που διαδηλώνουν υπέρ ενός τρομοκράτη δολοφόνου 13 θυμάτων;

Τι να του απαντήσω, αμύνονται για τα ανθρώπινα δικαιώματα που την ίδια ώρα οι ίδιοι καταπατούν;  Είναι το αίσθημα του αδικημένου που φωλιάζει μέσα τους γιατί και οι ίδιοι αισθάνονται αδικημένοι τόσες φορές; Είναι το γεγονός ότι στην Ιστορία οι ίδιοι οι Έλληνες σκότωσαν τον Καποδίστρια και φυλάκισαν τον Κολοκοτρώνη; Μήπως γιατί βαθιά μέσα τους πιστεύουν ότι αυτός επαναστάτησε εναντίων του κατεστημένου που αποτελείται από κοτζαμπασηδες  , δωσίλογους και Γερμανοτσολιάδες; Μήπως η φράση νόμος και τάξη εκπροσωπεί τον φασισμό ή τις αρχές της Τουρκοκρατίας;

Αλλά και σε άλλους τομείς όπως η φοροδιαφυγή μήπως ο Έλληνας πιστεύει ότι ο φόρος είναι το Τούρκικο χαράτσι;

Οι Τούρκοι προπαγανδίζουν ότι δεν ήμαστε πραγματικοί απόγονοι των Αρχαίων Ελλήνων, ακόμα και οι φιλέλληνες απογοητεύτηκαν γιατί κατάλαβαν ότι ήμαστε κάτι σαν Βαλκάνιοι Κούρδοι.

Ποιοι ήταν τέλος οι ήρωες του 21;

Ποιοι ήταν οι Κλέφτες και oι Αρματολοί;

 Νομίζω ότι εμείς οι Έλληνες είμαστε παγιδευμένοι σε θύλακες του παρελθόντος και δεν καταφέρνουμε να προσαρμοστούμε στο παρών. Χρειαζόμαστε περισσότερο χρόνο ωρίμανσης και εκπαίδευσης για να ολοκληρώσουμε το κύκλο μας.

Δεν μπορεί να παλινδρομούμε μεταξύ εννοιών δημοκρατίας, και ελευθερίας, κράτος δικαίου και ανεξαρτησίας, βίας και ανοχής βίας, κοινοβουλευτισμού και αναρχίας, ήρωα και αντιστασιακού εγκληματία, παραβατικότητας και τάξης, δικαιώματος πολίτη και καταπάτησης των δικαιωμάτων. 

Οι πιο πρόσφατες εμπειρίες προέρχονται από την αναστάτωση που δημιουργούν οι υγειονομικοί περιορισμοί που έφθασαν σε σημεία σοβαρών , κοινωνικών και πολιτικών συγκρούσεων

Απαγορεύσεις συναθροίσεων που παίρνουν χαρακτήρα στέρησης δικαιωμάτων και ατομικών ελευθεριών που συγκρούονται με υγειονομικούς κινδύνους, κινήματα εναντίων του εμβολιασμού αλλά και της υποχρεωτικής χρήσης μάσκας σε δημόσιους  χώρους αρνητές της ύπαρξης υγειονομικού προβλήματος κλπ

Πεδίο λαμπρό για να ανακατέψει κανείς πολιτικά και άλλα μηνύματα κάθε μορφής, θρησκευτικά, υγειονομικά, οικονομικά, κοινωνικά, συνωμοσιολογίκα επιστημονικά  Εθνικά κλπ.

Θα μπορούσε κανείς να απορεί πως μπορεί ένα θέμα τόσο ξεκάθαρο να δημιουργεί τέτοιες συγκρούσεις, όχι μόνο στη Ελλάδα αλλά και στον κόσμο ολόκληρο;

Παρατηρούμε την δημιουργία θεμάτων όπως, πολιτικά στη λειτουργία του κοινοβουλίου στο νομοθετικό της έργο, στη ελευθερία διακίνησης και στα ταξίδια, στις θρησκευτικές ελευθερίες, στην αστυνομική επιβολή των μέτρων κλπ

Παρατηρούμε λοιπόν σοβαρή εξάπλωση του φανατισμού παγκόσμια με σκηνές αλλοπρόσαλλής βίας μεταξύ απλών πολιτών αλλά και μεταξύ αστυνομίας και πολιτών  αλλά και πολιτών εναντίων αστυνομικών που δεν είναι εύκολο να ερμηνευτεί.

Τα πολιτικά ερείσματα είναι κατανοητά, γιατί έχουν πολιτική σκοπιμότητα αλλά οι υπόλοιπες συγκρούσεις είναι ανεξήγητες.

Μερικές αντιδράσεις είναι κωμικές όπως κάποια που βιντεοσκόπησαν επίθεση σε οδηγό ταξί και μάλιστα συνοδευόμενο με επιδεικτικό, κατά πρόσωπο  βήξιμο, για την εσκεμμένη μετάδοση της επιδημίας.

Άλλες απαράδεκτες αντιδράσεις έχουν να κάνουν με την  άρνηση του εμβολιασμού σε περιπτώσεις νοσηλευτικού προσωπικού που εργάζεται σε νοσοκομεία  και γηροκομεία, εκεί που διακυβεύεται η υγεία ανθρώπων.

Η Ελλάδα ζήτησε από την Ευρωπαϊκή ένωση  να θεσμοθετήσει την βεβαίωση εμβολιασμού για την απλοποίηση των ταξιδιών και από ότι φαίνεται θα εφαρμοστεί, γεγονός που θα βοηθήσει σημαντικά τον τουρισμό. Η αρνητές του εμβολιασμού θεωρούν την θεσμοθέτηση φασιστική. Διευκρινίζεται για αυτούς ότι δεν θα απαγορεύονται τα ταξίδια, απλώς θα πρέπει να εμφανίζουν τα κατάλληλα τεστ όσοι δεν θα έχουν την βεβαίωση.

Άπειρα τα παραδείγματα αρνητών εμβολιασμών που σιγά σιγά μειώνονται σαν ποσοστό του συνόλου έτσι που φαίνεται ότι θα επιτευχθεί η επιθυμητή ανοσία του πληθυσμού.

Το πρόβλημα που αντιμετωπίζουμε στη Ελλάδα είναι ότι στις διαμαρτυρίες παρεισφρήουν διάφορες άλλες κατηγορίες αιτημάτων που εξυπηρετούν άλλες σκοπιμότητες, προερχόμενες από διάφορες  εξωκοινοβουλευτικές συλλογικότητες και ανεξέλεγκτες ομάδες που κρύβονται πίσω από το δικαίωμα διαδήλωσης.

Αυτή η ανάμειξη ανεξέλεγκτων ομάδων μπορεί να δημιουργήσει και απρόβλεπτες καταστάσεις όπως ανάμειξη απόλυτα νομιμόφρονων πολιτών με αναρχικές αντικαθεστωτικές συλλογικότητες που μπορούν να προξενήσουν αναταραχές.

Η ανάμιξη τέτοιων ομάδων ιδιαίτερα με φοιτητικά κινήματα έχει γίνει καθεστώς στη Ελλάδα τα τελευταία χρόνια με αποτέλεσμα την αλλοίωση των καθαρά φοιτητικών αιτημάτων.

 Είναι πραγματικά αξιοπερίεργο πως είναι δυνατόν αντιδράσεις αυτής της κατηγορίας να περνούν τόσο εύκολα σε σημαντικό ποσοστό της κοινωνίας. Μοιάζει με τον ιό Covit 19 της Αγγλικής μετάλλαξης….

Εγώ προσπάθησα να ερμηνεύσω το κομμάτι της αντιστασιακής φύσης του Έλληνα από την ιστορική του διαδρομή , δεν μπορώ να καλύψω την ψυχολογική πλευρά με τις ανασφάλειες ούτε την θρησκευτική ή την θρησκοληψία  που κρύβεται πίσω από αυτή την πλευρά. Το μόνο που με χαροποιεί  είναι ότι το πρόβλημα είναι παγκόσμιο.

Ελπίζω ότι με το τέλος της τελευταίας κρίσης με το υγειονομικό υπόβαθρο θα βοηθήσει στην αντιμετώπιση του φαινομένου πριν η Ελλάδα αναγκαστεί να ενωθεί μπροστά στον ‘εξ ανατολών κίνδυνο’ που πάντα μας ενώνει.


Πολύ μας απασχολούν, στην εποχή μας, οι συντελεστές για την  επίτευξη οικονομικής ανάπτυξης και ιδιαίτερα  πόσο σημαντικός συντελεστής για την ανάπτυξη αποτελεί η εφαρμογή της τεχνολογίας και η σωστή διοίκηση, που αναμφισβήτητα παίζουν πρωταρχικό ρόλο.

Σε αυτό το σημείωμα θέλω να αναφερθώ συμπληρωματικά σε συντελεστές που αφορούν χαρακτηριστικά των διοικούντων ανεξάρτητα από τα μέσα που σταδιακά και υποχρεωτικά εφαρμόζονται όλο και περισσότερο.

Με λίγα λόγια θέλω , αυτή τη φορά να δώσω έμφαση στα ανθρώπινα χαρακτηριστικά που προσδίδουν την πραγματική προστιθέμενη αξία στα μέσα και την χρήση των εργαλείων που σήμερα προσφέρονται και θα προσφέρονται άπλετα στο εγγύς και απώτερο μέλλον. 

Σαν παραλληλισμό θα δανειστώ το παράδειγμα από τον αθλητισμό και ειδικότερα την βελτίωση της ελαστικότητας του κονταριού που χρησιμοποιείται σήμερα από τους αθλητές του ‘Επί κοντώ’. Ασφαλώς προσφέρει στον αθλητή μεγαλύτερες δυνατότητες σε σχέση με τον εξοπλισμό προ εικοσαετίας η βάση της επιτυχίας εξακολουθεί να αποτελεί  ο ίδιος ο αθλητής και οι δικές του ικανότητες.

Οι ικανότητες αυτές καθώς και η αποτελεσματικότητα εξαρτώνται από μερικούς γενικούς κανόνες που οι προπονητές προσπαθούν να εφαρμόσουν και να εμφυσήσουν στον αθλητή να ακολουθεί, ανεξάρτητα από την ποιότητα του εξοπλισμού.

Κατά τον ίδιο τρόπο η προσωπικότητα, τα χαρακτηριστικά και οι συνήθειες της διοίκησης και των στελεχών μίας επιχείρησης θα επηρεάσουν την αποτελεσματικότητα στην επιτυχή ολοκλήρωση ενός έργου η ακόμα και στην επιτυχία διοίκησης μίας επιχείρησης.

Πολλά από αυτά τα χαρακτηριστικά αποτελούν τμήμα της προσωπικότητας και είναι κληρονομικά αλλά πολλά είναι αποτέλεσμα εμπειρίας η προσπάθειας.

Ανεξάρτητα πως αποκτήθηκαν αποτελούν συντελεστές της επιτυχίας και αξίζει να αξιοποιηθούν.

  1. Σαν πρώτο χαρακτηριστικό  θα ήθελα να αναφέρω και να ξεχωρίσω την ικανότητα επιλογής συνεργατών γιατί ποτέ δεν είναι δυνατή μία επιτυχία σαν αποτέλεσμα ατομικής και μόνο προσπάθειας.
  2. Συνυφασμένο με αυτό το χαρακτηριστικό είναι η δυνατότητα λειτουργίας στα πλαίσια ομαδικής συνεργασίας.
  3. Η διορατικότητα είναι αποτέλεσμα βαθιάς γνώσης και δημιουργικής φαντασίας. Χαρακτηριστικό ευρείας αντίληψης των εξελίξεων και των γεγονότων.
  4. Ικανότητα ηγεσίας που συνδυάζεται με την αναγνώριση των συνεργατών για την επάρκεια των ικανοτήτων του ατόμου στην επίτευξη του συγκεκριμένου στόχου.
  5. Συνυφασμένη με την ηγεσία είναι η ικανότητα έγκαιρης λήψης αποφάσεων χωρίς αναβλητικότητα. Η αναβλητικότητα ίσως να είναι ένα από τα περισσότερο επικίνδυνα ελαττώματα στελεχών που ηγούνται ομάδων εργασίας η επιχειρήσεων.
  6. Η Οργάνωτικότητα  είναι ένα αυτονόητο χαρακτηριστικό για ένα άτομο που ηγείται, μέρος του χαρακτηριστικού όμως είναι και η συνέπεια και η μεθοδική παρακολούθηση της εξέλιξης κάθε έργου. Η μεθοδικότητα δεν είναι πάντα αυτονόητη γιατί συγχέεται με τα αρνητικά χαρακτηρίστηκα μιας γραφειοκρατίας. Αντίθετα πιστεύω ότι ο τακτικός επαναληπτικός έλεγχος της προόδου ενός έργου αποτελεί ουσιαστικό στοιχείο για την επιτυχή ολοκλήρωση κάθε προσπάθειας.
  7. Δια βίου εκπαίδευση. Δεν νοείται στασιμότητα στο θέμα της συνεχούς  ανανέωσης γνώσης όταν οι συνθήκες μεταβάλλονται σε ρυθμό χιονοστιβάδας.  
  8. Επιμονή. Η πίστη στον στόχο είναι χαρακτηριστικό που εμπνέει εμπιστοσύνη στην ορθότητα των αποφάσεων.
  9. Ψυχραιμία. Έλλειψη ψυχραιμίας μπορεί να αποβεί καταστροφική στην εξέλιξη ενός έργου, σε περιόδους κρίσης, που πάντα είναι αναπόφευκτες.
  10. Αντοχή. Την προσπάθεια για την επιτυχή ολοκλήρωση ενός σημαντικού έργου μπορεί να την παρομοιάσουμε με τον Μαραθώνιο. Δεν είναι αγώνας ταχύτητας 100 μέτρων. Απαιτεί στρατηγική ψυχραιμία και αντοχή.

Κανένα από τα παραπάνω χαρακτηριστικά δεν αφορά εξάρτηση από εξωτερικούς παράγοντες, τεχνολογία, οικονομία, πολιτικό σύστημα, ακόμα και περιβάλλον.

Είναι ένας εσωτερικός οδηγός αυτοσυγκέντρωσής και εσωτερικής δύναμης, στοιχεία που απαιτούνται για αθλητές της ανάπτυξης και επιτυχίας στην ανταγωνιστική κοινωνίας που βιώνουμε.



Από το ραντάρ και το τηλέτυπο στα δίκτια 5G και την ρομποτική

Μια αναδρομή στις τεχνολογικές και κοινωνικές εξελίξεις και τις επιπτώσεις στον άνθρωπο όπως την έζησε η πρώτη μεταπολεμική γενιά στην Ελλάδα.

Ένας μεγεθυντικός φακός να δούμε πτυχές του αιώνα που βιώνουμε

Όταν διαβάζει κανείς κείμενα των αρχαίων Ελλήνων σε ότι αφορά την φιλοσοφική σκέψη αλλά και την πολιτική, απορείς πως βασικοί προβληματισμοί της σημερινής εποχής προσομοιάζουν με τους προβληματισμούς και τον τρόπο σκέψης της εποχής εκείνης που διαχρονικά ξεπερνά τα 2.500 έτη.

Ωστόσο σε αντιδιαστολή με αυτή την διαχρονικότητα, οι εξελίξεις στην τεχνολογία που πραγματοποιούνται από το δεύτερο ήμισυ του 20 ου αιώνα, εμφανίζουν ρυθμό χιονοστιβάδας, και αποκαλύπτουν το βραχύβιο της κάθε φάσης τεχνολογικής εξέλιξης, τόσο που η κάθε γενιά δεν προλαβαίνει να εξοικειωθεί με τις αλλαγές αυτές , αλλά ούτε και να συνειδητοποιήσει τον δρόμο που διανύει ούτε και τις επιπτώσεις.

Όσο περνά ο χρόνος ο ρυθμός…

Δείτε την αρχική δημοσίευση 1.961 επιπλέον λέξεις


Γενικός πρόξενος των ΗΠΑ στη Σμύρνη τα χρόνια της Μικρασιατικής Καταστροφής


Η Μάστιγα της Ασίας αποτελεί μια συγκλονιστική προσωπική μαρτυρία του διπλωμάτη Τζορτζ Χόρτον, που υπηρετούσε ως γενικός πρόξενος των ΗΠΑ στη Σμύρνη τα χρόνια της Μικρασιατικής Καταστροφής. Ως αυτόπτης μάρτυρας, καταδεικνύει τις οργανωμένες σφαγές των Ελλήνων και των Αρμενίων από τους Τούρκους και την παθητική στάση που κράτησαν οι Μεγάλες Δυνάμεις.

«Η Μάστιγα της Ασίας είναι ένα βιβλίο που πρέπει να διαβαστεί από όποιον ενδιαφέρεται , να κατανοήσει τα πολύπλοκα και αποφεύξιμα γεγονότα που οδήγησαν στην καταστροφή της πόλης της Σμύρνης…

Η αφήγηση του Χόρτον είναι αξιόπιστη και σημαντική. Ήταν ο ίδιος αυτόπτης μάρτυρας πολλών από τα συνταρακτικά γεγονότα που αφηγείται στο βιβλίο του και είδε με τα ίδια του τα μάτια πολλές πράξεις τρομοκρατίας, ανάμεσά τους τις διώξεις σε βάρος των χριστιανών που ζούσαν στη Μικρά Ασία».

,.ανοίγει σε μία νέα καρτέλα)

Συγγραφέας/εις:Horton GeorgeΚατηγορία:ιστορίαISBN: 9786180207293

 Η ΜΑΣΤΙΓΑ ΤΗΣ ΑΣΙΑΣ THE BLIGHT OF ASIA υπό GEORGE HORTON Προξένου και Γενικού Προξένου των Ηνωμ. Πολιτειών στην Εγγύς Ανατολή επί τριάντα χρόνια. Με Πρόλογο του JAMES W. GERARD, πρώην Πρεσβευτού στη Γερμανία Μετάφραση Γεωργίου Λ. Τσελίκα Συντ. Δικηγόρου, τ. Νομάρχου Εκδόται: THE BOBBS – MERRIL COMPANY Ινδιανάπολις COPYRIGHT 1926 Η πρωτότυπη έκδοση Τυπώθηκε στις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής Τυπώθηκε και βιβλιοδέθηκε απ’ την BRAUNWORTH AND CO, INC. BROOKLYN, ΝΕΑ ΥΟΡΚΗ Η παρούσα έκδοση έγινε με δαπάνη των Σωματείων: «ΕΣΤΙΑ ΝΕΑΣ ΣΜΥΡΝΗΣ», «ΕΝΩΣΙΣ ΣΜΥΡΝΑΙΩΝ» & «ΘΡΑΚΙΚΟΝ ΚΕΝΤΡΟΝ» Τυπώθηκε και βιβλιοδέθηκε απ’ την ΑΤΛΑΝΤΙΣ – Μ. ΠΕΧΑΙΒΑΝΙΔΗΣ & ΣΙΑ Α.Ε. ΑΘΗΝΑ

 Έργα του Ιδίου Songs of the Lowly, 1891(Τραγούδια του ταπεινού) In Unknown Seas, (Poems) 1895 (Σε άγνωστες θάλασσες) Constantine, (Novel) 1896 (Κωνσταντίνος) Aphroessa, (Poem) 1897 (Αφρόεσσα) A Fair Brigand, (Novel) 1898 (Η ωραία λησταρχίνα) Like Another Helen, (novel) 1901 (Σαν άλλη Ελένη) Modern Athens, 1901 (Η σηµερινή Αθήνα) The Tempting of Father Anthony, (novel) 1901 (Ο πειρασµός του πατρός Αντωνίου) The Long Straight Road, (Novel) 1902 (Η µεγάλη ευθεία οδός) In Argolis (Folklore) 1902 (Στην Αργολίδα – Λαογραφικά) War and Mammon (Poems) 1904 (Πόλεµος και Μαµµωνάς) The Monk’s Treasure (Novel) 1905 (Ο θησαυρός του καλόγερου) The Edge of Hazard, (Novel) 1906 (To χείλος του πεπρωµένου) Miss Schuyler’s Alias (Novel) 1913 (To άλλο όνοµα της Μίς Σκάιλερ) The Blight of Asia, (History) 1926 (Η µάστιξ της Ασίας-Χρονικό της Μικρασιατικής καταστροφής) Recollections Grave and Gay, (Biography) 1927 (Αναµνήσεις σοβαρές και φαιδρές) The Home of Nymphs and Vampires: The Isles of Greece, (Folklore) 1929 (Νεράιδες και βρυκόλακες στα νησιά της Ελλάδος-Λαογραφικά) Poems of an Exile, (Poems) 1932 (Ποίηµα ενός εξόριστου) Το µυθιστόρηµα «Κωνσταντίνος» το έγραψε απ’ ευθείας και στην ελληνική και εκδόθηκε στην Αθήνα από το τυπογραφείο Άστυ το 1896.

 Η ΠΟΛΗ ΠΟΥ ΜΑΡΤΥΡΗΣΕ Βασίλισσα της Μεσογείου και δόξα της ήταν η Σµύρνη, η ωραία πόλη και το πειό ώµορφο µαργαριτάρι της Ανατολής Σµύρνη µου, ωραία πόλη! Κληρονόµος αµέτρητων αιώνων ιστορίας, µητέρα ποιητών, αγίων και σοφών ήταν η Σµύρνη η ωραία πόλη! Μια απ’ τις πειό αρχαίες, δοξασµένες τις Εφτά ήταν η Σµύρνη, η αγία πόλη κι’ είχε αναµµένες τις λαµπάδες της στον ουρανό ψηλά, Σµύρνη µου, αγία πόλη. Μια απ’ τις εφτά ελπίδες µας, κι επιθυµίες µας, µια απ’ τις εφτά τις αγίες Φωτιές µας ήταν η Σµύρνη, η αγία πόλη. Οι άλλες σβήσανε τώρα πολύν καιρό Ώ Σµύρνη, πόλη εσύ Χριστιανική! µα η δική της έµεινε να καίει σταθερή ώ Σµύρνη, πόλη εσύ Χριστιανική! Οι άλλες πέρασαν και σβήσανε και χάθηκαν µα ως χθες έκαιγε ακόµα αυτή, ώ Σµύρνη, πόλη εσύ Χριστιανική! Και οι καµπάνες των εκκλησιών της βουβάθηκαν και πέθαναν της Σµύρνης, της Χριστιανικής της πόλης κι’ η µουσική των σώπασε και οι ψαλτάδες χάθηκαν της Σµύρνης, της ευτυχισµένης πόλης. Και οι κοπέλλες της, µαργαριτάρια µεσογειακά έφυγαν απ’ τα µαρµάρινα παλάτια της Σµύρνης της παραµυθένιας πόλης! Πέθανε και σαπίζει κάπου εκεί κοντά στην πύλη της Ανατολής

Σµύρνη, η δολοφονηµένη πόλη. Φύγανε οι τεχνίτες της, στους δρόµους ερηµιά Σµύρνη µου, δολοφονηµένη πόλη. Χήρεψαν οι γυναίκες της κι ορφάνεψαν τα παιδιά µόνο τα ποντίκια µένουν µεσ’ στη χαλασιά, Σµύρνη µου, δολοφονηµένη πόλη! Με φωτοστέφανο ο εσπότης στεφανώθηκε στη Σµύρνη εκεί, την πόλη που µαρτύρησε, κι’ ας ήταν τα µαλλιά του τ’ άσπρα αιµατοβαµµένα ώ Σµύρνη, πόλη εσύ µαρτυρική! Κι έτσι εφύλαξε την πίστη στο Χριστό τον Πολύκαρπο ως τον Άγιο Χρυσόστοµο απ τη Σµύρνη, η ένδοξη πόλη! G. HORTON ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΜΕΤΑΦΡΑΣΤΟΥ Έχει επαναληφθεί πολλές φορές και έχει γίνει τώρα γενικά παραδεκτό ότι η ήττα του Ελληνικού στρατού στη Μικρά Ασία στα 1922 και η επακολουθήσασα εκδίωξη ή εξόντωση των Ελλήνων κατοίκων τη Μικράς Ασίας και Ανατολικής Θράκης από τους Τούρκους απετέλεσε για το Ελληνικό έθνος καταστροφή µεγαλύτερη από την άλωση της Κωνσταντινουπόλεως το 1453 από τον Μωάµεθ τον Κατακτητή. Κι αυτό είναι σωστό, γιατί την άλωση της Κων/πόλεως δεν επηκολούθησε η εκρίζωση των Ελλήνων κατοίκων της τέως Βυζαντινής Αυτοκρατορίας από τις εστίες τους, όπως έγινε στη Μικρασιατική καταστροφή και έτσι µπόρεσαν αυτοί, παρ’ όλες τις πιέσεις και τον βαρύτατο ζυγό των κατακτητών, να αναπτύξουν βαθµηδόν και σαν ραγιάδες έναν αξιοθαύµαστο πολιτισµό σε όλη την έκταση της τέως Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Έχουν γραφεί πολλά βιβλία και εκατοντάδες άρθρα σχετικά µε τη σηµασία και τα αίτια της Μικρασιατικής καταστροφής. Εκείνος όµως που έγραψε το πιο εµπεριστατωµένο και στηριγµένο σε αυθεντικές πηγές βιβλίο σχετικά µε το ζήτηµα αυτό, είναι ο Αµερικανός διπλωµάτης και συγγραφεύς George Horton, που έζησε στο δεύτερο ήµισυ του 19ου και τις πρώτες δεκαετίες του 20ου αιώνα και υπηρέτησε επί πολλά χρόνια σαν Γενικός Πρόξενος των ΗΠΑ στη Θεσ/νίκη και στη Σµύρνη. Το βιβλίο αυτό δηµοσιεύθηκε στα Αγγλικά το 1925 και έχει τον τίτλο «The blight of Asia», µε τον οποίο ο συγγραφεύς χαρακτηρίζει την Τουρκική φυλή και τις αφάνταστες καταστροφές που η φυλή αυτή προξένησε, αφού εµφανίσθηκε στο προσκήνιο της ιστορίας, σε όλη την ανθρωπότητα και προ πάντων στους Χριστιανικούς λαούς. Στο βιβλίο αυτό ο συγγραφεύς, µε απόλυτη αντικειµενικότητα, παρρησία και σθένος περιγράφει και αποδεικνύει µε ατράνταχτα επιχειρήµατα και µε βάση τα ιστορικά γεγονότα 4 κυρίως πράγµατα: 1) τη θαυµαστή ικανότητα του ελληνικού έθνους να δηµιουργεί πολιτισµούς, 2) τα βάρβαρα ένστιχτα και τη φοβερή ικανότητα της Τουρκικής φυλής να καταστρέφει πολιτισµούς και να εξοντώνει τα έθνη που τους δηµιούργησαν, 3) τα βαθύτερα αίτια της νίκης του Μουσταφά Κεµάλ στη Μικρά Ασία και 4) τη βαρύτατη ευθύνη ορισµένων Μεγάλων υνάµεων της ύσεως σχετικά µε την κοσµοϊστορική µεταβολή που είχε σαν αποτέλεσµα η νίκη αυτή επί της φυλετικής συνθέσεως των πληθυσµών που κατοικούσαν επί 10/άδες αιώνων στο χώρο της Βυζαντινής και αργότερα της Οθωµανικής Αυτοκρατορίας. Στο ίδιο βιβλίο ο George Horton αναλύει µε θαυµαστό τρόπο τα στοιχεία και την ουσία των δύο θρησκειών, του Χριστιανισµού και του Ισλαµισµού και τονίζει την βασική αντίθεση µεταξύ των από άποψη κοσµοθεωριακή, φιλοσοφική και ηθική και την αντίστοιχη επίδραση επάνω στην πολιτιστική εξέλιξη των λαών που δέχθηκαν τη µία ή την άλλη απ’ τις δυο αυτές θρησκείες. Έχοντας υπ’ όψη µου το περιεχόµενο αυτό του παραπάνω βιβλίου του G. Horton θεώρησα χρέος µου να το µεταφράσω στα Ελληνικά µε το σκοπό να λάβουν γνώση οι νεώτερες Ελληνικές γενεές: 1) του θαυµάσιου πολιτισµού, τον όποιον ανέπτυξαν οι προπάτορες των οµοεθνών µας, που επί 5 περίπου αιώνες έζησαν στα εδάφη της πρώην Οθωµανικής Αυτοκρατορίας, όπως τον περιγράφει ένας ξένος συγγραφεύς και 2) των αιτίων που τους έκα- µαν να εκριζωθούν από τα εδάφη εκείνα, έτσι ώστε να αντλήσωµε όλοι µας πολύτιµα µαθήµατα για το µέλλον της φυλής µας και ν’ αποφύγωµε παρόµοιες καταστροφές.

Προ πάντων θέλω να επιστήσω τη προσοχή των νεωτέρων από τη δική µας γενεών επί της ανάγκης να ξαναγυρίσωµε στις ρίζες του παραπάνω πολιτισµού των Ελλήνων που έζησαν στα εδάφη της τέως Οθωµανικής Αυτοκρατορίας, οι οποίες δεν είναι άλλες από την αληθινή χριστιανική πίστη, τον γνήσιο πατριωτισµό, την εθνική και κοινωνική αλληλεγγύη και τη βαθειά αγάπη για την παιδεία και την πρόοδο σε όλους τους τοµείς του πολιτισµού και τέλος για να τονίσω την ανάγκη της απαλλαγής µας από το επάρατο ελάττωµα της φυλής µας, τη διχόνοια, και της αµύνης µας εναντίον κάθε κηρύγµατος οποιασδήποτε αντεθνικής ή αναρχικής προπαγάνδας, που θα είχε σαν αποτέλεσµα την υπονόµευση του έθνους µας «εκ των έσω». Γιατί, όσο κι αν είναι αλήθεια ότι τη Μικρασιατική Καταστροφή προκάλεσαν τα αµείλικτα συµφέροντα ωρισµένων υνάµεων επάνω στα εδάφη της τέως Οθωµανικής Αυτοκρατορίας, είναι εξίσου αλήθεια ότι οι σχετικές προσπάθειες των υνάµεων εκείνων δεν θα µπορούσαν να έχουν αποτέλεσµα, αν δεν τους έδιδε το κατάλληλο έδαφος και την πρόφαση ο καταραµένος διχασµός του έθνους µας µέσα στην ίδια ελεύθερη Ελλάδα. Ο µεταφραστής Γ.Λ. Τσελίκας Αθήναι, Μάιος 1980

ΠΡΟΛΟΓΟΣ CHRISTOPHER WOODHOUSE Ο εικοστός αιώνας είναι γεµάτος από φρικιαστικές πράξεις. Σήµερα οι φρικιαστικές πράξεις βρίσκουν µια τόσο µεγάλη δηµοσιότητα, ώστε είναι εύκολο να ξεχάσει κανείς µια απ’ τις πιο πρόσφατες και πιο τροµερές την καταστροφή και τις σφαγές της Σµύρνης του Και δεν ήταν αυτή η µόνη του αιώνα, γιατί, όπως µας υπενθυµίζει ο George Horton µε το τόσο εύγλωττο βιβλίο του «The Blight of Asia», είχαν λάβει χώρα και νωρίτερα σφαγές Ελλήνων κατοίκων της Φώκαιας και Αρµενίων σε όλη την έκταση της Μικράς Ασίας. Το να θέλουµε να υπενθυµίσουµε στους ανθρώπους τα φρικιαστικά αυτά γεγονότα δεν οφείλεται σε προκατάληψη εναντίον των Τούρκων. Οι Τούρκοι πολύ εύκολα πιστεύουν ότι οι λαοί της ύσης είναι προκατειληµµένοι εναντίον τους, γιατί αυτοί δεν είναι Χριστιανοί ή γιατί η κλασική παιδεία προδιαθέτει τους Ευρωπαίους και τους Αµερικανούς ευνοϊκά υπέρ των Ελλήνων. Στην πραγµατικότητα όµως δεν υπάρχει µια τέτοια προκατάληψη. Ο διασηµότερος στη Νεοελληνική ιστορία Άγγλος δεν είχε καµία προκατάληψη εναντίον των Τούρκων. Μια από τις τελευταίες πράξεις της ζωής του Βύρωνα ήταν να σώσει µια Τούρκισσα κοπέλα, που ήταν αιχµάλωτη στα χέρια των Ελλήνων στο Μεσολόγγι. Οι Αγγλικές κυβερνήσεις µε λίγες εξαιρέσεις ήταν γενικά τουρκόφιλες. «Ο Τούρκος Τζώνης είναι κύριος», συνήθιζαν να λέγουν οι Άγγλοι στρατιώτες στον πρώτο παγκόσµιο πόλεµο. Από µια υποσυνείδητη πλάνη οι Times του Λονδίνου, στην πιο µεγάλη αιχµή της Κυπριακής κρίσεως περιέγραψαν την Τουρκία σαν «σύµµαχό µας σε δυο παγκόσµιους πολέµους». Και δεν τήρησαν µόνον οι Άγγλοι αυτή τη στάση. Οι κυβερνήσεις της Γαλλίας και Ιταλίας, επιτάχυναν µε τη βοήθειά τους την καταστροφή της Σµύρνης, µε το να παύσουν να υποστηρίζουν τους συµµάχους τους Έλληνες και µε το να συνάψουν ιδιαίτερες συµφωνίες µε τους Τούρκους. Οι Γερµανοί επί πολύ καιρό θεωρούσαν τους Τούρκους σαν «επίτιµους Γερµανούς» στη Μέση Ανατολή. Όπως προκύπτει από το βιβλίο του Horton και ο ίδιος εθεωρείτο καλός φίλος των Τούρκων πριν από τις φρικαλεότητες που έγιναν στη Σµύρνη. Οι Αµερικανοί θεωρούσαν τους Τούρκους σαν τους πλέον αξιόπιστους συµµάχους τους από την εποχή που άρχισαν να αναµιγνύονται στα πολιτικά ζητήµατα της Ανατολικής Μεσογείου. Εποµένως δεν υπάρχει θέµα προκαταλήψεως εναντίον των Τούρκων. Η κοινή γνώµη της ύσεως καταδικάζει πράξεις και όχι λαούς. Το βιβλίο του Horton αποδείχνει αυτό το πράγµα επανειληµµένα. Θα ήταν περιττό σε έναν πρόλογο ν’ αναφέρουµε παραδείγµατα. Πρέπει να διαβάσει κανείς, το ίδιο το κείµενο του συγγραφέα. εν είναι όµως περιττό να βγάλουµε τα γενικά διδάγµατα. Και πρώτα – πρώτα υπάρχει το αίσθηµα της ντροπής για την ανάλγητη ουδετερότητα των συµµάχων, των οποίων τα πολεµικά, που βρίσκονταν µέσα στον λιµένα της Σµύρνης ή κοντά σ’ αυτόν, είχαν διαταχθή να µη διασώσουν παρά µόνον τους υπηκόους τους. Απεναντίας πρέπει να αισθάνεται κανείς υπερηφάνεια για µερικούς απ’ αυτούς που αγνόησαν αυτές τις διαταγές. Και πρώτος πρώτος ήταν ο Γενικός Πρόξενος Horton ο ίδιος, µαζί µε µια χούφτα ιεραποστόλων και διδασκάλων που εµπνεύσθηκαν από το παράδειγµά του. Ένα άλλο δίδαγµα είναι ότι πρέπει να κατακρίνει κανείς όχι τόσο τους Τούρκους γιατί δεν ήταν Χριστιανοί, όσο τους ουδέτερους της ύσεως, γιατί ξέχασαν ότι ήταν Χριστιανοί\\

Συµπεριφέρθηκαν µ’ έναν τρόπο, σαν να µην είχαν ακούσει ούτε την παραβολή του κάλου Σαµαρείτη, σαν να µην είχαν καθόλου ηθικές υποχρεώσεις και σαν να είχαν λησµονήσει τι είναι ηθική. Οι ίδιες κυβερνήσεις συµπεριφέρθηκαν µε τον ίδιο τρόπο στα 1974 στην Κύπρο. εν υπάρχει αµφιβολία ότι κυνικοί συνήγοροι θα έλεγαν ότι το καθήκον του Χριστιανού είναι «να στρέφη και την άλλην παρειάν». Αλλά ποιανού την άλλη παρειά; Τη δική τους ή κανενός άλλου; Τα ερωτήµατα αυτά δεν πέρασαν καθόλου από το νου του Horton όταν χρειάστηκε να δράσει στα 1922, γιατί δεν είχε ανάγκη παρά µόνον από το ένστικτό του για να δράσει. Το ένστικτό του όµως στηριζόταν επάνω στην πείρα του και στα ανθρωπιστικά του αισθήµατα. Είχε υπηρετήσει επί πολλά χρόνια σαν πρόξενος στην Ανατολική Μεσόγειο. Είχε µάθει τα Ελληνικά και τα Τουρκικά. Είχε γράψει διηγήµατα και ποιήµατα για την Ελλάδα. Το πρώτο του διήγηµα µάλιστα το είχε γράψει στα Ελληνικά. Είχε σχηµατίσει µια πολύτιµη συλλογή από βιβλία και αρχαιότητες που χάθηκαν στην καταστροφή της Σµύρνης. Είχε κάµει διαλέξεις για τους Έλληνες σε πολλά µέρη των Ηνωµένων Πολιτειών, µε σκοπό την αντίκρουση της εσφαλµένης γνώµης που είναι τόσο κοινή ανάµεσα σε εκείνους που ανατράφηκαν µε την Ελληνική κλασική παιδεία, ότι οι σηµερινοί Έλληνες είναι εκφυλισµένοι σαν φυλή. Έτσι όταν ήρθε η κρίση, ο Horton ήταν έτοιµος: έτοιµος να υπερασπίσει τα δίκαια των Ελλήνων και Αρµενίων σαν ανθρώπων και έτοιµος να αποκαταστήσει την υπόληψη των Ηνωµένων Πολιτειών, την οποία η Κυβέρνησή των ταυτόχρονα µε τους συµµάχους των ήταν έτοιµη να θυσιάσει. εν ήταν δε η πρώτη φορά, στα τελευταία χρόνια, που οι Κυβερνήσεις εξυπηρετήθηκαν καλύτερα από ό,τι άξιζαν. Το όνοµά του θα µας το φέρει επάξια στη µνήµη µας η νέα δηµοσίευση του βιβλίου του. Οι Έλληνες έχουν µια πολύ κατάλληλη λέξη για έναν τέτοιον άνδρα: Ήταν ο «άξιος»! Christopher Woodhouse

Ε Ι Σ Α Γ Ω Γ Η Ο εκδότης µιας µεγάλης εφηµερίδας του Παρισιού παρατήρησε κάποτε ότι απέδιδε την εξαιρετική επιτυχία µιας εκδόσεώς του στο γεγονός ότι είχε ανακαλύψει πως κάθε άνθρωπος είχε να διηγηθεί τουλάχιστο µια Ιστορία. Υπηρέτησα πολλά χρόνια στην Εγγύς Ανατολή τριάντα περίπου ολικά και παρακολούθησα την βαθµιαία και συστηµατική εξόντωση των Χριστιανών και της Χριστιανοσύνης στην περιοχή εκείνη, και νοµίζω πως είναι χρέος µου να διηγηθώ την θλιβερή αυτή ιστορία και να διαφωτίσω τον κόσµο σχετικά µε τις πολιτικές αντιζηλίες των χωρών της ύσεως που επέτρεψαν να λάβει χώρα µια τόσο τροµερή τραγωδία. Αν και είχα υπηρετήσει το µεγαλύτερο µέρος της εποχής εκείνης σαν Αµερικανός Προξενικός υπάλληλος, δεν ενεργώ πλέον µε τέτοια ιδιότητα και δεν έχω πλέον κανένα σύνδεσµο µε την Αµερικανική Κυβέρνηση. Εποµένως τίποτε από όσα εκθέτω δεν έχει οιοδήποτε επίσηµο κύρος, ούτε έχω στηριχτεί κατά οιονδήποτε τρόπο επάνω στα αρχεία ή σε πηγές πληροφοριών του State Department. Γράφω αποκλειστικά σαν ένας απλός πολίτης περιγράφοντας γεγονότα απ’ τις ατοµικές µου παρατηρήσεις και από µαρτυρίες άλλων, τις οποίες παραθέτω. Βρισκόµουν στην Αθήνα τον Ιούλιο του 1908 όταν µε την υποκίνηση του Κοµιτάτου «Ένωσις και Πρόοδος» η στρατιά της Θεσσαλονίκης επαναστάτησε και αξίωσε να τεθεί αµέσως «εν ισχύ» το Σύνταγµα του 1876, που είχε καταντήσει νεκρό γράµµα, και παρατήρησα την αντίδραση που είχε στην Ελλάδα το φαινοµενικά προοδευτικό εκείνο κίνηµα. Ύστερα από λίγον καιρό πήγα στη Θεσσαλονίκη και αντιλήφθηκα την θλιβερή αφύπνιση των µη Μουσουλµάνων κατοίκων της περιοχής εκείνης των Βαλκανίων σχετικά µε το γεγονός ότι το πολυπόθητο «Σύνταγµα» δεν εσήµαινε γι’ αυτούς ελευθερία, αλλά µάλλον καταπίεση, δοκιµασίες και ολοκληρωτική εξόντωση..

Βρισκόµουν στη Σµύρνη στα 1917, όταν η Τουρκία διέκοψε τις σχέσεις της µε τις Ηνωµένες Πολιτείες και δέχθηκα τις προφορικές και γραπτές εκθέσεις των εντόπιων Αµερικανών που είχαν γίνει «αυτόπται µάρτυρες» των εκτεταµένων και απίστευτα φρικτών σφαγών εις βάρος των Αρµενίων των ετών , µερικές απ’ τις όποιες θα εκτεθούν εδώ για πρώτη φορά. Εγώ προσωπικά παρατήρησα, επαλήθευσα όµως και απ’ άλλους την επαίσχυντη µεταχείριση των Χριστιανών κατοίκων του Νοµού Σµύρνης και κατά τη διάρκεια του Μεγάλου Πολέµου και πριν απ’ την έκρηξή του. Ξαναγύρισα στη Σµύρνη αργότερα και έµεινα εκεί µέχρι το βράδυ της 13ης Σεπτεµβρίου 1922, οπότε η πόλη πυρπολήθηκε απ’ το στρατό του Μουσταφά Κεµάλ και ένα µεγάλο µέρος του πληθυσµού της εσφάγηκε και παρακολούθησα την εξέλιξη της άντειας εκείνης τραγωδίας, που είναι ζήτηµα αν υπάρχει παρόµοιά της στην ιστορία του κόσµου. Ένας απ’ τους σκοπούς για τους οποίους έγραψα το βιβλίο αυτό, είναι για να κάµω γνωστή την αλήθεια σχετικά µε σπουδαιότατα γεγονότα και να ρίξω φως επάνω σε µια περίοδο, κατά τη διάρκεια της οποίας διαπράχθηκαν κολοσσιαία εγκλήµατα εις βάρος του ανθρώπινου γένους και ο Χριστιανισµός έχασε έδαφος στην Ευρώπη και στην Αµερική, όπως και στην Αφρική και την Εγγύς Ανατολή. Άλλος ένας σκοπός είναι να δώσω στους ανθρώπους της εκκλησίας των Ηνωµένων Πολιτειών την ευκαιρία ν’ αποφασίσουν αν θα θέλουν να συνεχίσουν να δαπανούν µέσα στην Τουρκία εκατοµµύρια δολλάρια που µαζεύονται µε µικρούς και µεγάλους εράνους, για την υποστήριξη σχολείων, στα όποια δεν επιτρέπεται πιά να διαβάζεται η Αγία Γραφή ή να διδάσκεται ο Λόγος του Χριστού. Αναρωτιέµαι µήπως στην πραγµατικότητα κάµνουν περισσότερο κακό παρά καλό στη Χριστιανική υπόθεση και στο Χριστιανισµό, υποστηρίζοντας ιδρύµατα που δέχτηκαν έναν τέτοιο συµβιβασµό. Άλλος ένας σκοπός είναι ν’ αποδείξω ότι η καταστροφή της Σµύρνης δεν ήταν παρά η τελευταία σκηνή ενός σταθερού προγράµµατος εξοντώσεως του Χριστιανισµού σε όλο το µήκος και πλάτος της Παλαιάς Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, αφανισµού ενός αρχαίου Χριστιανικού πολιτισµού, ο οποίος στα τελευταία χρόνια είχε αρχίσει να πραγµατοποιεί θαυµαστές


Ο Μωαµεθανισµός εξαπλώθηκε µε το σπαθί και µε τη βία απ’ την αρχή
που εµφανίστηκε σαν µεγάλος εχθρός του Χριστιανισµού, όπως θα
αποδείξω παρακάτω σε ένα άλλο κεφάλαιο του βιβλίου αυτού.
Οι Τούρκοι ανέλαβαν οπωσδήποτε στα τελευταία χρόνια την αποστολή
να συνεχίσουν τις θηριώδεις παραδόσεις της θρησκείας τους και να
διακριθούν σε βιαιότητες που δεν είχαν διαπραχθεί από καµµιά απ’ τις
φυλές που είχαν ενταχθεί κάτω απ’ τη σηµαία του προφήτη ούτε στην
παλαιά, ούτε στη νεώτερη εποχή.
Οι παρακάτω αριθµοί παρουσιάζουν µερικές απ’ τις σφαγές που
διέπραξαν οι Τούρκοι απ’ το έτος 1822 µέχρι το 1904. Σφάγηκαν:
Το 1822. Στη Χίο, Έλληνες ……………………………………….. 50.000
Το 1823. Στο Μεσολόγγι, Έλληνες………………………………. 8.750
Το 1826. Κων/πολις, Γενίτσαροι…………………………………. 25.000
Το 1850. Μοσούλη, Ασσύριοι…………………………………….. 10.000
Το 1860. Λίβανος, Μαρωνίτες……………………………………..12.000
Το 1876. Βουλγαρία, Βούλγαροι…………………………………..14.700
Το 1877. Βαγιαζίτ, Αρµένιοι ………………………………………. 1.400
Το 1879. Alashguerth, Αρµένιοι…………………………………… 1.250
Το 1881. Αλεξάνδρεια, Χριστιανοί………………………………. 2.000
Το 1892. Μοσούλη, Yezithies …………………………………….. 3.500
Το 1894. Σαµψούς, Αρµένιοι……………………………………….12.000
Το 1895-96. Αρµενία, Αρµένιοι………………………………….150.000
Το 1896. Κων/πολις, Αρµένιοι…………………………………….. 9.570
Το 1896. Βαν, Αρµένιοι……………………………………………… 8.000
Το 1903-4. Μακεδονία, Μακεδόνες……………………………..14.667
Το 1904. Σαµψούς, Αρµένιοι………………………………………. 5.640
Σύνολον 328.477
Στον παραπάνω αριθµό πρέπει να προστεθούν και οι 30.000 Αρµένιοι
που σφάγηκαν στα 1909 στην επαρχία Αδάνων. Ο κίνδυνος των
τροµερών αυτών συµβάντων ήταν τόσο ζωντανός και πάντοτε
επικείµενος στις ψυχές των µη Μουσουλµάνων υπηκόων του Σουλτάνου,
ώστε αγράµµατες Χριστιανές µητέρες είχαν αποχτήσει τη συνήθεια να
χρονολογούν τα γεγονότα µε τη φράση «τόσα χρόνια πριν ή µετά την
τάδε σφαγή»


Στον κατάλογο των σφαγών που προηγήθηκαν απ’ τα τεράστια
εγκλήµατα που παρακολούθησα εγώ προσωπικώς περιέχεται η θανάτωση
14.700 Βουλγάρων στα 1876. Η σφαγή αυτή ενός συγκριτικώς µικρού –
από την Τουρκική άποψη — αριθµού Βουλγάρων πριν από 50 περίπου
χρόνια, προκάλεσε µια περίφηµη κραυγή αγανακτήσεως εκ µέρους του
Γλάδστωνος. Επειδή η διήγησή µου εξελίσσεται και φτάνει µέχρι των
σκοτεινών ηµερών των ετών 1915-1922, κατά την διάρκεια των οποίων
ολόκληρα έθνη είχαν εξοντωθεί µε το τσεκούρι, το ρόπαλο και το
µαχαίρι και στο τέλος οι Τούρκοι βρήκαν την ευκαιρία να ικανοποιήσουν
ολότελα τα σατανικά τους πάθη, θα γίνει φανερό ότι καµµιά διαµαρτυρία
µε παρόµοια αποτελέσµατα δεν βγήκε απ’ τα χείλη οποιουδήποτε
Ευρωπαίου ή Αµερικανού πολιτικού ανδρός.
Και το παράδοξο είναι ότι εξ αιτίας της προπαγάνδας που διενήργησαν
εκείνοι που ήθελαν να επιτύχουν απ’ τους Τούρκους ορισµένες
παραχωρήσεις, δηµιουργήθηκε στις Ηνωµένες Πολιτείες µια αντιχριστιανική και φιλότουρκη προπαγάνδα.
Στο βιβλίο του «Μια σύντοµη ιστορία της Εγγύς Ανατολής» ο
καθηγητής William Stearns Davis του Πανεπιστηµίου της Minnesota,
σχετικά µε τις θηριωδίες εις βάρος των Βουλγάρων του 1876 λέγει:
«Αυτό που επακολούθησε φαίνεται µια σφαγή µικράς κλίµακας όταν
συγκριθεί µε τις σφαγές των Αρµενίων του 1915-16, ήταν όµως αρκετό
ώστε να παραλύσει τη δύναµη του Disraeli σχετικά µε την προστασία των
Τούρκων. Συνολικά φαίνεται πως εσφάγησαν περίπου δώδεκα χιλιάδες
Χριστιανοί. Στην ευηµερούσα πόλι του Batal φαίνεται πως εσκοτώθηκαν
απ’ τις επτά χιλιάδες των κατοίκων οι πέντε χιλιάδες. Οι σφαγείς δεν
φείσθηκαν βέβαια ούτε ηλικία, ούτε φύλο, σηµειώθηκαν µάλιστα και
βιασµοί και αλλαξοπιστίες εκτός από τις άλλες σατανικές πράξεις. Και
πρέπει να χαρακτηρίσει κανείς σαν θλιβερή την τότε φάση της Βρεττανικής
πολιτικής κατά την οποία ο Disraeli και οι σύντροφοί του στο συντηρητικό
κόµµα των Tories κατέβαλαν κάθε προσπάθεια για να µειώσουν τη
σηµασία των εκθέσεων σχετικά µε τις θηριωδίες αυτές, οι οποίες δεν
έγιναν γνωστές στον κόσµο απ’ τις επίσηµες προξενικές εκθέσεις, αλλά από
ιδιώτες Άγγλους δηµοσιογράφους».
Τα παραπάνω είναι ενδιαφέροντα γιατί παρουσιάζουν µια αρκετά γνωστή
µέθοδο συµπεριφοράς κυβερνήσεων σε παρόµοιες περιπτώσεις. Οι
Tories δεν φαίνεται να είναι το µοναδικό προϊόν της Βρεττανικής
Σε ένα τελευταίο ταξίδι µου στην Ευρώπη µίλησα µε έναν κύριο που
ήταν στη διπλωµατική υπηρεσία µιας Μεγάλης ∆υνάµεως και ήταν µαζί
µου στη Σµύρνη τον καιρό που κάηκε η πόλη απ’ τον Τουρκικό στρατό.
Ο κύριος αυτός συµφωνούσε απόλυτα µαζί µου για όλες τις λεπτοµέρειες
τις σχετικές µε το ζήτηµα αυτό και µε βεβαίωσε ότι το Υπουργείο
Εξωτερικών της χώρας του τον είχε προειδοποιήσει να σιωπήσει σχετικά
µε τα πραγµατικά γεγονότα της Σµύρνης, αλλ’ ότι αυτός είχε γράψει ένα
πλήρες υπόµνηµα για τα γεγονότα, το όποιο και σκόπευε να δηµοσιεύσει.
Είναι πολύ σπουδαίο το ότι οι Τούρκοι στα 1876 παρακινούνται απ’ τους
Εβραίους, ενώ σήµερα Εβραίοι σαν τον Henry Morgenthau, τον Max
Nordau και τον Rabbi Wise διακρίνονται ανάµεσα στην οµάδα των
ανδρών που υψώνουν τη φωνή τους για την υποστήριξη των Χριστιανών
που καταπιέζονται. Στην επιρροή των ανδρών αυτών και στις ψήφους
γερουσιαστών, σαν τον King Of Utah και τον Swanson από την Virginia,
οφείλεται το ότι η επικύρωση της Συνθήκης της Λωζάννης αναβλήθηκε
ωσότου στεγνώσει κάπως το αίµα απ’ τις λόγχες και τα τσεκούρια των
Μιλώντας για τον Disraeli ο Γλάδστων έγραφε στον ∆ούκα του Argyle:
«∆εν είναι τόσο φιλότουρκος όσο νόµιζα. Εκείνο που µισεί είναι η
ελευθερία και ανασυγκρότηση των Χριστιανών».
Οι σφαγές της Βουλγαρίας έγιναν γνωστές από έναν Αµερικανό
προξενικό υπάλληλο και καταγγέλθηκαν από τον Gladstone µε ένα
περίφηµο φυλλάδιο. Είχαν σαν αποτέλεσµα την κήρυξη του πολέµου απ’
τη Ρωσία, τη συνθήκη του Αγίου Στεφάνου και την έναρξη της
ελευθερώσεως της Βουλγαρίας.
Σε ένα λόγο του στο Blackheath στα 1876 ο Gladstone είπε:
«Θα διατηρήσετε την ονοµαστική κυριαρχία σας και δεν θα γίνει εισβολή
στην αυτοκρατορία σας, αλλά ποτέ πειά όσο περνούν τα χρόνια και όσο θα
εξαρτάται από τη δύναµή µας, ποτέ πειά δεν θα σηκώσετε χέρι για
βιαιότητες, ποτέ πειά δεν θ’ ανοίξουν για σας οι πύλες της ακολασίας».
Στο περίφηµο φυλλάδιό του «Bulgarian Horrors and the Question of
the East» («Οι φρικαλεότητες στη Βουλγαρία και το Ανατολικό
ζήτηµα») διαβάζαµε τα εξής που είναι χίλιες φορές πιο αληθινά σήµερα
απ’ όσο ήταν τότε που γράφηκαν:
«Ας αποµακρύνουν τώρα οι Τούρκοι τις ασχήµιες τους µε τον µόνο δυνατό
τρόπο, δηλ. µε το να φύγουν οι ίδιοι. Οι Ζαπτιέδες τους και οι Μουντίρηδές
τους, οι Μπίµπασίδες και οι Γιούζµπασίδες τους, οι Καϊµακάµηδες και οι
Πασσάδες τους πρέπει να φύγουν, όπως έλπιζα, µια για πάντα µε όλες τους
τις αποσκευές έξω απ’ την επαρχία που κατέστρεψαν και βεβήλωσαν. Η
απόλυτη αυτή ανακούφιση και η ευλογηµένη αυτή απελευθέρωση είναι η
µόνη επανόρθωση που µπορούµε να κάµωµε στους τόσους σωρούς των
νεκρών και για τους βιασµούς που διαπράχτηκαν αδιάκριτα σε βάρος
πανδρεµµένων γυναικών, παρθένων και παιδιών για την περιφρόνηση και
τον εξευτελισµό του πολιτισµού, για την παραβίαση των νόµων του Θεού ή
αν προτιµάτε του Αλλάχ, και της αντιλήψεως περί ηθικής όλου του
ανθρωπίνου γένους. ∆εν υπάρχει κανείς εγκληµατίας µέσα σε φυλακή της
Ευρώπης, δεν υπάρχει κακούργος µέσα στα νησιά της Νοτίου θαλάσσης,
που δεν θα ξεσηκωνόταν και δεν θα ξεχείλιζε από αγανάκτηση, όταν
άκουγε αυτά που διαπράχτηκαν, που εξακριβώθηκαν πολύ αργά, που θα
µείνουν όµως ατιµώρητα και θ’ αφήσουν πίσω τους όλα τα χαµερπή και
θηριώδη πάθη που τα προκάλεσαν, και που µπορούν πάλι να ξεπηδήσουν
σε µια άλλη δολοφονική συγκοµιδή απ’ το έδαφος που είναι µουσκεµένο
και βγάζει αναθυµιάσεις από αίµα και µέσα σε µια ατµόσφαιρα µολυσµένη
από εγκληµατικές επαίσχυντες πράξεις κάθε είδους, που θα µπορούσε να
φανταστεί κανείς. Ότι τέτοια πράγµατα µπόρεσαν να γίνουν κάποτε,
αποτελεί έναν τροµερό εξευτελισµό για το τµήµα του ανθρωπίνου γένους
που τα διέπραξε· ότι θα µπορούσε να µείνει ανοιχτή η θύρα σε µια έστω
και απλώς δυνατή επανάληψή τους, θα σκόρπιζε τη ντροπή αυτή σε όλο τον
Μπορούµε να ερευνήσουµε τα χρονικά του κόσµου, αλλά δεν ξέρω ποια
έρευνα θα µπορούσε να µας δώσει ένα τόσο χτυπητό παράδειγµα
σατανικής καταχρήσεως των εξουσιών που ο Θεός ίδρυσε για την τιµωρία
των αδικοπραγούντων και για την ενθάρρυνση εκείνων που κάµνουν το
καλό. Καµµιά κυβέρνηση δεν αµάρτησε µε τέτοιο τρόπο και καµµιά δεν
αποδείχτηκε τόση αδιόρθωτη σχετικά µε την αµαρτία, ή, πράγµα που είναι
το ίδιο, τόσο ανίκανη για αναµόρφωση».
Ποτέ δεν θα’ ρθει καιρός που τα λόγια του Γλάδστωνος, ενός απ’ τους
σοφώτερους Άγγλους πολιτικούς άνδρες, θα θεωρηθούν ανάξια σοβαρής
προσοχής. Ο ακόλουθος χαρακτηρισµός των Τούρκων απ’ τον ίδιο
επαληθεύθηκε πληρέστερα απ’ τα γεγονότα που συνέβησαν µετά τον
θάνατό του, παρ’ όσο απ’ εκείνα που έγιναν προτήτερα:
«Θα προσπαθήσω να σκιαγραφήσω πολύ σύντοµα µε αδρότατες γραµµές τι
ήταν η Τουρκική φυλή και τι είναι σήµερα. ∆εν πρόκειται µόνο για
Μωαµεθανισµό, αλλά για Μωαµεθανισµό συνδυασµένο µε τον ιδιόρρυθµο
χαρακτήρα µιας φυλής. ∆εν είναι οι πράοι Μωαµεθανοί των Ινδιών, ούτε
οι ιπποτικοί Σαλαδίνοι της Συρίας, ούτε οι πολιτισµένοι Μαυριτανοί της
Ισπανίας. Ήσαν στο σύνολό τους, απ’ την πρώτη µαύρη µέρα που µπήκαν
στην Ευρώπη, το µόνο δείγµα της ανθρωπότητας που έδειξε τη µεγαλύτερη
έλλειψη ανθρωπισµού. Οπουδήποτε και αν πήγαν, µια πλατειά κηλίδα
αίµατος έδειχνε τα ίχνη της διαβάσεώς τους και σ’ όλη την έκταση της
κυριαρχίας τους ο πολιτισµός εξαφανιζόταν. Παντού αντιπροσώπευαν µια
διακυβέρνηση βίας σε αντίθεση µε την διακυβέρνηση δικαίου. Μια
διακυβέρνηση βίας όµως δεν ηµπορεί να διατηρηθεί χωρίς την βοήθεια
ενός τµήµατος διανοουµένων. Γι’ αυτόν τον λόγο αναπτύχθηκε, πράγµα
σπάνιο στην ιστορία του κόσµου, ένα είδος ανεκτικότητας στη µέση της
σκληρότητας, της τυραννίας και της αρπακτικότητας. Πολλοί Χριστιανοί
αφέθηκαν περιφρονητικά να ζήσουν ήσυχοι και µια οµάδα Ελλήνων
προσελκύσθηκαν στην Κωνσταντινούπολη, γεγονός που συνετέλεσε µε τον
καιρό στην αναπλήρωση των ελλείψεων του Τούρκικου Ισλαµισµού
σχετικά µε το στοιχείο της διανοητικότητας».
Στα λόγια αυτά του Γλάδστωνος ηµπορεί να προσθέσει κανείς τον
χαρακτηρισµό που έδωσε για τους Τούρκους ο περίφηµος καρδινάλιος
«Η βάρβαρη εξουσία, που επί αιώνες είχε εγκαθιδρυθεί µέσα στην καρδιά
του Παλαιού Κόσµου και που είχε κάτω από την κτηνώδη πυγµή της τις
περιφηµότερες χώρες της κλασικής και θρησκευτικής αρχαιότητας και
πολλές απ’ τις ευφορώτερες και ωραιότερες περιοχές της γης και που
ακόµα, µη έχοντας η ίδια ιστορία, είναι κληρονόµος των ιστορικών
ονοµάτων της Κωνσταντινουπόλεως και της Νίκαιας, της Νικοµήδειας και
της Καισαρείας, της Ιερουσαλήµ και της ∆αµάσκου, της Νινευΐ και της
Βαβυλώνας, της Μέκκας και της Βαγδάτης, της Αντιόχειας και της
Αλεξανδρείας, και κρατεί χωρίς επίγνωση του πράγµατος στην κατοχή της
το ήµισυ της ιστορίας όλου του κόσµου».
Σε ένα άλλο σηµείο του βιβλίου του ο Newman περιγράφει τους
Τούρκους ως τον «µεγαλύτερο Αντίχριστο ανάµεσα στις φυλές του


Για να εννοήσωµε την παρούσα διήγηση πρέπει να ενθυµούµαστε ότι η
Ανατολή είναι αµετάβλητη. Οι σηµερινοί Τούρκοι είναι ακριβώς οι ίδιοι
µε κείνους που ακολούθησαν τον Μωάµεθ τον Κατακτητή ανάµεσα απ’
τις πύλες της Κων/πόλεως στις 29 Μαΐου 1453 και απέδειξαν πολύ
καθαρά πως δεν διαφέρουν από κείνους που ο Gladstone κατήγγειλε για
τις θηριωδίες του 1876 εις βάρος των Βουλγάρων. Όσοι τρέφουν ελπίδες
για µιαν άλλη αντίληψη θ’ απογοητευθούν µε τρόπο οδυνηρό εάν
συνάπτουν συµβάσεις ή επενδύουν µεγάλα χρηµατικά ποσά στηριζόµενοι
επάνω σε ιδέες της ∆ύσεως για τον χαρακτήρα της Ανατολής.
∆εν είµαι ούτε «φιλέλλην» ή «φιλότουρκος» ούτε τίποτε άλλο, εκτός από
υπέρµαχος της Αµερικής και του Χριστιανισµού. Επειδή επέρασα το
µεγαλύτερο µέρος της ζωής µου σε χώρες, όπου τα φυλετικά πάθη είναι
πολύ ανεπτυγµένα, επεδίωξα πάντοτε να βοηθώ τους καταπιεζόµενους
άσχετα µε την εθνικότητά τους, όπως θα δείξω παρακάτω µε έγγραφα
που θα αναφέρω και έχω κερδίσει την εκδηλωµένη ευγνωµοσύνη
πολυάριθµων Τούρκων για τη βοήθεια και συµπαράσταση που τους
προσέφερα σε διάφορες περιπτώσεις.
Έχω ιδέα απ’ τις πολλές ευγενικές ιδιότητες του Τούρκου χωρικού, δεν
συµφωνώ όµως µε πολλά παραγγέλµατα της θρησκείας του και δεν τον
θαυµάζω καθόλου όταν κόβει κεφάλια ή βιάζει Χριστιανές γυναίκες. Οι
σφαγές για τις όποιες µίλησα παραπάνω αποτελούν µια αρκετά σοβαρή
κηλίδα για το Τουρκικό όνοµα. Οι σφαγές αυτές µπόρεσαν να γίνουν εξ
αιτίας των διδασκαλιών του Κορανίου, του παραδείγµατος του Μωάµεθ,
της λαγνείας και του πόθου για λεηλασία. Οι ίδιες σφαγές καταντούν να
φαίνoνται ασήµαντες, όταν συγκριθούν µε το τεράστιο αιµατοκύλισµα
των πιο πρόσφατων ετών που διαπράχθηκε κάτω από την αιγίδα του
Αβδούλ Χαµίτ, του Ταλαάτ και των συντρόφων του και του Μουσταφά
Πρέπει να βάλωµε καλά στο µυαλό µας οπωσδήποτε ότι µόνο ύστερα
από την διακήρυξη του Συντάγµατος η ιδέα «η Τουρκία για τους
Τούρκους» πήρε οριστική µορφή και εξελίχθηκε στο σχέδιο της
πραγµατοποιήσεώς της µε την τελειωτική εξόντωση όλων των
Χριστιανικών πληθυσµών της αιµατοποτισµένης αυτής χώρας — ένα
σχέδιο που είχε στενή συνάφεια και αποτελούσε τη συνέχεια της γενικής
ιστορίας του Μωαµεθανικού επεκτατισµού µέσα στις παλαιές εστίες του
Τον καιρό που κηρύχτηκε το Σύνταγµα στα 1908 ήµουν στην Αθήνα. Η
πρώτη µου επαφή µε το γεγονός ήταν µια διαδήλωση Ελλήνων που
κρατώντας Ελληνικές και Οθωµανικές σηµαίες βάδιζαν ανάµεσα απ’ τους
δρόµους που οδηγούσαν στην Τουρκική Πρεσβεία, όπου έκαµαν µια
φιλική και ενθουσιώδη εκδήλωση.
Στην Ελλάδα, καθώς και γενικά στις Βαλκανικές χώρες, επικρατούσε η
γνώµη ότι το Σύνταγµα σήµαινε ίσα δικαιώµατα για όλους µέσα στην
Τουρκία, ανεξάρτητα από την θρησκεία τους — τη χαραυγή µιας νέας
εποχής. Αν η αντίληψη αυτή αποδεικνυόταν αληθινή, η Τουρκία θα ήταν
σήµερα µια απ’ τις µεγάλες προοδευτικές και ευηµερούσες χώρες του
κόσµου. Η αδυναµία της αντιλήψεως αυτής ήταν το ότι στην περίπτωση
ενός ίσου και φιλικού ανταγωνισµού, οι Χριστιανοί γρήγορα θα είχαν
ξεπεράσει τους Οθωµανούς, που πολύ νωρίς θα είχαν βρεθεί σε µια
κατώτερη θέση από εµπορική, βιοµηχανική και οικονοµική άποψη. Η
επίγνωση αυτού του πράγµατος έκαµε τους Τούρκους ν’ αποφασίσουν
την εξόντωση των Χριστιανών. Ήταν µια ανατροπή της διαδικασίας της
φύσεως· οι κηφήνες βάλθηκαν να εξοντώσουν τις εργάτιδες µέλισσες
σκοτώνοντάς τες.
Κατά την διάρκεια των ηµερών εκείνων ένα µέλος της Τουρκικής
Κυβερνήσεως εξεφώνησε ένα λόγο στη Θεσσαλονίκη υποστηρίζοντας
ότι έπρεπε να κλείσουν όλα τα σχολεία των ξένων ιεραποστολών, καθώς
και των εντόπιων Χριστιανών, µε το εξής επιχείρηµα: «Αν κλείσωµε τα
Χριστιανικά ιδρύµατα, αναγκαστικά θα δηµιουργηθούν Τουρκικά ιδρύµατα
στη θέση τους. ∆εν ηµπορεί µια χώρα να µείνει χωρίς σχολεία».
Αµέσως µετά την πτώση του Αβδούλ Χαµίτ είχα µετατεθεί στη
Θεσσαλονίκη. Επικρατούσε µεγάλη χαρά για την πτώση του «αιµοχαρούς τυράννου» και επικρατούσε η πεποίθηση ότι οι υπήκοοι της
Τουρκίας είχαν ενωθεί επί τέλους για να δηµιουργήσουν ένα βασίλειο,
µέσα στο όποιο όλοι θα είχαν πλήρη ελευθερία να λατρεύουν τον Θεό
και να «ασκούν µε ασφάλεια τις ειρηνικές τους ασχολίες». Η πτώση του
Αβδούλ Χαµίτ είχε γίνει δυνατή χάρις στη συνεργασία και τη βοήθεια
των Χριστιανών.
Αυτοί όµως — Έλληνες, Βούλγαροι, Σέρβοι — πολύ γρήγορα
απογοητεύτηκαν σκληρά. Ένας γενικός διωγµός τέθηκε σε ενέργεια, τις
λεπτοµέρειες του οποίου ανακοίνωναν στις διάφορες κυβερνήσεις των
όλοι οι πρόξενοι της πόλεως. Ο διωγµός αυτός εκδηλώθηκε µε τη µορφή
σποραδικών δολοφονιών, που είχαν τροµακτική συχνότητα µέσα σε
ολόκληρη τη Μακεδονία, µε θύµατα στην αρχή πρόκριτους των
διαφόρων χριστιανικών κοινοτήτων. Ο πιο συνηθισµένος τόπος, που
σκοτώνονταν οι άνθρωποι αυτοί, ήταν τα σκαλιά της εισόδου του σπιτιού
των τη στιγµή που γύριζαν σ’ αυτό. Ήταν φανερό ότι η Τουρκική
Κυβέρνηση, µε σκοπό να αποχτήσει τον έλεγχο πάνω στη χώρα, είχε
αποφασίσει την εξόντωση των µη Μουσουλµάνων προκρίτων. Πολλοί
από κείνους που δολοφονήθηκαν είχαν διακριθεί µέσα στην κίνηση
εναντίον του Αβδούλ Χαµίτ.
Απ’ την εξόντωση των προκρίτων, το πρόγραµµα επεξετάθη σε άτοµα
µικρότερης σηµασίας, που άρχισαν να εξαφανίζωνται κι αυτά. Οµάδες
απελπισµένων χωρικών γυναικών άρχισαν να εµφανίζωνται στους
δρόµους της Θεσ/νίκης που έρχονταν να παρουσιασθούν στον Βαλή (τον
Τούρκο ∆ιοικητή) και να ζητήσουν πληροφορίες για τους συζύγους,
υιούς ή αδελφούς των. Οι απαντήσεις ήταν κατά κανόνα σαρδωνικές:
«Έφυγε φαίνεται ο άνθρωπός σας και σας εγκατέλειψε» ή «Φαίνεται πως
έφυγε στην Αµερική». Η αλήθεια όµως δεν ηµπορούσε να µείνει
κρυµµένη για πολύν καιρό, γιατί σε λίγον καιρό βοσκοί και αλλά
πρόσωπα ανέφεραν πως είχαν εύρει πτώµατα σε ρεµµατιές και σε
χαράδρες µέσα στα βουνά και στα δάση. Η τροµοκρατία, η «µέθοδος
διακυβερνήσεως των Τούρκων από αµνηµονεύτων χρόνων» είχε τεθεί σε
ενέργεια στα σοβαρά και το ακόλουθο βήµα που έγινε για τη γενίκευσή
της ήταν ο λεγόµενος «αφοπλισµός». Αυτό εσήµαινε, όπως πάντοτε, τον
αφοπλισµό του Χριστιανικού πληθυσµού και τον εξοπλισµό των
Εκδόθηκε διαταγή να παραδώσουν όλοι τα τουφέκια τους και άλλα όπλα
και στρατιωτικά αποσπάσµατα στάλθηκαν σ’ όλα τα χωριά για την
εκτέλεση της διαταγής αυτής. Ότι σκοπός της διαταγής αυτής δεν ήταν
τόσο το µάζεµα κρυµµένων όπλων, όσο η τροµοκράτηση των κατοίκων,
έγινε πολύ γρήγορα φανερό απ’ τους βασανισµούς που επιβάλλονταν
κατά τη διάρκεια της έρευνας για όπλα. Οι ραβδισµοί στις φτέρνες των
ποδιών ήταν ένα µέτρο που εφαρµοζόταν ιδιαίτερα. Τα πόδια των
χωρικών που ήταν συνηθισµένοι να βαδίζουν ξυπόλητοι ήταν πολύ
σκληρά γι’ αυτό τους έδεναν, τους εγύριζαν ανάποδα και εκτυπούσαν τα
δάκτυλα των ποδιών τους µε ρόπαλα ωσότου γίνουν ένας πολτός.
Ένας άλλος τρόπος βασανισµού που εφαρµοζόταν από την «Κυβέρνηση
της Ενώσεως και Προόδου» ήταν να δένουν ένα σχοινί ολόγυρα απ’ το
στήθος του θύµατος και να χώνουν ανάµεσα στο σώµα και στο σχοινί ένα
τουφέκι που το έστριβαν υστέρα ωσότου το θύµα να πάθει µια εσωτερική
βλάβη. Και ιερείς ήταν συχνά θύµατα της εκστρατείας αυτής
τροµοκρατίας και µίσους µε το σκοπό αφ’ ενός να τους γελοιοποιήσουν
και αφ’ ετέρου να τους υποβάλουν σε απαίσια µαρτύρια. Οι δυστυχείς
αναγκάζονταν να στέκωνται επάνω στο ένα πόδι, ενώ ένας στρατιώτης
τους απειλούσε µε µια λόγχη. Αν ο ιερεύς, εξαντληµένος στο τέλος,
πατούσε το σηκωµένο πόδι του κατά γης τον τρυπούσαν µε τη λόγχη. Οι
φυλακές ήταν ξεχειλισµένες από δυστυχισµένους ανθρώπους που ζούσαν
µέσα στην πείνα και στην ακαθαρσία. Ένας Αµερικανός καπνέµπορος
µου διηγήθηκε ότι ένας σπουδαίος Έλληνας έµπορος εξαφανίστηκε και
επί πολλές ήµερες ακούγονταν κραυγές πόνου που έβγαιναν απ’ το
δεύτερο πάτωµα µιας οικοδοµής. Ο Έλληνας αυτός δεν σκοτώθηκε, αλλά
στο τέλος απολύθηκε. Ο ίδιος έδειξε στον Αµερικανό πολλές στρογγυλές
τρύπες πάνω σ’ όλο του το σώµα. Τον έδεναν γυµνό επάνω σ’ ένα τραπέζι
και έχυναν επάνω του ζεµατιστό λάδι. Και όταν επάνω στην αγωνία του
ρωτούσε «Τί έκαµα;» οι βασανιστές του απαντούσαν: «Σου τα κάµνοµε
αυτά για να σου δείξωµε ότι η Τουρκία ελευθερώθηκε για τους Τούρκους».
Χωρίς αµφιβολία τον απέλυσαν για να διαδόσει τα ευχάριστα νέα.
Ένας πολύ γνωστός Άγγλος ανταποκριτής φιλοβούλγαρος, εδήλωσε ότι
είχε στείλει εκθέσεις για τους διωγµούς αυτούς στις Αγγλικές
εφηµερίδες, δεν είχε µπορέσει όµως να επιτύχει την δηµοσίευσή των.
Είχε την ιδέα ότι αυτό ωφείλετο εις το ότι ολόκληρος ο Αγγλικός τύπος
άνηκε σε Εβραίους, δεν είναι όµως εύκολο να παραδεχτεί κανείς αυτό το
συµπέρασµά του. Η αληθινή αιτία πρέπει να βρίσκεται στην κυβερνητική
πολιτική της εποχής εκείνης.
Ο διωγµός αυτός εναντίον των Ελλήνων, Βουλγάρων και Σέρβων
αδιακρίτως, τους ανάγκασε να ενωθούν στο ίδιο στρατόπεδο και τους
έδωσε τη δυνατότητα να διώξουν τους Τούρκους απ’ τη Μακεδονία,
µολονότι, ευθύς µόλις απαλλάχθηκαν απ’ τον κοινό εχθρό, επέπεσαν ο
ένας εναντίον του άλλου.
Ο καθένας που έχει τάση ν’ αµφιβάλλει για την αλήθεια της περιγραφής
που κάναµε παραπάνω, πρέπει να καταλάβει, αν έχει κάποια ιδέα για τα
ζητήµατα των Βαλκανίων, ότι θα χρειαζόταν µια σοβαρή κατάσταση
πραγµάτων για ν’ αναγκάσει Έλληνες και Βουλγάρους να πολεµήσουν ο
ένας στο πλευρό του αλλού.
Οι διωγµοί στους οποίους υπεβλήθησαν όλοι οι λαοί της αυτοκρατορίας,
εκτός απ’ τους Τούρκους, περιγράφονται σωστά στο εξής άρθρο της
«Νέας Αλήθειας», µιας συντηρητικής εφηµερίδας που εκδιδόταν σε
Ελληνική γλώσσα στην Θεσ/νίκη, και ασκούσε όλη της την επιρροή για
να επιτύχει τη γαλήνη και τη µετριοπάθεια. Το άρθρο αυτό δηµοσιεύτηκε
στο φύλλο της 10ης Ιουλίου 1910, δηλ. δυο χρόνια µετά την διακήρυξη
του περίφηµου «Συντάγµατος»:
«Πριν περάσουν δυο χρόνια ανακαλύφθηκε στην Κων/πολη ένα µυστικό
κοµιτάτο µε διακλαδώσεις σε όλες τις σηµαντικές εµπορικές πόλεις, του
οποίου οι σκοποί διακηρύσσεται ότι επιδιώκουν την ανατροπή της
παρούσης καταστάσεως πραγµάτων. Στο κοµιτάτο αυτό ανήκουν και
πολλοί εξέχοντες άνδρες και µέλη του Κοινοβουλίου. Κάθε δυσαρέσκεια
που συναντά κανείς µέσα στο βασίλειο προέρχεται απ’ την εσφαλµένη αυτή
πολιτική. Οι κυβερνήτες µας, σύµφωνα µε το συγκεντρωτικό σύστηµα, µε
βάση την κυριαρχία του λαού που έχει στα χέρια του την κυβέρνηση, το
οποίο υιοθέτησαν, ενέπνευσαν µίσος και εµπάθεια εναντίον όλων των
άλλων φυλών. ∆υσαρέστησαν τους Άραβες µε το να θέλουν να
εγκαταλείψουν τη γλώσσα τους. Αποξένωσαν τους Αλβανούς µε την
προσπάθειά τους να εφαρµόσουν επάνω τους τη βία, µολονότι µέτρα
συµφιλιώσεως θα ήταν προτιµότερα. ∆υσαρέστησαν τους Αρµενίους µε το
να παραµελήσουν τα νόµιµα αιτήµατά τους. Προσέβαλαν τους Βουλγάρους
µε το να τους αναγκάσουν να ζουν µαζί µε ξένους που µεταφέρθηκαν εκεί
επίτηδες από άλλα µέρη. ∆υσαρέστησαν τους Σέρβους µε το να
εφαρµόσουν εναντίον τους µέτρα, η σκληρότητα των οποίων αντιβαίνει σε
κάθε ανθρώπινο νόµο.
Όσο για µας τους Έλληνες όµως τα πράγµατα δεν ηµπορούν να
περιγράφουν. Έχοµε καθηµερινά µπροστά µας µια τέτοια τροµερή εικόνα
διωγµού και εξοντώσεως, ώστε οτιδήποτε και αν λέγαµε δεν θα ήταν
αρκετό για να εκφράσει το µέγεθος των συµφορών που από δυο ετών έχουν
συµβεί σε βάρος µας. Είναι γνωστό ότι το Ελληνικό έθνος έρχεται δεύτερο
στη σειρά σαν στύλος του Συντάγµατος και ότι συντελεί κατά τον πειό
πολύτιµο τρόπο στην ευηµερία της Οθωµανικής πατρίδος.
Έχοµε το δικαίωµα να ρωτήσωµε τί έχοµε κάνει εµείς οι Έλληνες
Οθωµανοί υπήκοοι για να γίνωνται αυτοί οι διωγµοί σε βάρος µας; Ο
χαρακτήρας των Ελλήνων Οθωµανών σαν νοµοταγών πολιτών δεν
ηµπορεί να αµφισβητηθεί. Μας είχαν υποσχεθεί ότι τα δικαιώµατά µας δεν
θα θίγονταν. Μολαταύτα ψηφίσθηκαν νόµοι µε τους οποίους εκκλησίες,
σχολεία και νεκροταφεία που ήταν δικά µας αφαιρέθηκαν από µας και
δόθηκαν σε άλλους. Ιερείς και δάσκαλοι φυλακίζονται, πολίται δέρνονται,
από παντού ακούονται θρήνοι και οδυρµοί.
Με πόση χαρά εµείς οι Έλληνες Οθωµανοί είχαµε πανηγυρίσει την
ανατολή της 10ης Ιουλίου! Με πόσο ζήλο είχαµε πάρει µέρος στην
εκστρατεία του Απριλίου του 1909! Με πόσες ελπίδες αποβλέπαµε και
σήµερα ακόµα στο µέλλον αυτής της χώρας! Είναι δική µας και καµµιά
δύναµη δεν είναι ικανή να µας χωρίσει απ’ αυτή.
Οι Έλληνες αποτελούν µια δύναµη µέσα στην Τουρκία: µια ηθική και υλική
δύναµη. ∆εν ηµπορούν οι συµπατριώτες µας Τούρκοι ν’ αγνοούν τη δύναµη
αυτή. Πότε θα’ ρθει η µέρα εκείνη που θα επέλθει πλήρης συµφωνία
ανάµεσα στα δύο έθνη; Τότε µόνο θα βαδίσουν προς την πρόοδο χέρι µε
χέρι και η Τουρκία θα φτάσει στο ύψος που της αξίζει».
Στις 11 ∆εκεµβρίου 1910 έγραφα στο ηµερολόγιό µου:
«Πολυάριθµες συλλήψεις. Σε µερικές πόλεις όλοι οι σηµαίνοντες πολίτες
ρίχτηκαν οµαδικά στις φυλακές […] ∆ιαδοχικές δολοφονίες κοινοταρχών
µέρα µεσηµέρι µέσα στους δρόµους. Έτσι σκοτώθηκαν πενήντα σηµαίνοντες Βούλγαροι και πολλοί Έλληνες».
Οι εξής αριθµοί δόθηκαν σε µια έκθεση που έγινε στο Τουρκικό
Κοινοβούλιο και επιβεβαιώθηκαν επί τόπου:
«Στην Υποδιοίκηση (σαντζάκ) Σκοπίων 1104 άτοµα µαστιγώθηκαν, στον
Νοµό Μοναστηρίου µαστιγώθηκαν 285 άτοµα· στη Θεσ/νίκη 464 (απ’ τους
οποίους 11 απέθαναν και 62 έµειναν ανάπηροι). Στις επαρχίες του Γενιτζέ
Βαρδάρ, Γευγελής και Βοδενών µαστιγώθηκαν 911 άτοµα.
Όλες οι φυλακές είναι γεµάτες από Χριστιανούς· πολλοί έφυγαν στη
Βουλγαρία και χιλιάδες άνδρες, γυναίκες και παιδιά κρύβονται στα
Αυτή ήταν η κατάσταση των πραγµάτων δυο χρόνια µετά την κήρυξη του
Συντάγµατος και η κοινή συµφορά που βρήκε τους Έλληνες,
Βουλγάρους και Σέρβους τους ανάγκασε να ενωθούν και να κηρύξουν
τον Οκτώβριο του 1912 τον πρώτο Βαλκανικό πόλεµο, κατά τον όποιο οι
Τούρκοι είχαν εκδιωχτεί πραγµατικά έξω απ’ την Ευρώπη, ωσότου
Χριστιανοί πολιτικοί των Μεγάλων ∆υνάµεων τους ξανάφεραν πίσω. Η
Τουρκική δύναµη πάντοτε στηρίχτηκε στη διαίρεση µεταξύ των
Χριστιανών και στη βοήθεια εκ µέρους των ιδίων.
Στην τουρκόφιλη εφηµερίδα «Progres de Salonique» που εκδιδόταν τότε
στη Θεσ/νίκη στη Γαλλική γλώσσα, δηµοσιεύτηκε ένα άρθρο, το όποιο
εκφράζει τα συναισθήµατα των λαών της Ανατολής, τα όποια και
επιδεινώθηκαν σοβαρά από τότε (22 Ιουλίου 1910). Αυτό που τότε ήταν
µια απλή φωτιά υπάρχει τώρα µεγάλη πιθανότητα να γίνει µια γενική
ανάφλεξη εξ αιτίας της απαίσιας δυνάµεως του Μουσταφά Κεµάλ, για
την ανάπτυξη της οποίας συνετέλεσαν Χριστιανικές δυνάµεις:
«Μέσα σε τρία χρόνια», έλεγε το άρθρο εκείνο, «η Ανατολή εξέπληξε τον
πολιτισµένο κόσµο κατά θαυµαστό τρόπο δυο φορές και απ’ τα δύο άκρα
της: την πρώτη φορά µε τη µεγάλη νίκη που κέρδισαν οι Ιάπωνες εις βάρος
του πειό ισχυρού απ’ τους λαούς της ∆ύσεως και τελευταία µε τη θαυµαστή
επανάσταση που έγινε στην Τουρκία! Πραγµατικά αποτελεί θαύµα αυτό
που συντελείται σήµερα! ∆εν ηµπορεί να συγκριθεί η σηµερινή Ανατολή µε
την Ανατολή όπως ήταν πριν από δέκα χρόνια. Το πειό περίεργο είναι ότι η
Ανατολική αυτή κίνηση επήρε τη µορφή δυο χωριστών ρευµάτων, τα οποία
ξεκινώντας απ’ τα δυο άκρα της Ανατολής τείνουν να συναντηθούν και το
σηµείο της συναντήσεώς των θα είναι κατά πασαν πιθανότητα η Ινδία.»
Επί κεφαλής της κινήσεως αυτής θα βρεθούν οι λαοί που ανήκουν στην
ίδια φυλή — τη Μογγολική. Ο καθένας απ’ αυτούς κατέχει το
αναµφισβήτητο δικαίωµα στην ηθική και διανοητική επικράτηση επάνω
στις µεγάλες χώρες, µέσα στις όποιες επεκτείνεται η επιρροή των.
Οι Ιάπωνες είναι αναµφισβήτητα επί κεφαλής των λαών που έχουν για
θρησκεία τους τον Βουδισµό, τη διδασκαλία του Κοµφουκίου κτλ. Οι
Τούρκοι, υπερασπιστές του Ισλαµισµού από πολλούς αιώνες, είναι οι
αναµφισβήτητοι ηγέτες των λαών που έχουν για θρησκεία τους τον
Ισλαµισµό. Γι’ αυτό οι δυο αυτές κινήσεις που ξεκίνησαν απ’ τα δυο άκρα
της Ασίας, απ’ το Βόσπορο κι απ’ το Τόκιο, επεκτείνονται διαρκώς, η κάθε
µια σε κατάλληλο έδαφος που είχε προετοιµαστεί από πριν απ’ την ιστορία
για να το δεχτεί, γιατί, εφόσον ουσιαστικά είναι οι ίδιες η µια µε την άλλη,
θα ενωθούν στο σηµείο που θα διασταυρωθούν για να σχηµατίσουν ένα
κοινό και τροµερό Ασιατικό ρεύµα. Έχοντας αυτά υπ’ όψη της η ∆ύση
νοιώθει ανησυχία και ταραχή».
Αµέσως µετά την εγκαθίδρυση του Συντάγµατος το πρώτο βήµα της
επικρατούσης εθνικότητας ήταν να στερεώσει την εξουσία της µε µέτρα
καταπιέσεως, εξαναγκασµού και εξοντώσεως. Οι Τούρκοι λοιπόν
ξεκίνησαν εσκεµµένα να εξαναγκάσουν όλες τις µη Τουρκικές
εθνικότητες να γίνουν από άποψη γλώσσας, δικαίου, συνηθειών και από
όλες σχεδόν τις απόψεις «Οθωµανοί» *.
Σ’ αυτήν ακριβώς την πολιτική που είχαν βάλει σε ενέργεια οι Τούρκοι
αναφέρεται η «Νέα Αλήθεια» στην περικοπή του άρθρου της που
παραθέσαµε παραπάνω. Μωρότερο σχέδιο ποτέ δεν είχε συλλάβει ο νους
του ανθρώπου απ’ το να αναγκάσει κανείς ολόκληρα έθνη ν’ αλλάξουν τη
γλώσσα τους και τις συνήθειές τους απ’ τη µια µέρα ως την άλλη. Η
αδυναµία της πραγµατοποιήσεως του σχεδίου αυτού γίνεται πιο πολύ
ολοφάνερη όταν ο αναγνώστης λάβει υπ’ όψη πως ένας κατώτερος
πολιτισµός προσπαθούσε να επιβληθεί πάνω σ’ έναν ανώτερο. Οι
Τούρκοι δεν είχαν ποτέ την πρόθεση να δώσουν ίση ελευθερία σε όλους
τους λαούς που είχαν το ατύχηµα να είναι κάτω απ’ την εξουσία τους.
Όταν απέτυχαν να «εκτουρκίσουν» τους λαούς αυτούς, όπως επεδίωκαν,
δεν τους απέµεινε άλλη δυνατότητα επιλογής παρά µόνον να τους
εξοντώσουν ή να τους εκδιώξουν, και δεν άργησαν να εφαρµόσουν την
πολιτική αυτή.

  • Καθηγητού Davis, Short History of the Near East.

Ένα γραφικό περιστατικό στη διαδικασία του «Εκτουρκισµού» έλαβε
χώρα στη Μακεδονία τον Μάιο και Ιούνιο του 1911. Ο Μωάµεθ ο Ε’
έφθασε στη Θεσ/νίκη στις 31 Μαΐου του παραπάνω έτους, επάνω σ’ ένα
πολεµικό, που συνοδευόταν απ’ το µεγαλύτερο µέρος του Τουρκικού
στόλου. Πριν λίγες µέρες είχε γίνει γνωστό ότι θα ερχόταν, γιατί η
εµπροσθοφυλακή του, δηλ. ψηλοί και πλαδαροί ευνούχοι, µάγειροι κλπ.
είχαν αρχίσει να εµφανίζωνται και να περιφέρωνται µπροστά στα
µεγαλύτερα ξενοδοχεία. Η πόλη είχε σηµαιοστολιστεί πλούσια και οι
διάφορες κοινότητες έκαµναν επιδείξεις προς τιµήν του, ανάµεσα δε σ’
αυτές οι Βούλγαροι έδειχναν ιδιαίτερο ενθουσιασµό. Επισκέφθηκε τα
Σκόπια και το Μοναστήρι κι απ’ εκεί προχώρησε στην πεδιάδα του
Κοσσόβου, όπου είχε λάβει χώρα η αποφασιστική µάχη που έφερε τους
Τούρκους και την κατάρα τους στην Ευρώπη. Εκεί στις 15 Ιουνίου του
1389 ο Σουλτάνος Μουράτ νίκησε τον ηρωικό βασιλιά των Σέρβων
Λάζαρο. Η Τουρκική εκείνη νίκη, της οποίας τα ολέθρια αποτελέσµατα
είχαν επιπτώσεις µέχρι και στην εποχή µας, είχε πραγµατοποιηθεί εξ
αιτίας της προδοσίας Χριστιανών συµµάχων, που υπήρξε πάντοτε η
πραγµατική αιτία όλων των Τουρκικών θριάµβων.
Και ο Μουράτ ο ίδιος σκοτώθηκε και µέσα στην πεδιάδα, όπου
βρίσκονται το απέριττο µνήµα του και ένα τζαµί για ανάµνηση του
ονόµατός του, συνεκάλεσε ο Μωάµεθ ο Ε’, που ήταν µέθυσος και άβουλο
και ξεµωραµένο ανδρείκελο του Νεοτουρκικού Κοµιτάτου, όλες τις
διάφορες φυλές της Ευρωπαϊκής Τουρκίας για ένα µεγάλο «σελαµλίκ»
δηλ. προσκύνηµα.
Εκτός απ’ τους πολίτες, µερικοί απ’ τους οποίους λέγεται ότι περπάτησαν
αρκετές ήµερες για να έλθουν εκεί, υπήρχαν και χιλιάδες στρατού και
πολλά περίφηµα συντάγµατα που είχαν µαζί τους παλιές σηµαίες
ξεσχισµένες απ’ τις µάχες. Μια µεγάλη σκηνή στήθηκε για τον Σουλτάνο
και το τεράστιο πλήθος κάθησε κατά γης. Ενώ οι ιερωµένοι απήγγελλαν
τα λόγια της ιεροτελεστίας και οι χιλιάδες των προσκυνητών έσκυβαν τα
µέτωπά τους προς τη γη και σηκώνονταν ξανά, η θάλασσα απ’ τα κόκκινα
φέσια υψωνόταν κι έπεφτε ρυθµικά σαν ένα τεράστιο χωράφι από
παπαρούνες που ταλαντεύονται απ’ τον άνεµο.
Η ιστορία του κόσµου έχει να παρουσιάσει πολύ λίγα γραφικώτερα και
εντυπωσιακότερα θεάµατα από το τελευταίο αυτό προσκύνηµα πάνω
στην απαίσια «Πεδιάδα των Κοτσυφιών».
Παρουσιάστηκα στον Μεχµέτ (ή Μωάµεθ τον Ε’) στη Θεσσαλονίκη και
θα ήταν δύσκολο να φανταστώ ένα πιο πλαδαρό, οικτρό και ανόητο
πρόσωπο. Τα θολά του µάτια ήταν πρησµένα από κάτω, το κάτω χείλος
του έπεφτε µ’ έναν γελοίο τρόπο. Η αυτοκρατορική του Μεγαλειότητα
συνοδευόταν από διάφορους υποβολείς µε πρόσωπα πονηρά εξευρωπαϊσµένου τύπου και ποτέ δεν άρθρωνε ούτε µια λέξη, χωρίς να γυρίσει
προς έναν απ’ αυτούς µε µια αµήχανη έκφραση για να τον καθοδηγήσει τι
να πει ή τι να κάµει. Όταν η συνέντευξη τελείωσε, ο Μεχµέτ γύρισε τη
ράχη του και ξεκίνησε ν’ αποµακρυνθεί. ∆εν είχε κάµει παρά λίγα µόνο
βήµατα, και ένας απ’ τους υποβολείς τού ψιθύρισε κάτι, οπότε κύτταξε
ολόγυρα βαρύθυµα και σιγά σιγά συνέστρεψε τα χαρακτηριστικά του σε
έναν απαίσιο µηχανικό µορφασµό. Ήταν φανερό, όπως θα µπορούσε να
γίνει σε µια παντοµίµα, ότι του είχαν ειπεί να χαµογελάσει πριν φύγει και
είχε ξεχάσει ένα µέρος του µαθήµατός του.
Ο Μεχµέτ ο Ε’ βρισκόταν στην πραγµατικότητα σε περιορισµό σ’ όλη του
τη ζωή απ’ τον αδελφό του, τον µεγάλο και σκληρό Αβδούλ, ο οποίος
όπως λέγουν τον ενεθάρρυνε να πίνει κάθε µέρα απίθανες ποσότητες
ρακί. Ήταν ένα παιδαριώδες και ακίνδυνο άτοµο, το όποιο είχαν διαλέξει
ο Εµβέρ και οι σύντροφοί του, γιατί στην πραγµατικότητα είχε καταντήσει ένας βλάκας.
Το µεγάλο «σελαµλίκ» προκάλεσε δυνατή συγκίνηση στους Τούρκους µε
το να ανασκαλέψει τα θρησκευτικά τους συναισθήµατα, είναι όµως
περιττό να πούµε ότι δεν επέτυχε πολλά πράγµατα σχετικά µε τον
«εκτουρκισµό» του Χριστιανικού στοιχείου. Και τον ίδιο καιρό ο ισχυρός
Αβδούλ, ο περίφηµος «Ασθενής» της Ευρώπης, ένας απ’ τους µεγαλύτερους διπλωµάτες και δολοφόνους µέσα στην παγκόσµια ιστορία,
φυλακίστηκε στην έπαυλι Αλλατίνι µαζί µε µια µικρή οµάδα γυναικών.


Στα 1911 µετατέθηκα στη Σµύρνη, όπου και έµεινα µέχρι τον Μάιο του
1917, οπότε οι Τούρκοι διέκοψαν τις σχέσεις τους µε τις Ηνωµένες
Πολιτείες. Από το 1914 µέχρι το 1917 ήµουν επιφορτισµένος µε τα
συµφέροντα της Entente στη Μικρά Ασία και βρισκόµουν σε στενή
επαφή µε τον Ραχµί-µπέη, τον περίφηµο και πονηρό στρατιωτικό
Οι Έλληνες υπήκοοι που βρίσκονταν στην Μικρά Ασία δεν ενοχλούνταν,
διότι όπως µου εξήγησε ο Ραχµί-µπέης, ο βασιλιάς Κωνσταντίνος ήταν
στην πραγµατικότητα σύµµαχος της Τουρκίας και διότι εµπόδιζε την
Ελλάδα να πάρει µέρος στον πόλεµο. Τους Ραγιάδες όµως, δηλ. τους
Έλληνες Οθωµανούς υπηκόους, τους εκακοµεταχειρίζοντο απαίσια. Οι
άνθρωποι αυτοί ήταν οι πεπειραµένοι τεχνίτες, οι κυριώτεροι έµποροι και
επιστήµονες των πόλεων και οι επιδέξιοι αγροκτηµατίαι της υπαίθρου.
Αυτοί ήταν που είχαν εισαγάγει την καλλιέργεια των περίφηµων
σταφυλιών Σουλτανίνας, είχαν βελτιώσει την καλλιέργεια και
επεξεργασία του καπνού και έκτιζαν µοντέρνα σπίτια και θαυµάσιες
πόλεις. Ανέπτυσσαν µε ταχύτητα ένα πολιτισµό που στο τέλος θα είχε
προσεγγίσει την κλασική εποχή της αρχαίας Ιωνίας. Εναντίον τους είχε
κηρυχθεί γενικός αποκλεισµός και τοιχοκολλήσεις στα τζαµιά και στα
σχολεία καλούσαν τους Μουσουλµάνους να τους εξοντώσουν. Οι
Τουρκικές εφηµερίδες δηµοσίευαν επίσης βίαια άρθρα µε τα οποία
παρακινούσαν τους αναγνώστες τους για διωγµούς και σφαγές. Το
προξενικό σώµα είχε µια συνεδρίαση και έλαβε την απόφαση να γίνει µια
επίσκεψη στον Βαλή και να επιστηθεί η προσοχή της εξοχότητάς του
σχετικά µε τον κίνδυνο ότι τα άρθρα αυτά και η παρακίνηση αυτή θα
µπορούσαν να διαταράξουν την ησυχία µιας ειρηνικής επαρχίας.
Οι πρόξενοι επισκέφθηκαν τον Βαλή, µε εξαίρεση τον Γερµανό
αντιπρόσωπο, που προφασίσθηκε πως δεν µπορούσε να συµπράξει σε
ένα τέτοιο διάβηµα χωρίς τη ρητή εξουσιοδότηση της κυβερνήσεώς του.
Η στάση αυτή του Γερµανού διπλωµάτη σχετικά µε το ζήτηµα αυτό
αποτελεί µια ακόµα επιβεβαίωση της εκδοχής ότι η Γερµανία ήταν σε
µεγάλο βαθµό συνένοχος της συµµάχου της Τουρκίας στην υπόθεση των
εκτοπίσεων και των σφαγών των Χριστιανών. Πράγµατι, δεν υπάρχει
αµφιβολία ότι η Γερµανία ενέπνευσε την εκδίωξη των Ελλήνων
Οθωµανών υπηκόων της Μικράς Ασίας την εποχή εκείνη, σαν ένα απ’ τα
προκαταρκτικά µέτρα για τον πόλεµο που προετοίµαζε. Η θηριώδης
εκδίωξη και η τροµοκράτηση µε βιαιότητες και δολοφονίες των
ραγιάδων κατά µήκος των παραλίων της Μικράς Ασίας, οι όποιες δεν
έλκυσαν την προσοχή που άξιζαν, έχουν την καθαρή σφραγίδα ενός
πολεµικού µέτρου που επέβαλε δήθεν η «πολεµική ανάγκη» και δεν
υπάρχει αµφιβολία ότι Τούρκοι και Γερµανοί ήταν σύµµαχοι σ’ όλη τη
διάρκεια του πολέµου και βρίσκονταν σε πλήρη συνεργασία µεταξύ τους.
Μια έρευνα του ζητήµατος αυτού µπορεί να βρει κανείς στο υπ’ αριθµ. 3
δηµοσίευµα της Ελληνοαµερικανικής Ενώσεως του 1918, µέσα στο
οποίο αναφέρεται ότι ενάµισυ εκατοµµύριο Έλληνες εκδιώχθηκαν απ’ τις
εστίες τους στη Θράκη και Μικρά Ασία και ότι το µισό απ’ τους
πληθυσµούς των περιοχών αυτών εξοντώθηκε απ’ τις εκτοπίσεις, τις
βιαιοπραγίες και την πείνα.
Τα βίαια και εµπρηστικά άρθρα των Τουρκικών εφηµερίδων, που
αναφέραµε παραπάνω, δηµοσιεύτηκαν απροσδόκητα και χωρίς καµµιά
αιτία. Είχαν «εµπνευστεί» τόσο πρόδηλα από τις Τουρκικές Αρχές ώστε
είναι ν’ απορεί κανείς πώς ακόµα και οι αµαθείς Τούρκοι δεν το
κατάλαβαν αυτό. Είχαν κυκλοφορήσει και φτηνές λιθογραφικές εικόνες
ακόµα που είχαν γίνει µε τον πιο αδέξιο και πρωτόγονο τρόπο και
αποτελούσαν προφανώς τοπικά προϊόντα. Οι εικόνες αυτές παρίσταναν
Έλληνες που κατατεµάχιζαν βρέφη Τούρκων ή έσχιζαν τις κοιλιές
εγκύων γυναικών Μουσουλµανίδων και διάφορες άλλες εντελώς
φανταστικές σκηνές που δεν στηρίζονταν σε κανένα πραγµατικό γεγονός
ή έστω σε οιαδήποτε κατηγορία. Οι εικόνες αυτές αναρτήθηκαν στα
τζαµιά και στα σχολεία. Η εκστρατεία αυτή έφερε αµέσως τους καρπούς
της και ώθησε τους Τούρκους σε σφαγές, πράγµα που δεν τους ήταν
καθόλου δύσκολο να το κάµουν.
Αµέσως άρχισαν να γίνωνται πολλές σποραδικές δολοφονίες στη Σµύρνη
και στη Θεσ/νίκη, κατάλογος των οποίων δηµοσιεύονταν σε όλες τις
πρωινές εφηµερίδες και περιείχε από δώδεκα µέχρι είκοσι περιστατικά.
Χωρικοί που πήγαιναν να εργαστούν στ’ αµπέλια τους πυροβολούνταν
και σκοτώνονταν από Τούρκους κρυµµένους πίσω από δένδρα και
βράχους. Μια ιδιαίτερα φρικαλέα περίπτωση προκαλεί την προσοχή µας:
∆ύο νέοι που είχαν τελειώσει πρόσφατα τις σπουδές τους σε µια σχολή
ανωτάτης εκπαιδεύσεως, επήγαν στην εξοχή για να διανυκτερεύσουν στο
εξοχικό σπιτάκι του αµπελιού τους. Στη διάρκεια της νύχτας άγνωστοι
χτύπησαν την πόρτα του σπιτιού και όταν οι νέοι άνοιξαν, τους
εσκότωσαν µε τσεκούρια. Τελικά οι ραγιάδες που ήταν αρκετές χιλιάδες
εκδιώχθηκαν όλοι απ’ τα χωριά τους κι απ’ τ’ αγροκτήµατά τους. Μερικοί
απ’ αυτούς εκτοπίσθηκαν στο εσωτερικό. Πολλοί όµως κατώρθωσαν να
διαφύγουν µε καΐκια στα γειτονικά νησιά, κι από κει διασκορπίστηκαν σ’
όλη την Ελλάδα. Μερικές χιλιάδες Τούρκοι κατέστρεψαν την περιοχή
που οι Έλληνες καλλιεργούσαν και καθιστούσαν εύφορη απ’ την
Πέργαµο προς τα κάτω µέχρι την ακτή Λίτζια! Περιώδευσα ο ίδιος όλη
την περιοχή και πήρα φωτογραφίες των κατεστραµµένων χωριών και
αγροκτηµάτων. Κατσίκια έβαλαν οι Τούρκοι να βόσκουν µέσα στα
ανθηρά και περιποιηµένα µε µεγάλη επιµέλεια αµπέλια και ξερρίζωσαν
πολλά στρέµµατα καλλιεργηµένης γης για να εφοδιαστούν µε καύσιµη
Τα περισσότερα απ’ τα σπίτια των Χριστιανών στην Μικρά Ασία ήταν
φτιαγµένα από ξύλινο σκελετό, που αποτελεί αντισεισµική βάση για τους
τοίχους που γεµίζονταν µε πέτρες και αµµοκονία. Οι Τούρκοι γκρέµισαν
τα σπίτια τοποθετώντας ένα δοκάρι ανάµεσα απ’ τα παράθυρα ή απ’ την
κάσσα της πόρτας και βάζοντας βουβάλια ή βόδια να το τραβήξουν.
Ένας Τούρκος κατοικούσε σε ένα απ’ τα σπίτια µαζί µε τη γυναίκα του ή
µε τα γίδια του ή µε άλλα κτήνη και υστέρα εγκρέµιζε πολλά σπίτια γύρω
γύρω. Όταν η ακτίνα του κύκλου των γκρεµισµένων σπιτιών γινόταν
πολύ µεγάλη και ο Τούρκος δεν βολευόταν µετακινιόταν στο κέντρο µιας
άλλης οµάδας σπιτιών. Σκοπός της καταστροφής των σπιτιών ήταν η
χρησιµοποίηση των δοκαριών σαν καυσόξυλων.
Την ίδια εποχή καθώς και αργότερα κατά τη διάρκεια του Μεγάλου
Πολέµου, οι ραγιάδες κατατάσσονταν µε τη βία στο στρατό, όπου τους
µεταχειρίζονταν σαν δούλους. ∆εν τους έδιναν όπλα, αλλά τους
χρησιµοποιούσαν για να ανοίγουν χαρακώµατα και σε άλλα παρόµοια
έργα και επειδή δεν τους έδιναν ούτε τροφή, ούτε ιµατισµό ή στέγη,
µεγάλος αριθµός απ’ αυτούς πέθαιναν από πείνα και εντελή παραµέληση.
Η έναρξη της ανεγέρσεως της «Μεγάλης Τουρκικής Βιβλιοθήκης» στη
Σµύρνη ήταν πολύ ενδιαφέρουσα σαν αποκάλυψη της νοοτροπίας της
φυλής. Χριστιανοί εχρησιµοποιούντο για τις εργασίες, οι εργοδηγοί όµως
ήταν φυσικά Τούρκοι, οπλισµένοι µε µαστίγια. Όταν µια µέρα επέστησα
την προσοχή του γενικού ∆ιοικητού Ραχµί-µπέη πάνω στο γεγονός ότι
δεν υπήρχαν αρκετά βιβλία στη γλώσσα τους που να δικαιολογούν την
ανέγερση ενός τόσο µεγάλου κτιρίου, εκείνος µου αποκρίθηκε:
«Το πρώτο πράγµα είναι να έχωµε το κτίριο. Όταν έχωµε το κτίριο,
αναγκαστικά θα βρεθούν και τα βιβλία για να το γεµίσουν, κι αν δεν
βρεθούν τότε θα µεταφράσουµε όλα τα Γερµανικά βιβλία στα Τούρκικα».
Η οικοδοµή δεν τελείωσε ποτέ και εποµένως ούτε βιβλία γράφηκαν.


Η πλήρης και τεκµηριωµένη έκθεση του θηριώδους διωγµού του
Ελληνικού πληθυσµού της περιοχής Σµύρνης που έγινε στα 1914 δεν
είναι δύσκολο να γίνει· θα είναι όµως αρκετό, σαν παράδειγµα να
δώσωµε µόνο µερικά αποσπάσµατα από µια έκθεση του αυτόπτου
Γάλλου Manciet, που αφορά τις σφαγές και λεηλασίες που έγιναν στη
Φώκαια, µια πόλη µε οκτώ χιλιάδες Έλληνες και τετρακόσιους περίπου
Τούρκους κατοίκους, που είναι κτισµένη στην παραλία, σε µικρή
απόσταση απ’ τη Σµύρνη. Η καταστροφή της Φώκαιας προκάλεσε
µεγάλο ενδιαφέρον στη Μασσαλία, γιατί τη Γαλλική αυτή πόλη είχαν
ιδρύσει κάτοικοι της οµώνυµης αρχαιότατης Ελληνικής πόλεως. Η
Φώκαια είναι η µητρόπολη της Μασσαλίας. Ο κ. Manciet ήταν παρών
στη σφαγή και λεηλασία της Φώκαιας και µαζί µε τρεις άλλους Γάλλους,
τους κ. κ. Sartiaux, Carlier και Dandria, έσωσε εκατοντάδες ψυχών µε
το θάρρος και την ψυχραιµία του.
Η έκθεση αρχίζει µε την εµφάνιση επάνω στους λόφους που βρίσκονται
πίσω απ’ την πόλη οπλισµένων συµµοριών που πυροβολούσαν για να
ενσπείρουν τον πανικό. Οι τέσσερις Γάλλοι, που αναφέραµε παραπάνω,
κατοικούσαν µαζί, όταν όµως άρχισε ο πανικός χωρίσθηκαν και
εγκαταστάθηκαν ο καθένας σε άλλο σπίτι. Ζήτησαν απ’ τον Καϊµακάµη
χωροφύλακες για την προστασία τους και στον καθένα τους δόθηκε ένας.
Άφησαν ανοιχτές τις πόρτες κι έδιναν καταφύγιο σε όποιον ερχόταν.
Έφτιαξαν πρόχειρα µε κατάλληλο ύφασµα τέσσερις Γαλλικές σηµαίες
και τις ανήρτησαν έξω απ’ το κάθε σπίτι. Ας συνεχίσωµε όµως τη
διήγηση µε τις λέξεις του ίδιου του κ. Manciet, µεταφράζοντας απ’ τα
«Στη διάρκεια της νύχτας οι οργανωµένες συµµορίες εξακολούθησαν τη
λεηλασία της πόλεως. Κατά την αυγή εξακολουθούσαν να ρίχνωνται πολύ
δυνατοί πυροβολισµοί µπροστά στα σπίτια. Βγήκαµε αµέσως έξω οι
τέσσερίς µας και είδαµε το πιο φρικτό θέαµα που θα µπορούσε να
ονειρευτεί κανείς. Η ορδή που είχε µπει στην πόλη ήταν οπλισµένη µε
Γκράδες και τουφέκια του ιππικού. Ένα σπίτι ήταν µέσα στις φλόγες. Απ’
όλες τις διευθύνσεις οι Χριστιανοί έτρεχαν προς την παραλία
προσπαθώντας να βρουν βάρκες για να φύγουν µ’ αυτές, αλλά απ’ την
νύχτα κιόλας δεν είχε µείνει καµµιά. Άκουγε κανείς κραυγές τρόµου
ανακατεµµένες µε τους κρότους των πυροβολισµών. Ο πανικός ήταν
τέτοιος, ώστε µια γυναίκα µε το παιδί της πνίγηκαν σε νερό βάθους εξήντα
Ο κ. Carlier είδε ένα φρικτό θέαµα. Ένας Έλληνας στεκόταν µπροστά στην
πόρτα του σπιτιού του, µέσα στο οποίο ήταν η γυναίκα του και η κόρη του
και όπου ήθελαν να µπουν οι ληστές. Άπλωσε τα χέρια του για να τους
εµποδίσει να µπουν. Η χειρονοµία αυτή τού στοίχισε τη ζωή γιατί τον
πυροβόλησαν στο στοµάχι. Ενώ έτρεχε τρικλίζοντας προς τη θάλασσα, τον
πυροβόλησαν ξανά από πίσω και το πτώµα του κειτόταν εκεί επί δύο
Ευτυχώς υπήρχαν στον λιµένα δυο ατµόπλοια και κατορθώσαµε να
επιβιβάσωµε σ’ αυτά τους δυστυχείς Χριστιανούς σε µικρές οµάδες. Παρά
τις προσπάθειές µας οι ταλαίπωροι αυτοί άνθρωποι είχαν τέτοια βία να
φύγουν, ώστε αναποδογύρισαν τις µικρές βάρκες. Μια αποκρουστική
λεπτοµέρεια απέδειξε τον κυνισµό της ορδής εκείνης, η οποία µε την
πρόφαση του αφοπλισµού των φευγόντων ελήστευε αδιάντροπα τους
κακόµοιρους και τροµοκρατηµένους αυτούς ανθρώπους από τα τελευταία
υπάρχοντά τους. Οι ληστές άρπαζαν µε τη βία από γρηές δέµατα και
κλινοσκεπάσµατα. Με κατέλαβε αγανάκτηση και τόσο συχάθηκα βλέποντας
τις ελεεινότητες αυτές, ώστε είπα σε έναν αξιωµατικό της χωροφυλακής ότι
αν δεν σταµατούσε αυτό το πράγµα θα έπαιρνα ο ίδιος ένα όπλο και θα
πυροβολούσα επάνω στους ληστές. Αυτό έφερε το αποτέλεσµα που ήθελα
και οι δυστυχείς εκείνοι µπόρεσαν να επιβιβαστούν µε ό,τι είχαν µπορέσει
να σώσουν απ’ την καταστροφή, πράγµα που δείχνει ότι η όλη επιχείρηση
θα µπορούσε εύκολα να τεθεί υπό έλεγχο.
Η λεηλασία όµως είχε σταµατήσει µόνο στην άµεση γειτονιά µας.
Παραπέρα είδαµε πόρτες να σπάζωνται και άλογα και γαϊδούρια να
φορτώνωνται µε λάφυρα. Αυτό συνεχίστηκε όλη τη µέρα. Κατά το βράδυ
ανέβηκα σ’ ένα µικρό λόφο και είδα καµµιά εκατοστή καµήλες φορτωµένες
µε τα λάφυρα της πόλεως. Περάσαµε εκείνη τη νύχτα µέσα σε αγωνία, αλλά
δεν συνέβη τίποτε.
Την άλλη µέρα ξανάρχισε η µεθοδική λεηλασία της πόλεως. Και τότε
άρχισαν να φτάνουν οι πληγωµένοι. Επειδή δεν υπήρχε γιατρός, ανέλαβα
εγώ να τους δώσω τις πρώτες βοήθειες προτού να τους επιβιβάσουν σε
πλοία για τη Μυτιλήνη. Βεβαιώνω ότι όλοι εκείνοι οι πληγωµένοι µε
εξαίρεση δύο ή τριών ήταν επάνω από εξήντα ετών. Ανάµεσά τους
υπήρχαν γρηές επάνω από ενενήντα ετών, που είχαν πυροβοληθεί και είναι
δύσκολο να φανταστεί κανείς ότι είχαν τραυµατιστεί υπερασπιζόµενες τα
αγαθά τους. Επρόκειτο απλούστατα περί σφαγών».
Το παραπάνω απόσπασµα απ’ την περιγραφή της λεηλασίας της Φώκαιας
στα 1914 απ’ τον κ. Manciet, της οποίας αυτός υπήρξε αυτόπτης
µάρτυρας, το παρέθεσα για πολλούς λόγους. Είναι αναγκαίο για την
πλήρη και εµπεριστατωµένη περιγραφή της βαθµιαίας θηριώδους
εξοντώσεως των Χριστιανών που διενεργήθηκε στη Μικρά Ασία και την
Τουρκική αυτοκρατορία στα τελευταία αυτά χρόνια και αποκορυφώθηκε
στη φρικαλέα καταστροφή της Σµύρνης. Είναι µια ιδιαίτερα ζωντανή
διήγηση που φανερώνει την αναλλοίωτη φύση του Τούρκου και του
χαρακτήρα του σαν πλάσµατος µε άγρια πάθη που ζει ακόµα στην εποχή
του Ταµερλάνου και του Ούννου Αττίλα.
Γιατί οι Τούρκοι είναι πραγµατικά ένας αναχρονισµός· ακόµα και τώρα
λεηλατούν, σκοτώνουν, αρπάζουν και µεταφέρουν τα λάφυρά τους
επάνω σε καµήλες.
Είναι ιδιαίτερα σηµαντικό επίσης, γιατί διηγείται µια ιστορία που µοιάζει
τροµερά σε µερικά απ’ τα κατορθώµατα του ίδιου του Μωάµεθ, δίνει
επίσης µια καθαρή εικόνα για το τι συνέβει επάνω σε ολόκληρη την
παραλία της Μικράς Ασίας και πολύ µακρύτερα στο εσωτερικό της στα
1914, οπότε καταστρέφονταν βαθµιαία ένας ακµάζων και γρήγορα
προοδεύων πολιτισµός, που αποκαταστάθηκε µεν αργότερα όταν έφθασε
εκεί ο Ελληνικός Στρατός, για να καταλήξει όµως σε εντελή καταστροφή
κάτω απ’ τα αιµατοβαµµένα και ασελγή χέρια των οπαδών του
Μουσταφά Κεµάλ.
Αφ’ ετέρου το παραπάνω απόσπασµα τονίζει το µόνιµο σηµείο που είναι
τόσο αναγκαίο να κατανοηθεί απ’ τους Ευρωπαίους και τους
Αµερικανούς, ότι όλα αυτά ήταν µια «οργανωµένη επιχείρηση», όπως
λέγει ο κ. Manciet.
«Βρήκαµε µια γρηά που κοιτόταν στο δρόµο, και που ήταν σχεδόν
παράλυτη από τα κτυπήµατα. Είχε δυο µεγάλες πληγές στο κεφάλι που
είχαν γίνει από κτυπήµατα υποκόπανου τουφεκίου· τα χέρια της ήταν
κοµµένα, το πρόσωπο της πρησµένο.
Ένα κορίτσι που είχε δώσει όλα τα χρήµατα που είχε, το είχαν
ευχαριστήσει µε µαχαιριές, µια στο µπράτσο και µια άλλη στην περιοχή
των νεφρών. Μια αδύνατη γρηά είχε κτυπηθεί τόσο άσχηµα µε ένα τουφέκι
ώστε τα δάκτυλα του αριστερού χεριού της είχαν πέσει.
Όσο περνούσε η µέρα που ακολούθησε, απ’ όλες τις διευθύνσεις έφθαναν
οικογένειες που είχαν κρυφτεί στα βουνά. Όλοι είχαν υποστεί βιαιοπραγίες.
Ανάµεσα σ’ αυτούς ήταν µια γυναίκα που είχε ιδεί να σκοτώνουν µπροστά
στα µάτια της τον άντρα της, τον αδερφό της και τα τρία παιδιά της.
Εκείνη τη στιγµή µάθαµε µια φρικτή λεπτοµέρεια. Είχε δολοφονηθεί ένας
γέρος παραλυτικός που κοιτόταν αβοήθητος επάνω στο κρεβάτι του, όταν
µπήκαν στο σπίτι οι ληστές.
Η Σµύρνη µάς έστειλε στρατιώτες για ν’ αποκαταστήσουν την τάξη. Καθώς
κυκλοφορούσαν οι στρατιώτες αυτοί µέσα στους δρόµους, πήραµε µια ιδέα
για το τι είδους τάξη θ’ αποκαθιστούσαν: εξακολούθησαν και αυτοί τη
λεηλασία της πόλεως.
Κάναµε ένα γύρο επιθεωρήσεως µέσα στην πόλη. Η λεηλασία ήταν πλήρης·
πόρτες είχαν γκρεµιστεί και κείνες που δεν µπορούσαν να τις βγάλουν τις
κατέστρεψαν. Η Φώκαια που ήταν προηγουµένως ένας τόπος µεγάλης
δραστηριότητας, τώρα ήταν µια νεκρούπολη.
Μας έφεραν µια γυναίκα που πέθανε· την είχαν βιάσει δεκαεπτά Τούρκοι.
Επίσης είχαν πάρει µαζί τους στα βουνά ένα κορίτσι δέκα έξι ετών αφού
σκότωσαν µπροστά στα µάτια του τον πατέρα και την µητέρα της. Έτσι
είχαµε ιδεί τα πέντε χαρακτηριστικά της λεηλασίας µιας πόλεως: την
κλοπή, τη λαφυραγωγία, τον εµπρησµό, τους σκοτωµούς και τους
Ήταν ολοφάνερο ότι όλα αυτά αποτελούσαν µια οργανωµένη επίθεση µε
την πρόθεση της εκδιώξεως των ραγιάδων δηλ. των Χριστιανών
Οθωµανών υπηκόων απ’ τα παράλια.
Είναι ακατανόητο το ότι οι άνθρωποι εκείνοι θα µπορούσαν να έχουν στην
κατοχή τους τόσο πολλά στρατιωτικά όπλα, αν δεν τους τα είχαν δώσει.
Όσο για τους Χριστιανούς της παλιάς Φώκαιας, δεν προσπάθησαν ούτε για
µια στιγµή να υπερασπιστούν τον εαυτό τους. Έτσι αυτό που έγινε ήταν
καθαρή σφαγή.
∆ιαβάσαµε στις εφηµερίδες ότι η τάξη είχε αποκατασταθεί και ότι στις
περιοχές για τις οποίες µιλούµε, οι Χριστιανοί δεν είχαν τίποτε πια να
φοβηθούν, ούτε για τον εαυτό τους ούτε για τ’ αγαθά τους. Αυτό δεν ήταν
µια δήλωση χωρίς σηµασία. Γιατί δεν υπήρχε πια περιθώριο για
επικράτηση της τάξης. Οι περιουσίες δεν είχαν πια να φοβηθούν τίποτε,
γιατί είχαν περιέλθει όλες σε καλά χέρια – στα χέρια των ληστών».

Στα 1915, την εποχή της εκτεταµένης εξοντώσεως των Αρµενίων, ο
Πρόξενος Jesse Β. Jackson υπηρετούσε στο Χαλέπι και διακρίθηκε πάρα
πολύ για την βοήθεια που είχε δώσει στον δυστυχισµένο αυτό λαό.
Επειδή ο Πρόξενος Jackson είχε παρευρεθεί στις τροµερές εκείνες
σκηνές, θα ήταν ενδιαφέρον να διαβάσει κανείς τις σχετικές εκθέσεις
του, αν θα µπορούσαν να βρεθούν – δυστυχώς όµως δεν ηµπορούν να
βρεθούν. Ευτυχώς µπορεί κανείς να παραθέσει αποσπάσµατα από την για
πρώτη φορά δηµοσιευόµενη εδώ έκθεση ενός εντοπίου Αµερικάνου
πολίτη που ήταν στο Χαλέπι και ήταν αυτόπτης µάρτυρας των γεγονότων
που περιγράφει.
«Ο πρόδροµος των συµβάντων, στη διάρκεια των οποίων έµελλαν να
σφαγούν οι δυστυχείς Αρµένιοι και να υποστούν τις βαρύτερες δοκιµασίες,
έλαβε χώρα στο Zeitun, µια πόλη που βρίσκεται πέντε µέρες ταξιδιού
περίπου βορειότερα απ’ το Χαλέπι, τον Φεβρουάριο του 1915, οπότε οι
Αρµένιοι αναγκάστηκαν µε µεγάλη αποστροφή να υποστούν τον
«αφοπλισµό» εκ µέρους των Τούρκων. Έπειτα από τα συµβάντα στο
Zeitun, παρόµοιες ενέργειες έλαβαν χώρα στο Aintab, στην Αλεξανδρέττα,
στο Marash, στην Urfa κλπ.
Σύντοµα, ύστερα απ’ τον αφοπλισµό των Αρµενίων στις πόλεις που
αναφέραµε παραπάνω, άρχισαν οι εκτοπίσεις, οι όποιες ήταν τόσο
καταστρεπτικές για το Αρµενικό έθνος και εκτελέστηκαν βάσει διαταγών
των Τουρκικών Αρχών της Κωνσταντινουπόλεως.
Κατά τη διάρκεια των τροµερών ηµερών των εκτοπίσεων ο Πρόξενος
Jackson δέχτηκε επανειληµµένες εκκλήσεις για να παράσχει βοήθεια και
να καταβάλει κάθε προσπάθεια για την παρεµπόδιση της εκτοπίσεως
οιουδήποτε προσώπου απ’ το Χαλέπι. Κι αυτό σε µια εποχή που
αντιπροσώπευε δέκα πέντε διάφορες χώρες και προστάτευε τα ποικίλα
συµφέροντά τους. (Αυτά έγιναν βέβαια κατά τη διάρκεια του πολέµου
προτού να διακόψει η Τουρκία τις σχέσεις της µε τις Ηνωµένες Πολιτείες).
Είναι πρόδηλο πως η θέση του ήταν πολύ λεπτή και πως κάθε ενέργεια εκ
µέρους του έπρεπε να γίνεται µε πολύ µεγάλη προσοχή, ούτως ώστε να µην
προκαλεί τη δυσαρέσκεια των Τουρκικών Αρχών απέναντί του και
ιδιαίτερα απέναντι των βοηθών του.
Ενώ ο Πρόξενος Jackson κατέβαλλε κάθε δυνατή προσπάθεια για να
παρεµποδίσει τις σφαγές στο Χαλέπι, άρχισαν να διαρρέουν ειδήσεις για τις
τροµερές ωµότητες που ελάµβαναν χωράν µαζί µε τις εκτοπίσεις στις
πόλεις Jivas, Harput, Τραπεζούντα, Bitlis, ∆ιαρβεκίρη, Mardin,
Καισαρεία, Ικόνιο, Άδανα, Μερσίνα και άλλες της ίδιας περιοχής.
Βαθµηδόν ολιγάριθµα άτοµα που είχαν εκδιωχθεί απ’ τις πόλεις που
αναφέραµε παραπάνω, άρχισαν να φθάνουν στο Χαλέπι και να διηγούνται
τις οδυνηρές λεπτοµέρειες των εκτοπίσεων καθώς και για την πραγµατική
σφαγή συγγενών και φίλων των και για τις απίστευτες κτηνώδεις πράξεις
των Τούρκων χωροφυλάκων σε βάρος κοριτσιών και των πειό ελκυστικών
γυναικών, καθώς και για τα αναρίθµητα θηριώδη εγκλήµατα που
διαπράττονταν εναντίον τους.
Ένα απ’ τα πειό τροµερά θεάµατα που µπορούσε να ιδεί κανείς στο Χαλέπι,
ήταν η άφιξη στις αρχές του Αυγούστου του 1915 πέντε χιλιάδων περίπου
γυναικών και παιδιών σκελετωµένων, ρυπαρών, ρακένδυτων και
αρρώστων, τριών χιλιάδων τη µια µέρα και δύο χιλιάδων την εποµένη. Οι
άνθρωποι αυτοί ήταν οι µόνοι που είχαν επιζήσει απ’ τους εύπορους και
ευηµερούντες Αρµενίους κατοίκους της περιοχής Σεβαστείας, που µε τους
µετριώτερους υπολογισµούς υπερέβαιναν τις τριακόσιες χιλιάδες ψυχές.
Και τι είχαν γίνει οι υπόλοιποι; Απ’ τους πειό ανεπτυγµένους διανοητικά
από κείνους που είχαν φτάσει στο Χαλέπι µαθεύτηκε ότι στις αρχές της
ανοίξεως του 1915 οι άνδρες και τα πάνω από 14 ετών αγόρια είχαν
κληθεί στα αστυνοµικά τµήµατα της επαρχίας εκείνης σε διάφορα πρωινά
κατά τη διάρκεια πολλών εβδοµάδων και εκτοπίστηκαν κατά οµάδες από
χίλια έως δύο χιλιάδες άτοµα, δεµένοι ο ένας µε τον άλλο µε σχοινιά και
ότι κανείς πειά δεν άκουσε τίποτε γι’ αυτούς από τότε. Η µοίρα τους
καταγράφηκε στα χρονικά του θεού και έτσι είναι περιττό να αναφέρωµε
εδώ τίποτε γι’ αυτή. Οι επιζήσαντες, για τους οποίους είπαµε παραπάνω,
διηγούνταν τις πειό ανατριχιαστικές λεπτοµέρειες για όσα υπέφεραν καθ’
οδόν, αφότου είχαν ξεκινήσει απ’ τα σπίτια τους πριν από το Πάσχα, και
ταξίδευαν ίσως και χίλια µίλια ωσότου έφθασαν στο Χαλέπι τον Αύγουστο,
τέσσερις περίπου µήνες αργότερα, πεζή µε πολύ λίγη τροφή και µάλιστα
χωρίς να τους επιτρέπουν οι θηριώδεις Τούρκοι χωροφύλακες να πιουν
νερό όταν έφταναν σε πηγάδια που βρίσκονταν στην άκρη του δρόµου.
Εκατοντάδες απ’ τις πειό ώµορφες γυναίκες και κοπέλλες αρπάχτηκαν από
άγρια στίφη Τούρκων που έµπαιναν κάθε µέρα ανάµεσά τους».
Για την τύχη των ανδρών και των αγοριών άνω των 14 ετών που είχαν
απαχθεί και για τους οποίους δεν άκουσε πια κανείς τίποτε, έφθασαν στη
Σµύρνη πολλές εκθέσεις που συµφωνούσαν µεταξύ των. Είναι βέβαιο ότι
οι Τούρκοι τους είχαν σκοτώσει και µάλιστα πολλούς απ’ αυτούς τους
ετεµάχισαν µε τσεκούρια για να κάνουν οικονοµία στα πυροµαχικά.
Εφόσον ασχολούµεθα ακόµα µε τη συστηµατική εξόντωση των
Χριστιανών πριν από την πυρπόληση της Σµύρνης από τους Τούρκους,
θα διαθέσουµε λίγες σελίδες για την καταστροφή του Αρµένικου έθνους,
το πιο φρικώδες έγκληµα της ανθρωπότητας µέσα στις λεπτοµέρειές του,
ακολασίας, αγριότητας και βασανισµών, καθώς και σχετικά µε την
έκτασή του – το όποιο τελικά αποβάλλει τους δράστες του από την
κοινωνία των ανθρώπων και απ’ την κοινωνία των πολιτισµένων εθνών,
ωσότου δείξουν οι δράστες του µε τρόπο πειστικό πλήρη µετάνοια και
κάµουν έντιµη προσπάθεια για µια επανόρθωση όσο θα ήταν δυνατό να
γίνει αυτή.
Πιθανώς υπήρξαν στη διάρκεια της Ιστορίας ενέργειες που εστοίχισαν τη
ζωή περισσοτέρων υπάρξεων απ’ αυτή της εξοντώσεως των Χριστιανών
απ’ τους Τούρκους. Ο Ταµερλάνος, π.χ. εσάρωσε πολύ µεγάλες εκτάσεις
χωρών, σκοτώνοντας και πυρπολώντας µόνο για την ευχαρίστηση που
του έδινε η καταστροφή. ∆εν φείσθηκε ούτε Μουσουλµάνων ούτε
Χριστιανών. Υπήρξαν όµως στο διωγµό των Χριστιανών εκ µέρους των
Οθωµανών χαρακτηριστικά σατανικής ωµότητας και βασανισµών που
διήρκεσαν πάρα πολύν καιρό και που δεν παρατηρήθηκαν στις µεθόδους
του Ταµερλάνου.
Θ’ αναφερθούµε στις πιο αξιοσηµείωτες επίσηµες συλλογές αποδείξεων
επί του προκειµένου και σε δυο σηµαντικά έγγραφα, δηλ. εκθέσεις
Αµερικανών αυτόπτων µαρτύρων. Μια απ’ τις πληρέστερες και
εξαιρετικά αξιόπιστες πηγές πληροφοριών για τις σφαγές των Αρµενίων
είναι ένα επίσηµο δηµοσίευµα του Βρεττανικού Κοινοβουλίου του 1915
που φέρει τον τίτλο «Η µεταχείριση των Αρµενίων» και περιέχει
έγγραφα που υποβλήθηκαν στον Υποκόµητα Γκρέυ του Falloden,
Υπουργό των Εξωτερικών της Αγγλίας, απ’ τον Υποκόµητα Bryce.
Αντίγραφο του δηµοσιεύµατος αυτού υπάρχει στη βιβλιοθήκη του
Κογκρέσου στην Ουάσιγκτον. Τα έγγραφα αυτά αποτελούν πραγµατικά
ένα µεγάλο τόµο που περιέχει αποδείξεις από όλες τις πηγές σχετικά µε
τις σφαγές των Αρµενίων και την εξόντωσή τους µε βασανισµούς που
διήρκεσαν πάρα πολύν καιρό. Πολλές απ’ τις µαρτυρίες που δίνοµε
παρακάτω είναι τόσο ανατριχιαστικές και προσβάλλουν σε τέτοιο βαθµό
κάθε ανθρώπινο συναίσθηµα και ευαισθησία, ώστε δεν τολµά κανείς να
παραθέσει αποσπάσµατα απ’ αυτές.
Ο λόρδος Grey, που ήταν τότε Υπουργός των Εξωτερικών, όταν έλαβε τα
ντοκουµέντα αυτά, έγραψε στον Υποκόµητα Bryce:
«Αγαπητέ µου, Bryce: Πρόκειται για ένα τροµερό αποδεικτικό υλικό,
νοµίζω όµως ότι πρέπει να δηµοσιευτεί και να µελετηθεί από όλους όσους
έχουν πλατειά ανθρωπιστικά ενδιαφέροντα στην καρδιά τους. Τα στοιχεία
αυτά θα είναι πολύτιµα όχι µόνο για την πληροφόρηση της δηµοσίας
γνώµης σχετικά µε τη συµπεριφορά της Τουρκικής Κυβερνήσεως απέναντι
στον ανυπεράσπιστο αυτό λαό, αλλά και ως πηγή πληροφοριών για τους
ιστορικούς του µέλλοντος.
υπογρ. Grey of Falloden»
Σχετικά µε την αξιοπιστία των αποδείξεων αυτών έχουν εκφράσει
διάφορες γνώµες διακεκριµένες προσωπικότητες. Ανάµεσα σε άλλους, ο
Gilbert Murray, ο περίφηµος λόγιος και ποιητής, λέγει:
«Η αποδεικτική αξία των επιστολών και εκθέσεων αυτών αντέχει σε κάθε
κριτική και υπερνικά κάθε σκεπτικισµό».
Ένας ειδικός σχετικά µε αποδεικτικό υλικό, ο Moorfield Storey, τέως
πρόεδρος της Ενώσεως των Αµερικανικών ∆ικηγορικών Συλλόγων,
γράφει µε προσεκτικότητα, αλλά και πειστικότητα τα εξής:
«Κατά τη γνώµη µου οι αποδείξεις που δηµοσιεύετε είναι τόσο αξιόπιστες,
όσο εκείνες, επάνω στις όποιες στηρίζεται η πίστη µας σχετικά µε πολλά
από τα γεγονότα της ιστορίας που έχουν γίνει παγκοσµίως αποδεκτά και
νοµίζω ότι αποδεικνύουν πέρα από κάθε λογική αµφιβολία την εσκεµµένη
πρόθεση των Τουρκικών Αρχών να εξοντώσουν τους Αρµενίους και την
ευθύνη των για τις αποτρόπαιες φρικαλεότητες, οι όποιες διεπράχθησαν εις
βάρος του δύστυχου αυτού λαού».
Άλλα έργα που θα µπορούσε κανείς να συµβουλευθεί επί του
προκειµένου και που είναι γεµάτα από επιβεβαιωτικές και συντριπτικές
µαρτυρίες είναι τα έξης: «Beginning Again at Ararat» (Αρχή και πάλι
απ’ το Αραράτ) της ∆/ρος Mabel E. Elliott, «Shall This Nation Die»
(Πρέπει να πεθάνει αυτό το έθνος;) του Αιδεσ. Joseph Naayem, και το
πλέον πειστικό απ’ όλα, το «Secret Report on the Massacres of
Armenia» (Μυστική Έκθεση περί σφαγών της Αρµενίας) του ∆/ρος
Johannes Lepsius, Γερµανού Ιεραποστόλου και Προέδρου της
Γερµανικής Ιεραποστολής της Ανατολής. Η εξήγηση του ∆/ρος Lepsius,
ως προς την αναγκαιότητα της µυστικότητας της εκθέσεως την οποίαν
έκαµε στους «φίλους του της Ιεραποστολής» είναι διαφωτιστική:
«Αγαπητοί φίλοι της Ιεραποστολής: Η επόµενη έκθεση την οποία σας
στέλνω απολύτως εµπιστευτικά, έχει τυπωθεί σαν χειρόγραφο. ∆εν ηµπορεί
ούτε να δηµοσιευτεί, ούτε να χρησιµοποιηθεί, είτε στο σύνολο είτε µερικά.
Η λογοκρισία δεν ηµπορεί να επιτρέψει, όσο διαρκεί ο πόλεµος,
δηµοσιεύσεις που αφορούν γεγονότα στην Τουρκία. Τα πολιτικά και
στρατιωτικά µας συµφέροντα µας επιβάλλουν επιτακτικά καθήκοντα. Η
Τουρκία είναι σύµµαχός µας. Εκτός του ότι υπερήσπισε τη χώρα της,
εβοήθησε και µας τους ίδιους µε τη γενναία υπεράσπιση των
∆αρδανελλίων. Εποµένως η «αδελφοσύνη µας εν διπλοίς» µε την Τουρκία
µάς επιβάλλει υποχρεώσεις, δεν πρέπει όµως να µας εµποδίζει απ’ το να
εκπληρούµε τα ανθρωπιστικά µας καθήκοντα.
Και αν λοιπόν είµαστε αναγκασµένοι να σιωπούµε δηµοσία, µολαταύτα δεν
ηµπορεί η συνείδησή µας να παύσει να οµιλεί. Ο αρχαιότερος λαός του
Χριστιανισµού διατρέχει τον κίνδυνο να εξοντωθεί, εφόσον παραµένει
κάτω απ’ την εξουσία των Τούρκων – έξη έβδοµα του Αρµένικου λάου
έχουν στερηθεί των περιουσιών τους και εφόσον δεν δέχτηκαν να γίνουν
Μουσουλµάνοι έχουν σκοτωθεί ή εξοριστεί στην έρηµο. Την ίδια τύχη
έχουν υποστεί οι Νεστοριανοί της Συρίας και ένα µέρος των Ελλήνων
Χριστιανών εβασανίστηκαν επίσης».
Ο ∆/ρ Lepsius συνέταξε την έκθεσή του σαν ένας σωστός Γερµανός
λόγιος. Έτσι η έκθεση αυτή είναι λεπτοµερής, εξαντλητική και
Έχοµε αναφέρει ήδη για έναν εξέχοντα ξένον επίσηµο, όχι Γερµανό, που
εξαναγκάσθηκε να τηρήσει σιωπή σχετικά µε τις Τουρκικές ωµότητες.
Πόσο ισχυρός είναι ο Τούρκος! Μπορεί να κάµει ό,τι του αρέσει, µπορεί
να παραβαίνει κάθε θείο και ανθρώπινο νόµο και όλοι για τον ένα ή τον
άλλο λόγο, είναι αναγκασµένοι να σιωπούν σχετικά µ’ αυτό. Ένα
αντίρροπο γνώρισµα της συνενοχής των Γερµανών στις φρικαλεότητες
εις βάρος των Αρµενίων υπήρξε η αθώωση από ένα Γερµανικό
δικαστήριο ενός Αρµενίου που αποπειράθηκε να εκδικηθεί εις βάρος του
Ταλαάτ Βέη. Λέγεται ότι οι καταθέσεις Γερµανών Ιεραποστόλων
επηρέασαν το δικαστήριο ώστε να βγάλει την απόφαση εκείνη.
Η έκθεση των λεπτοµερειών σχετικά µε την ολοκληρωτική εξόντωση
των Αρµενίων που είναι φρικιαστικές και σπαράσσουν κάθε ανθρώπου
καρδιά, µπορεί να παρατείνεται χωρίς τέλος. Ας αρκεσθούµε να πούµε
ότι εκτός των πραγµατικών και επανειληµµένων φόνων σε πολύ µεγάλη
κλίµακα, το σχέδιο της ανθρωποκτονίας δια µέσου του βραδέος
βασανισµού της εκτοπίσεως είναι το πιο σατανικό που έχουν ποτέ
συλλάβει διεφθαρµένοι εγκέφαλοι.
Πρόσφατη συµβολή στο παραπάνω θέµα, που επιβεβαιώνει όλα όσα
έχοµε γράψει έως τώρα, αποτελεί η έκθεση του Walter M. Geddes της
εταιρίας Mack Andrews and Forbes της Ν. Υόρκης την οποία µου είχε
εγχειρίσει ο ίδιος ο κ. Geddes λίγον καιρό πριν απ’ τον ατυχή θάνατό του
στη Σµύρνη. Με το να έχει πεθάνει ο κ. Geddes δεν υπάρχει φόβος να
του προκαλέσωµε οιανδήποτε βλάβη εκ µέρους των Τούρκων
µεταχειριζόµενοι το όνοµά του. Η έκθεση αυτή αποτελεί ίσως την πιο
αξιοσηµείωτη περιγραφή µιας ιστορικής σφαγής δια µέσου βραδέων
βασανισµών που έχει γραφεί ποτέ, η δε ζωντάνια των λεπτοµερειών της
οφείλεται στο γεγονός ότι ο συγγραφέας περιγράφει τα πράγµατα που
είδε ο ίδιος


«Ανεχώρησα απ’ εδώ στις 16 Σεπτεµβρίου 1915 για το Χαλέπι. Είδα τους
Αρµενίους για πρώτη φορά στο Αφιόν Καρά Χισάρ, όπου υπήρχε ένα
µεγάλο στρατόπεδο — περίπου δέκα χιλιάδων ψυχών — που είχαν
κατεβεί απ’ τη Μαύρη Θάλασσα. Ήταν κατασκηνωµένοι µέσα σε σκηνές
καµωµένες από υλικά κάθε είδους και η κατάστασή τους ήταν
Η δεύτερη τοποθεσία που τους είδα ήταν στο Ικόνιο, επίσης σε ένα
µεγάλο στρατόπεδο. Εκεί είδα την πρώτη κτηνωδία. Είδα µια γυναίκα και
το βρέφος της χωρισµένους απ’ τον άνδρα της. Προχωρούσε προς το
τραίνο µας, την ανάγκασαν όµως δια της βίας να µείνει πίσω και την
εµπόδισαν να ανέβει στο τραίνο.
Η επόµενη τοποθεσία, όπου υπήρχε ένα µεγάλο στρατόπεδο ήταν το
Οσµανιέ, όπου έλεγαν ότι υπήρχαν πενήντα χιλιάδες ψυχές περίπου.
Ήταν κατασκηνωµένοι και απ’ τις δυο µεριές της σιδηροδροµικής
γραµµής σε µια έκταση µισού µιλίου ή πλέον σε κάθε πλευρά. Εδώ είχαν
δυο πηγάδια, απ’ τα όποια µπορούσαν να πάρουν νερό, το ένα απ’ τα
όποια ήταν πολύ µακριά απ’ το στρατόπεδο και το άλλο στην πλατφόρµα
του σιδηροδροµικού σταθµού. Μόλις ξηµέρωνε, οι Αρµένιοι έρχονταν
πολλοί µαζί, γυναίκες, παιδιά και γέροι και πλησίαζαν στο πηγάδι για να
πάρουν νερό. Πάλευαν µεταξύ τους για µια θέση κοντά στο πηγάδι και οι
χωροφύλακες χτυπούσαν πολλούς απ’ αυτούς µε το µαστίγιο για να τους
βάλουν σε τάξη. Είδα γυναίκες και παιδιά που τους χτυπούσαν οι
χωροφύλακες επανειληµµένα µε µαστίγια και ραβδιά. Αργότερα είχα την
ευκαιρία να περάσω µέσα απ’ το στρατόπεδο πηγαίνοντας στην πόλη
Οσµανιέ και είχα τη δυνατότητα να ιδώ την κατάσταση των ανθρώπων
αυτών. Εζούσαν µέσα σε σκηνές σαν εκείνες που είπα παραπάνω και η
κατάστασή τους ήταν ελεεινή. Η θέση αυτή είχε χρησιµοποιηθεί πολλές
φορές για στρατόπεδο διαφόρων καραβανιών Αρµενίων και καµµιά
προσπάθεια εξυγιάνσεως δεν είχε γίνει ούτε απ’ τους ίδιους τους
Αρµενίους, µε αποτέλεσµα το έδαφος να είναι σε µια αξιοθρήνητη
κατάσταση και η δυσωδία τις πρωινές ώρες ήταν απερίγραπτη. Στο
Οσµανιέ πουλούσαν ό,τι είχαν για να πάρουν λεφτά, µε τα όποια ν’
αγοράσουν τρόφιµα. Ένας γέρος µε παρακάλεσε ν’ αγοράσω την
ασηµένια ταµπακιέρα του για ένα γρόσι για να µπορέσει ν’ αγοράσει λίγο
Απ’ το Οσµανιέ επήγα µε αµάξι στο Rajo και ξεπέρασα χιλιάδες
Αρµενίους που πήγαιναν στο Χαλέπι. Επήγαιναν µε βωδάµαξες, επάνω
σε αλόγα ή γαϊδούρια και πεζή, και οι περισσότεροι τους ήταν παιδιά,
γυναίκες και γέροι. Μίλησα µε πολλούς απ’ αυτούς, µερικοί απ’ τους
οποίους είχαν σπουδάσει σε σχολειά της Αµερικανικής Ιεραποστολής.
Μου είπαν ότι είχαν ταξιδέψει επί δύο µήνες. ∆εν είχαν ούτε λεφτά, ούτε
τρόφιµα και πολλοί εξέφρασαν την επιθυµία αν ήταν δυνατό να πέθαιναν
παρά να εξακολουθήσουν την οδοιπορία και να υποφέρουν τα βάσανα,
στα όποια υποβάλλονταν. Οι άνθρωποι που οδοιπορούσαν είχαν
ουσιαστικά µαζί τους ό,τι είχαν πάρει απ’ το νοικοκυριό τους και κείνοι
που δεν είχαν κάρα ή ζώα, τα κουβαλούσαν στην πλάτη τους. Πολύ
συχνά έβλεπε κανείς µια γυναίκα να κουβαλά ένα µεγάλο δέµα τυλιγµένο
µέσα σε ένα στρώµα και ένα βρέφος λίγων µηνών επάνω στο δέµα. Οι
περισσότεροί τους δεν είχαν τίποτε στο κεφάλι τους και τα πρόσωπά τους
ήταν πρησµένα απ’ τον ήλιο και τις ταλαιπωρίες. Πολλοί ήταν ξυπόλητοι
και αρκετοί είχαν τυλιγµένα τα πόδια τους µε κουρέλια που είχαν
ξεσχίσει απ’ τα ρούχα τους.
Στο Ιντιλί υπήρχε ένα στρατόπεδο δέκα χιλιάδων ψυχών περίπου και
στην Kadma ένα πολύ µεγαλύτερο από εκατόν πενήντα χιλιάδες. Στην
τοποθεσία αυτή δίπλα στο στρατόπεδό τους υπήρχε ένα Τουρκικό
στρατιωτικό απόσπασµα, του οποίου οι άνδρες απαιτούσαν «µπαξίσι» απ’
τους Αρµενίους πρίν να τους αφήσουν να βαδίσουν στο δρόµο για το
Χαλέπι. Πολλοί που δεν είχαν λεπτά είχαν αναγκαστεί να µείνουν στο
στρατόπεδο αυτό από τότε που είχαν φτάσει εκεί πριν δυο µήνες περίπου.
Μίλησα µε πολλούς Αρµενίους εκεί και µου διηγήθηκαν όλοι τους τα
ίδια σχετικά µε την κτηνώδη συµπεριφορά και τη ληστεία που
ενεργούσαν εις βάρος τους οι χωροφύλακες που τους φύλαγαν, όπως το
είχα ακούσει σε όλο µου το ταξίδι. Ήταν αναγκασµένοι να βαδίσουν µισό
µίλι µακρυά απ’ αυτό το στρατόπεδο για να βρουν νερό και η κατάσταση
του στρατοπέδου ήταν βρωµερή.
Απ’ την Kadma µέχρι το Χαλέπι είδα µε τα µάτια µου τα χειρότερα
θεάµατα απ’ όλη τη διαδροµή µου. Εδώ οι άνθρωποι άρχισαν να χάνουν
το λογικό τους απ’ τον υπερβολικό καύσωνα και τη δίψα και καθώς
περνούσα είδα πολλούς να είναι πεσµένοι χάµω κυριολεκτικά πεθαίνοντας απ’ τη δίψα. Μια γυναίκα, την οποία βοήθησα, ήταν σε αξιοθρήνητη
κατάσταση και είχε χάσει τις αισθήσεις της απ’ τη δίψα και την
εξάντληση και παρακάτω είδα δυο κοπέλλες που είχαν εξαντληθεί τόσο
πολύ ώστε είχαν πέσει χάµω επάνω στο δρόµο και έµεναν ξαπλωµένες µε
τα πρόσωπά τους που ήταν κιόλας πρησµένα, εκτεθειµένα στον ήλιο.
Ο δρόµος σε ένα µεγάλο τµήµα του επισκευαζόταν και γι’ αυτό ήταν
σκεπασµένος µε χαλίκι. Στη µια πλευρά του δρόµου υπήρχε ένα
µονοπάτι, αλλά πολλοί απ’ τους Αρµενίους ήταν τόσο ζαλισµένοι απ’ την
κούραση και τις ταλαιπωρίες, ώστε δεν έβλεπαν το µονοπάτι και βάδιζαν
– πολλοί απ’ αυτούς ξυπόλυτοι – επάνω στο χαλίκι, µε αποτέλεσµα να
µατώνουν τα πόδια τους.
Ο προορισµός όλων αυτών των Αρµενίων ήταν το Χαλέπι. Εκεί τους
έχουν συσσωρευµένους σε όλα τα ακατοίκητα σπίτια που µπορούν να
χρησιµοποιηθούν, σε πανδοχεία, στις Αρµενικές εκκλησίες, σε αυλές και
σε ακάλυπτα οικόπεδα. Η κατάστασή τους στο Χαλέπι είναι αδύνατο να
περιγραφεί. Εγώ ο ίδιος επισκέφθηκα πολλούς χώρους οπού κρατούνταν
και τους βρήκα να λιµοκτονούν και να πεθαίνουν κατά εκατοντάδες κάθε
Σε ένα ακατοίκητο σπίτι που επισκέφτηκα, είδα γυναίκες, παιδιά και
άνδρες να είναι ξαπλωµένοι επάνω στο πάτωµα τόσο κοντά ο ένας στον
άλλο, ώστε ήταν αδύνατο να περπατήσει κανείς ανάµεσά τους. Εκεί είχαν
µείνει επί µήνες όσοι είχαν επιζήσει και η κατάσταση επάνω στο πάτωµα
είχε φρικτή δυσωδία.
Το Αγγλικό Προξενείο ήταν γεµάτο απ’ τους εξόριστους αυτούς και απ’
τον τόπο εκείνο µετέφεραν τους νεκρούς κάθε ώρα. Οι φερετροποιοί της
πόλεως δούλευαν µέχρι τα µεσάνυχτα κατασκευάζοντας χοντροκαµωµένες κάσες για τους νεκρούς, των οποίων οι συγγενείς ή φίλοι µπορούσαν
να διαθέσουν χρήµατα για να τους κάµουν έναν ευπρεπή ενταφιασµό.
Πολλούς απ’ αυτούς τους νεκρούς τους έρριχναν απλώς µέσα σε δίτροχα
κάρα που καθηµερινά τριγύριζαν σε όλους τους χώρους όπου ήταν
συγκεντρωµένοι οι Αρµένιοι. Τα κάρα αυτά ήταν στην αρχή ξεσκέπαστα,
αργότερα όµως είχαν κατασκευάσει καλύµµατα γι’ αυτά.
Ένας Αρµένιος ιατρός, γνωστός µου, που νοσηλεύει εκατοντάδες απ’
τους δυστυχείς αυτούς Αρµενίους που αρρώστησαν απ’ τις ταλαιπωρίες
της οδοιπορίας, την πείνα και τη δίψα, µου είπε ότι αποθνήσκουν
εκατοντάδες απ’ αυτούς κάθε µέρα απ’ την πείνα και απ’ τις συνέπειες της
κτηνώδους µεταχειρίσεως και των ταλαιπωριών, τις όποιες έχουν υποστεί
στη διάρκεια της οδοιπορίας απ’ τις πατρίδες τους ως εδώ.
Πολλοί απ’ τους δυστυχείς αυτούς Αρµενίους δεν δέχονταν ελεηµοσύνη,
λέγοντας ότι τα λίγα λεφτά που έπαιρναν έτσι θα παρέτειναν απλώς τα
βάσανά τους και ότι προτιµούν να πεθάνουν. Απ’ το Χαλέπι όσοι
µπορούν να πληρώσουν στέλνονται µε το τραίνο στη ∆αµασκό, όσοι δεν
έχουν χρήµατα στέλνονται οδικώς στο εσωτερικό προς το Deir-El-Zor.
Στη ∆αµασκό βρήκα τις ίδιες ουσιαστικά συνθήκες όπως στο Χαλέπι. Κι
εκεί πεθαίνουν καθηµερινά εκατοντάδες. Απ’ τη ∆αµασκό στέλνονται
νοτιώτερα ακόµα µέσα στο Hauran, όπου η τύχη τους είναι άγνωστη.
Πολλοί Τούρκοι µε τους οποίους µίλησα µου είπαν ότι ο σκοπός της
εξορίας αυτής ήταν η εξόντωση του Αρµένικου έθνους και δεν είδα ποτέ
κανένα Μουσουλµάνο να δίνει ελεηµοσύνη σε Αρµενίους, γιατί
αποτελούσε αξιόποινο αδίκηµα το να τους βοηθεί οποιοσδήποτε.
Έµεινα στη ∆αµασκό και στο Χαλέπι ένα µήνα περίπου και ανεχώρησα
για τη Σµύρνη στις 26 Οκτωβρίου. Στη διάρκεια του ταξιδιού συνάντησα
χιλιάδες απ’ τους δυστυχείς αυτούς εξόριστους που εξακολουθούσαν να
πηγαίνουν ακόµα στο Χαλέπι. Τα θεάµατα που είδα σ’ αυτό το ταξίδι µου
ήταν περισσότερο οικτρά απ’ εκείνα που είχα ιδεί στη διαδροµή µου προς
το Χαλέπι. Νοµίζει κανείς πως δεν θα τελειώσει ποτέ το καραβάνι που
πορεύεται επάνω απ’ τη ράχη του βουνού απ’ το Bozanti προς τα νότια·
όλη µέρα απ’ την ανατολή µέχρι τη δύση του ήλιου ο δρόµος όσο µπορεί
να ιδεί το µάτι του ανθρώπου είναι γεµάτος απ’ τους εξόριστους αυτούς.
Ακριβώς έξω απ’ την Ταρσό είδα µια νεκρή γυναίκα που κοίτονταν κοντά
στην άκρη του δρόµου και λίγο παραπέρα ξεπέρασα δυο νεκρές γυναίκες
ακόµα, µια απ’ τις όποιες µεταφερόταν από δυο χωροφύλακες µακρυά απ’
την άκρη του δρόµου για να τη θάψουν. Τα σκέλη και τα µπράτσα της
ήταν τόσο αδυνατισµένα, ώστε σχεδόν φαίνονταν τα κόκκαλά της
ανάµεσα απ’ τη σάρκα της και το πρόσωπό της ήταν πρησµένο και
κόκκινο απ’ τις ταλαιπωρίες. Παρακάτω ακόµα είδα δυο χωροφύλακες
που µετέφεραν ένα νεκρό παιδί στα χέρια τους µακρυά απ’ τον δρόµο
όπου είχαν σκάψει έναν τάφο. Πολλοί απ’ τους στρατιώτες και τους
χωροφύλακες που συνόδευαν το καραβάνι έχουν τσάπες και µόλις
πεθάνει ένας Αρµένιος µεταφέρουν το πτώµα µακρυά απ’ την άκρη του
δρόµου και το θάβουν. Τα πρωινά ήταν ψυχρά και πολλοί πέθαιναν απ’
τις ταλαιπωρίες. Στα καραβάνια αυτά υπάρχουν πολύ λίγοι νέοι
άνθρωποι, οι περισσότεροι είναι γυναίκες και παιδιά που συνοδεύονται
από λίγους ηλικιωµένους, από πενήντα χρόνων κι επάνω.
Στο Μπαϊράµογλου µίλησα µε µια γυναίκα που είχε τρελαθεί απ’ τα
βάσανα που είχε υποφέρει. Μου είπε ότι ο άνδρας της και ο πατέρας της
είχαν φονευθεί και οι δυο µπροστά στα µάτια της και ότι την είχαν
εξαναγκάσει να βαδίζει τρεις µέρες χωρίς ξεκούραση. Είχε µαζί της τα
δυο µικρά παιδιά της και ότι όλοι τους ήταν χωρίς ψωµί µια ολόκληρη
µέρα. Της έδωσα λίγα λεπτά, τα οποία µου είπε πως θα της τα παιρναν
πριν βραδυάση. Τούρκοι και Κούρδοι έρχονται στα καραβάνια αυτά,
καθώς περνούν απ’ την περιοχή τους, και τους πωλούν τρόφιµα σε τιµές
υπερβολικές. Είδα ένα αγόρι µικρό εφτά χρονών περίπου που ήταν
καβάλα επάνω σ’ ένα γαϊδούρι έχοντας στην αγκαλιά του το αδελφάκι
του που ήταν βρέφος. Ήταν τα µόνα πρόσωπα που είχαν µείνει απ’ την
οικογένειά του.
Πολλοί απ’ τους ανθρώπους αυτούς βαδίζουν χωρίς ψωµί επί µέρες και
αδυνατίζουν σε αφάνταστο βαθµό. Είδα πολλούς απ’ αυτούς να
πεθαίνουν από πείνα και µόνο αραιά και πού υπάρχει νερό κατά µήκος
αυτού του δρόµου. Πολλοί πεθαίνουν από δίψα. Μερικοί απ’ τους
Αρµενίους που διαθέτουν χρήµατα νοικιάζουν αµάξια. Αυτά πληρώνονται προκαταβολικά και οι τιµές που ζητούνται είναι υπερβολικές.
Σε πολλά µέρη όπως το Bozanti π.χ. όπου υπάρχει στρατόπεδο Τούρκων
στρατιωτών, δεν υπάρχει αρκετό ψωµί για τους Αρµενίους αυτούς και σε
απόσταση δυο ωρών απ’ το Bozanti συνάντησα µια γυναίκα που έκλαιγε
για ψωµί. Μου είπε ότι είχε έρθει στο Bozanti πριν δυο µέρες και δεν
µπορούσε να βρει τίποτε για να φάγει, εκτός από ό,τι της είχαν δώσει
ταξιδιώτες σαν εµένα. Πολλά ζώα υποζύγια που ανήκουν σε Αρµενίους
ψοφούν από την πείνα. Πολύ συχνά βλέπει κανείς έναν Αρµένιο να
παίρνει ένα δέµα απ’ το νεκρό ζώο του και να το φορτώνεται στους
ώµους του. Πολλοί Αρµένιοι µου είπαν ότι, αν και τους επέτρεπαν να
ξεκουραστούν τη νύχτα, δεν ηµπορούν να κοιµηθούν γιατί αισθάνονται
δυνατούς πόνους απ’ την πείνα κι απ’ το κρύο.
Οι άνθρωποι αυτοί περπατούν όλη τη µέρα µε βήµα σηµειωτόν και
κλονιζόµενο και επί ώρες δεν µιλούν ο ένας στον άλλο. Σε µια τοποθεσία
όπου σταµάτησα στην άκρη του δρόµου για να γευµατίσω, µε
περικύκλωσαν ένα πλήθος µικρών παιδιών που έκλαιγαν όλα για ψωµί.
Πολλά απ’ αυτά τα παιδάκια είναι αναγκασµένα να βαδίζουν ξυπόλητα
πάνω στο δρόµο και πολλά απ’ αυτά κουβαλούν και µικρά δέµατα στις
ράχες τους. Είναι όλα τους τροµερά αδυνατισµένα, τα ρούχα τους είναι
κουρελιασµένα και τα µαλλιά τους είναι γεµάτα λέρα. Η βρώµα
προσελκύει εκατοµµύρια µύγες και είδα πολλά πρόσωπα βρεφών να είναι
σκεπασµένα απ’ τα έντοµα αυτά γιατί οι µητέρες τους είναι τόσο
εξαντληµένες, ώστε να µη µπορούν να τα διώξουν.
Σε διάφορα µέρη εµφανίσθηκαν αρρώστιες στη διάρκεια της οδοιπορίας
και στο Χαλέπι µού ανέφεραν πολλά περιστατικά τυφοειδούς πυρετού
ανάµεσα στους Αρµενίους, όταν θα ‘φευγα απ’ εκεί. Πολλές οικογένειες
χωρίσθηκαν γιατί οι άνδρες στάλθηκαν σε µια διεύθυνση και οι γυναίκες
και τα παιδιά σε µιαν άλλη. Είδα µια γυναίκα που ήταν έγκυος πεσµένη
στη µέση του δρόµου και έκλαιγε και επάνω της στεκόταν ένας
χωροφύλακας που τη φοβέριζε, γιατί δεν σηκωνόταν όρθια να βαδίσει.
Πολλά παιδιά γεννιώνται καθ’ οδόν και τα περισσότερα απ’ αυτά
πεθαίνουν γιατί οι µητέρες τους δεν έχουν τροφή να τους δώσουν.
Κανένας απ’ τους ανθρώπους αυτούς δεν έχει ιδέα πού πηγαίνουν ή γιατί
εξορίζονται. Περπατούν µέρα µε τη µέρα στον δρόµο µε την ελπίδα πως
θα φτάσουν κάποτε σ’ έναν τόπο όπου θα τους επιτρέψουν να
ξεκουραστούν. Είδα πολλούς γέρους που κουβαλούσαν στη ράχη τους τα
εργαλεία της τέχνης τους, µε την πρόδηλη ελπίδα ότι µια µέρα θα
εγκατασταθούν κάπου. Ο δρόµος µέσα απ’ τα βουνά του Ταύρου είναι
πολύ δύσκολος σε µερικά σηµεία και πολλές φορές πρωτόγονα αµάξια
που τα σέρνουν βουβάλια, βόδια και αγελάδες δεν µπορούν να ξεπεράσουν τον ανήφορο και γι αυτό οι χωροφύλακες τα αφήνουν και τα
κατρακυλούν απ’ τον δρόµο προς τα κάτω µέσα στο φαράγγι. Τα ζώα
εγκαταλείπονται επίσης αδέσποτα. Είδα πολλά κάρα φορτωµένα έως
επάνω µε αποσκευές που στην κορυφή τους κάθονταν πολλοί Αρµένιοι,
να σπάζουν και να γκρεµίζωνται χάµω, ρίχνοντας τους επιβάτες µέσα στο
δρόµο. Ένας απ’ τους αµαξηλάτες που ήταν Τούρκος και που είχε
εισπράξει µια προκαταβολή απ’ τους ανθρώπους που µετέφερε, βρήκε
πως ήταν πολύ αστείο το ότι µια γυναίκα έσπασε το πόδι της σε ένα
τέτοιο γκρέµισµα αµαξιού.
Σου φαίνεται πως δεν πρόκειται να σταµατήσει το ρεύµα αυτών των
Αρµενίων που ξεχύνεται προς τα κάτω απ’ τον Βορρά, απ’ την Άγκυρα κι
απ’ την περιοχή της Μαύρης Θάλασσας. Η κατάστασή τους χειροτερεύει
κάθε µέρα. Τα θεάµατα που είδα στο ταξίδι µου του γυρισµού ήταν πολύ
χειρότερα από κείνα που είδα όταν πήγαινα και τώρα που µπήκε ο
χειµώνας και άρχισαν οι βροχές, οι θάνατοι είναι περισσότεροι. Οι
δρόµοι σε µερικά σηµεία είναι σχεδόν αδιάβατοι».

Πολλές φορές µου έκανε µεγάλη εντύπωση η αδυναµία να δώσωµε να
εννοήσουν σε ανθρώπους που δεν υπήρξαν αυτόπτες µάρτυρες τον
φρικτό χαρακτήρα των σφαγών που διέπραξαν οι Τούρκοι εις βάρος των
Χριστιανικών πληθυσµών της Ανατολής. Ουδέποτε µπόρεσα να
περιγράψω τα θεάµατα που είδα µε τα µάτια µου µε τέτοιο τρόπο ώστε
να κάµω τους ακροατές µου να ιδούν και ν’ αντιληφθούν την
πραγµατικότητα. Συχνά συµβαίνει άνθρωποι που κάθονται στα άνετα
σπίτια τους, να βάζουν στην άκρη ένα άρθρο ή ένα βιβλίο που οµιλεί γι’
αυτό το θέµα µε την παρατήρηση: «Έχοµε χορτάσει µε τις ωµότητες εις
βάρος των Αρµενίων».
Αυτό είναι ένα άλλο ισχυρό σηµείο της στάσεως του Τούρκου: έχει
σκοτώσει τόσες πολλές ανθρώπινες υπάρξεις και επί τόσο µεγάλη
χρονική περίοδο, ώστε οι άνθρωποι κουράστηκαν ν’ ακούουν γι’ αυτό το
θέµα. Έτσι µπορεί εκείνος να συνεχίσει τις σφαγές χωρίς εµπόδιο.
Στο βιβλίο της ∆/ρος Elliott «Beginning Again at Ararat», η συγγραφέας
περιλαµβάνει την εξής διήγηση µιας κοπέλας που άκουσε σε ένα άσυλο
στην Τουρκία, του οποίου είχε τη διεύθυνση:
«Ήµουν δώδεκα ετών, ήµουν µαζί µε τη µητέρα µου. Μας ανάγκαζαν να
περπατούµε µε µαστίγια και δεν είχαµε νερό. Ήταν τροµερή ζέστη και
πολλοί από µας πέθαιναν απ’ τη δίψα. Μας χτυπούσαν µε τα µαστίγια για
να µας κάνουν να βαδίζουµε δεν ξέρω πόσες µέρες και νύχτες και
βδοµάδες, ωσότου φθάσαµε στην έρηµο της Αραβίας. Οι αδελφές µου και
το µωρό µας πέθαναν στο δρόµο. Πήγαµε σε µια πόλη, δεν ξέρω το όνοµά
της. Οι δρόµοι ήταν γεµάτοι από νεκρούς που ήταν όλοι κοµµατιασµένοι.
Μας ανάγκασαν να βαδίζουµε επάνω τους. Για πολύν καιρό το έβλεπα
αυτό στα όνειρά µου. Φτάσαµε σε ένα σηµείο της ερήµου, ένα κοίλωµα
µέσα στην άµµο µε λόφους γύρω γύρω. Υπήρχαν χιλιάδες από µας εκεί,
πολλές πολλές χιλιάδες, όλο γυναίκες, κορίτσια και παιδιά. Μας χώρισαν
όλους µε τη βία µέσα στο κοίλωµα σαν πρόβατα. Ύστερα ήρθε το σκοτάδι
και ακούσαµε πυροβολισµούς που έπεφταν ολόγυρα. Είπαµε: «Άρχισαν να
µας σκοτώνουν». Όλη νύχτα τους περιµέναµε η µητέρα µου κι εγώ, τους
περιµέναµε να µας χτυπήσουν. ∆εν ήρθαν όµως και το άλλο πρωί όταν
είδαµε γύρω µας, κανένας δεν ήταν σκοτωµένος. Κανένας δεν είχε
σκοτωθεί. ∆εν µας εσκότωναν. Είχαν ειδοποιήσει τις άγριες φυλές ότι
είχαµε φτάσει. Οι Κούρδοι ήρθαν αργότερα, το πρωί, µόλις ξηµέρωσε. Οι
Κούρδοι και πολλοί άλλοι παράξενοι άνθρωποι από την έρηµο· ήρθαν
επάνω απ’ τους λόφους, κατέβηκαν απ’ τ’ άλογά τους και άρχισαν να µας
σκοτώνουν. Όλη µέρα εσκότωναν – είµαστε, βλέπετε, τόσο πολλοί.
Κανένας δεν µπορούσε να νοµίσει ότι θ’ αποτύχαινε το βόλι, διαρκώς
σκοτώνανε. Εξακολούθησαν να σκοτώνουν όλη τη νύχτα και το πρωί-πρωί
σκότωσαν τη µητέρα µου».
Η παράθεση της ανωτέρω διηγήσεως έγινε εδώ διότι αποτελεί µε λίγα
ζωντανά και πειστικά λόγια την σαφέστερη περιγραφή απ’ όλες που
έχουν δηµοσιευτεί οπουδήποτε για τον χαρακτήρα των Τουρκικών
«εκτοπίσεων» των Αρµενίων. Όλα τα επίσηµα στοιχεία και η µαρτυρία
ενός πλήθους Αµερικανών, Γερµανών και άλλων αυτόπτων µαρτύρων
επιβεβαιώνουν την ακρίβεια της περιγραφής αυτής.
Μέσα στην έκθεση της Στρατιωτικής Αποστολής στην Αρµενία που είναι
κοινώς γνωστή ως «Αποστολή Harbort» και που δηµοσιεύθηκε απ’ την
Αµερικανική Εταιρία ∆ιεθνούς Συµφιλιώσεως τον Ιούνιο του 1920,
µπορεί να βρει κανείς την εξής περικοπή:
«Εν τω µεταξύ οργανώθηκαν επίσηµες σφαγές των Αρµενίων που
διατάσσονταν κάθε λίγα χρόνια αφότου ο Αβδούλ Χαµίτ ανέβηκε στο
θρόνο. Στα 1895 εξοντώθηκαν εκατό χιλιάδες. Στα 1908 στο Βαν και στα
1909 στα Άδανα και σε άλλα µέρη της Κιλικίας εφονεύθηκαν πάνω από
τριάντα χιλιάδες. Η τελευταία και µεγαλύτερη απ’ όλες αυτές τις τραγωδίες
έλαβε χώρα στα 1915. Σφαγές και εκτοπίσεις είχαν οργανωθεί την άνοιξη
του 1915 βάσει ενός καθορισµένου σχεδίου. Οι στρατιώτες πήγαιναν από
πόλη σε πόλη. Στην αρχή συγκεντρώνονταν σε κάθε χωριό οι νέοι στο
∆ιοικητήριο και ύστερα τους οδηγούσαν έξω απ’ τα χωριά σε πορεία και
τους εσκότωναν.
Οι γυναίκες, οι γέροι και τα παιδιά εκτοπίζονταν ύστερα από λίγες µέρες
στις «Αγροτικές Αποικίες», όπως τις ονόµασε ο Ταλαάτ Πασάς, δηλ. απ’ τα
υψηλά οροπέδια της Αρµενίας που σαρώνονται διαρκώς από τον άνεµο
στις ελονοσιακές πεδιάδες του Ευφράτου και τις φλογερές αµµώδεις
ερήµους της Αραβίας και της Συρίας. Οι νεκροί απ’ την ολοκληρωτική
αυτή γενοκτονία υπολογίζονται από πεντακόσιες χιλιάδες µέχρι ένα
εκατοµµύριο και ο πραγµατικός αριθµός ανέρχεται σε οκτακόσιες χιλιάδες
περίπου. Αναγκασµένοι να βαδίζουν πεζή κάτω από ένα καυτερό ήλιο,
απογυµνωµένοι απ’ τα ρούχα τους και άλλα ασήµαντα είδη που είχαν µαζί
τους, λογχιζόµενοι µε τις µπαγιονέτες όταν βραδυπορούσαν και
δεκατιζόµενοι από την πείνα, τον τύφο και την δυσεντερία, άφηναν
χιλιάδες νεκρούς στην άκρη του δρόµου κλπ. κλπ.».
Έχω στην κατοχή µου και µιαν άλλη έκθεση ενός αξιόπιστου Ευρωπαίου
που υπήρξε µάρτυρας της καταστροφής των Αρµενίων στο Χαλέπι και
άλλου, η οποία δίνει λεπτοµέρειες παρόµοιες µε κείνες που περιέχονται
στο υπόµνηµα του κ. Geddes, αλλ’ αποφεύγω να τις παραθέσω εδώ,
φοβούµενος µήπως κουράσω τους αναγνώστες. Έχοντας υπ’ όψη τη
δυσκολία να προσκοµίσει κανείς την µαρτυρία αυτόπτων µαρτύρων και
επειδή η παραπάνω έκθεση δεν έχει δηµοσιευθεί ως τώρα, είναι ένα
πολύτιµο ιστορικό ντοκουµέντο. Έχουν πάντως λεχθεί αρκετά ώστε να
πεισθεί ο αναγνώστης ότι η εξόντωση των Χριστιανών της Τουρκίας
ήταν µια οργανωµένη σφαγή που διενεργήθηκε σε µεγάλη κλίµακα και
είχε ετοιµαστεί εντελώς, προτού να σταλούν οι Έλληνες στη Σµύρνη. Τη
σφαγή αυτή την είδαµε να «τίθεται εις ενέργειαν» την εποχή του Αβδούλ
Χαµίτ, του «σφαγέως», την είδαµε ν’ αναπτύσσεται πλήρως και να
οργανώνεται καλύτερα όταν ήταν στην εξουσία ο Ταλαάτ και ο Εµβέρ, οι
πολιτικοί του «Συντάγµατος»· θα την παρακολουθήσωµε να διεξάγεται
µέχρι της τροµερής αποπερατώσεώς της απ’ τον Μουσταφά Κεµάλ, τον
«George Washington» της Τουρκίας.
Το µέρος αυτό της διηγήσεώς µου δεν θα ήταν πλήρες, αν αποσιωπούσα
τη συστηµατική εξόντωση και τον κορεσµό των ταπεινότερων παθών του
ανθρώπου ή του κτήνους που χαρακτηρίζει τις σφαγές των Τούρκων εις
βάρος των Ελλήνων και Αρµενίων του Πόντου. Έχουν δοθεί κατά
καιρούς περιγραφές σχετικά µε τη συγκέντρωση οµάδων των αξιοθρήνητων αυτών ανθρώπων σε διάφορα σηµεία των ακτών της Μαύρης
Θάλασσας, όπου είχαν φτάσει ύστερα από µακρές οδοιπορίες και
απερίγραπτες ταλαιπωρίες και σχετικά µε τη βοήθεια που τους δόθηκε
από Αµερικανικές Οργανώσεις. Συχνά αξιωµατούχοι των οργανώσεων
αυτών οι Αµερικανοί ιεραπόστολοι, έβγαλαν κραυγές διαµαρτυρίας οι
όποιες προς στιγµήν προκάλεσαν αισθήµατα εκπλήξεως στις διάνοιες του
Αµερικάνικου λαού ή πέρασαν απαρατήρητες. Εντούτοις, η συστηµατική
σφαγή, οι εκτοπίσεις, οι λεηλασίες και οι βιασµοί που διαπράχθηκαν
ανάµεσα στους Χριστιανούς τής κάποτε ευηµερούσης περιοχής του
Πόντου, είναι µια απ’ τις πιο ειδεχθείς και σκοτεινές σελίδες και της
Τουρκικής ακόµα ιστορίας. Οι ακµάζουσες κοινότητες Αµασείας,
Καισαρείας, Τραπεζούντος, Χαλδείας, Ροδοπόλεως και Κολωνίας, που
ήταν επί πολλούς αιώνες κέντρα Ελληνικού πολιτισµού, εξοντώθηκαν
κυριολεκτικά µε µια διαρκή εκστρατεία σφαγών, απαγχονισµών, εκτοπίσεων, εµπρησµών και βιασµών. Τα θύµατα ανέρχονται σε εκατοντάδες
χιλιάδων και ανεβάζουν τον ολικό αριθµό των εξοντωθέντων Αρµενίων
και Ελλήνων σε ολόκληρη την παλαιά Ρωµαϊκή Επαρχία της Ασίας στον
συνολικό αριθµό του ενός εκατοµµυρίου και πεντακοσίων χιλιάδων. Έτσι
δηµιουργήθηκε η «αναγεννηµένη» Τουρκία που συγκρίθηκε σε µερικά
µέρη του κόσµου µε την Ελβετία και τις Ηνωµένες Πολιτείες.
(Μάιος 1919

Εγύρισα στη Σµύρνη στα 1919 λίγον καιρό µετά την απόβαση του
Ελληνικού στρατού στην πόλη αυτή. Επειδή το Τουρκικό σχέδιο
εξοντώσεως είχε τεθεί σε πλήρη εφαρµογή πριν απ’ την άφιξη των
Ελληνικών στρατευµάτων, οι Έλληνες χωρικοί είχαν διωχθεί απ’ όλη την
περιφέρεια, µε εξαίρεση µόνο της ίδιας της πόλεως, και πολλοί κάτοικοι
είχαν εξαφανιστεί, όπως είχαν καταστραφεί και τ’ αγροκτήµατά τους και
τα χωριά τους. Είχαν διασκορπιστεί µέσα στα Ελληνικά νησιά, καθώς και
στην ηπειρωτική Ελλάδα και στη Θεσ/νίκη όπου η Ελληνική κυβέρνηση
είχε κατασκευάσει παραπήγµατα για τη στέγασή τους και είχε λάβει
χώρα ένας σηµαντικός εποικισµός από αυτούς.
Πολλά έχουν λεχθεί για ωµότητες και σφαγές που διέπραξαν τα
Ελληνικά στρατεύµατα κατά την απόβασή τους στη Σµύρνη τον Μάιο
του 1919. Στην πραγµατικότητα τα συµβάντα που έλαβαν χώρα την
ήµερα της αποβάσεως και τις λίγες µέρες που ακολούθησαν, έχουν
µεγαλοποιηθεί ωσότου µεταφέρθηκαν στην δηµόσια γνώµη σε πολύ
µεγαλύτερες αναλογίες από ό,τι είχε γίνει µε την προσχεδιασµένη
εξόντωση ολοκλήρων εθνών απ’ τους Τούρκους και δεν φαίνεται να έχει
δοθεί καµµιά προσοχή στην ταχεία εξάλειψη των ταραχών απ’ τις
Ελληνικές αρχές και στην άµεση τιµωρία των κυριωτέρων δραστών,
µερικών απ’ τους οποίους και µε θάνατο.
Τα σχετικά συµβάντα όπως µετεδόθησαν από Αµερικανούς Ιεραποστόλους, επιχειρηµατίες και άλλα αναµφίβολου αξιοπιστίας άτοµα, έχουν ως
εξής: Το βράδυ της προτεραίας της αποβάσεως έλαβε χώρα µια
συγκέντρωση των ναυτικών διοικητών και όπως ανεκοίνωσε ένας απ’
αυτούς που έλαβαν µέρος στη συγκέντρωση, έγινε συζήτηση σχετικά µε
το σχέδιο, βάσει του οποίου έπρεπε να εκτελεστεί η επιχείρηση αυτή.
Εκείνος που έδωσε τις πληροφορίες µού εδήλωσε ότι ο Αµερικανός
ναυτικός διοικητής ήταν της γνώµης ότι έπρεπε να συνεργασθούν µε τους
Έλληνες στην αστυνόµευση των διαφόρων τοµέων της πόλεως δια του
ναυτικού των συµµάχων, αλλ’ ότι ο Άγγλος υποστήριξε την γνώµη ν’
αφήσουν τους Έλληνες «να κάµουν µόνοι τους τη δουλειά όλη». Η
πληροφορία αυτή µου εδόθη από δεύτερο χέρι και η ακρίβειά της δεν
µπορεί να εξακριβωθεί ασφαλώς, φαίνεται όµως πιθανή.
Όπως κι αν έχει το πράγµα, η συµβουλή που αποδίδεται στον Αµερικανό
ήταν ορθή από πρακτική άποψη, δεν µπορούσε όµως να εφαρµοστεί για
προφανείς λόγους. ∆εν µπορούσαµε να αποβιβασθούµε γιατί είµαστε,
όπως συνήθως συνέβαινε, «παρατηρηταί» και υπήρχε µια τόσο ισχυρή
αντιζηλία µεταξύ των συµµάχων σχετικά µε τη Μικρά Ασία, ώστε δεν
ηµπορούσαν να βγουν στην ακτή είτε µαζί είτε χωριστά. Αυτό ήταν η
πρώτη ένδειξη ελλείψεως επαρκούς βοηθείας που τελικά επέφερε την
Ελληνική συµφορά και την καταστροφή της Σµύρνης.
Γι’ αυτό ολόκληρη η ευθύνη επιρρίφθηκε στους Έλληνες, οι οποίοι είχαν
αποβιβαστεί ανάµεσα σε πληθυσµό, ιδιαίτερα όσον άφορα τους
Τούρκους, που είχαν προσβληθεί απ’ τον ερχοµό τους περισσότερο από
όσο θα προσβάλλονταν οι λευκοί πολίτες του Mobile, εάν είχε δοθεί η
εντολή γι’ αυτό σε στρατεύµατα Νέγρων. Για τους Τούρκους ο Έλληνας
δεν είναι µόνο ένας «άπιστος σκύλος», αλλά και ο άλλοτε σκλάβος.
Την ώρα που οι Έλληνες προχωρούσαν στη διεύθυνση του Konak δηλ.
του ∆ιοικητηρίου που ήταν στην Τουρκική συνοικία, πυροβολήθηκαν
από κρυψώνες. Όπως µε πληροφόρησαν πολυάριθµοι αυτόπτες
µάρτυρες, όχι Σµυρναίοι, οι πυροβολισµοί είχαν εξελιχθεί σε καταιγισµό
Ο Υγιεινολόγος του Αµερικανικού Νοσοκοµείου που βρισκόταν στην
περιοχή του ∆ιοικητηρίου µού διηγήθηκε το έξης περιστατικό: Μόλις
άκουσε τους πυροβολισµούς, βγήκε τρέχοντας στην αυλή του
Νοσοκοµείου, γιατί φοβήθηκε ότι, αν οι πυροβολισµοί προέρχονταν απ’
εκεί, θα ήταν δυνατό να προκαλέσουν αντίστοιχα πυρά απ’ τους Έλληνες.
Είδε τότε έναν Τούρκο επάνω σ’ ένα δένδρο της αυλής του Νοσοκοµείου
που είχε στα χέρια του ένα τουφέκι. Τον σηµάδεψε µε ένα περίστροφο
και του είπε να κατέβει κάτω. Ο Τούρκος υπήκουσε. Αυτός που µου
έδωσε την παραπάνω πληροφορία ήταν Αµερικανός πολίτης, όχι
Ελληνικής ή Αρµενικής καταγωγής.
Οι Έλληνες συνέλαβαν µερικούς αιχµαλώτους, τους οποίους έβαλαν να
βαδίσουν κατά µήκος της παραλίας, ώστε να φαίνωνται απ’ τα πολεµικά
των Συµµάχων και των Αµερικανών και τους ανάγκασαν να σηκώσουν
προς τα επάνω τα χέρια τους. Μερικοί είπαν ότι οι Έλληνες στρατιώτες
χτύπησαν µε τις λόγχες τους µερικούς απ’ τους αιχµαλώτους των, πράγµα
που έβλεπαν οι άνθρωποι που ήταν µέσα στα σπίτια και επάνω στα
πλοία. ∆εν έγινε σφαγή µε την έννοια του γενικού σκοτωµού
αιχµαλώτων, αλλά κάτι λίγοι εσκότωσαν µερικούς µε τον τρόπο που
είπαµε. Η πράξη αυτή είναι βέβαια δολοφονική, αξιόµεµπτη και
βλακώδης και στους Έλληνες απόκειται να την δικαιολογήσουν όπως
Μέσα στην πόλη έλαβε χώρα κάποια ανταρσία, κάτι σαν οχλαγωγία, και
σκοτώθηκαν κάπως περισσότεροι Τούρκοι. Αµερικανοί που ήταν
παρόντες έκαµαν διάφορους υπολογισµούς σχετικά µε τον αριθµό των
σκοτωµένων που αναβιβάζονται από 50 µέχρι 300 ψυχές. Ο δεύτερος
αριθµός είναι υπερβολικός. Έγινε επίσης και σηµαντική λεηλασία και
µέσα στη Σµύρνη και στις γύρω περιοχές.
Μιλώντας για το ζήτηµα αυτό σ’ ένα φυλλάδιο µε τον τίτλο «Οι Μεγάλες
∆υνάµεις και οι Χριστιανοί της Ανατολής», ο William Pember Reeves
«Σχετικά µε τα άτοµα που σκοτώθηκαν στη Σµύρνη, αυτά ήσαν Τούρκοι
και ανήρχοντο, όπως µου διηγήθηκαν, σε εξήντα εξ, που σκοτώθηκαν εν
µέρει από Έλληνες στρατιώτες, εν µέρει απ’ τον όχλο της πόλεως.
Σκοτώθηκαν επίσης και περίπου εκατό από άλλες εθνικότητες. Οι
πρωτουργοί των σκοτωµών αυτών εκτελέσθηκαν απ’ τις Ελληνικές Αρχές,
πληρώθηκαν δε και αποζηµιώσεις στις οικογένειες των θυµάτων».
Από πού είχε τις πληροφορίες του ο κ. Reeves µου είναι άγνωστο, αλλά
αυτές συµπίπτουν µε όσα µου είπαν Αµερικανοί που ήσαν παρόντες και
τους οποίους είδα λίγον καιρό µετά την απόβαση των Ελληνικών
στρατευµάτων. Ήµουν όµως και εγώ παρών στη Σµύρνη όταν οι
πρωτουργοί των ταραχών της 2ας Μαΐου καταδικάσθηκαν και εκτελέσθηκαν.
Τότε ήταν που ο Έλλην Γενικός ∆ιοικητής ανακοίνωσε την σχετική
απόφασή του και έδειξε την ικανότητα που χαρακτήριζε όλη του τη
∆ιοίκηση στη Σµύρνη. Κατέστειλε εντελώς τις ταραχές σε ελάχιστο
διάστηµα και τιµώρησε αυστηρά τους κακοποιούς. Τρεις απ’ τους
αρχηγούς των ταραξιών, Έλληνες, µεταφέρθηκαν σε µια πλατεία δίπλα
απ’ τη σιδηροδροµική γραµµή που συνδέει τη Σµύρνη µε τον Μπουτζά,
εκτελέσθηκαν δηµόσια και θάφτηκαν σε µέρος που µπορούσαν να ιδούν
τους τάφους των όλοι οι άνθρωποι που περνούσαν µεταξύ του κέντρου
παραθερισµού που είπαµε και της κυρίας πόλεως. Οι τρεις αυτοί αρχηγοί
των ταραξιών είχαν δικαστεί προηγουµένως από ένα στρατοδικείο και η
απόφαση εκτελέσθηκε αµέσως.
Και άλλοι πολλοί είχαν δικαστεί και καταδικάσθηκαν σε µικρότερες
ποινές. Ο λαός πληροφορήθηκε ότι οι Έλληνες που θα διατάρασσαν την
τάξη θα τιµωρούνταν αυστηρότερα απ’ τους Τούρκους, αυτή δε η
πολιτική εφαρµόστηκε καθ’ όλη τη διάρκεια της Ελληνικής κατοχής και
συνέβαλε πάρα πολύ στην έλλειψη δηµοτικότητας του Γενικού
∆ιοικητού µεταξύ του ντόπιου Ελληνικού πληθυσµού.
Ο κ. Στεργιάδης, ο Έλλην Γενικός ∆ιοικητής, έβγαλε διαταγή όλοι όσοι
είχαν στην κατοχή τους προϊόντα λεηλασίας να τα αποδώσουν αµέσως,
γιατί αλλοιώτικα θα τιµωρούνταν βαρεία και ώρισε ένα µεγάλο εµπορικό
κατάστηµα στην οδό Franque, όπου έπρεπε να παραδίδονται αυτά τα είδη
και στην πραγµατικότητα παραδόθηκαν όλα τα προϊόντα λαφυραγωγίας.
Όλοι οι Τούρκοι που ισχυρίζονταν ότι είχαν ληστευθεί προσεκλήθησαν
να υποβάλουν τα παράπονά τους στη Γενική ∆ιοίκηση και τα παράπονα
αυτά γίνονταν δεκτά µε τόσο µικρή διερεύνηση, ώστε πολλοί Τούρκοι
εκµεταλλεύτηκαν τεράστια την ευκαιρία και υπέβαλαν ψεύτικες ή
µεγαλοποιηµένες απαιτήσεις. Επί πλέον είχαν αποβιβαστεί πολλοί
Έλληνες κτηµατίες και εξέχοντες κάτοικοι µικρότερων πόλεων, οι οποίοι
επήγαν στην επαρχία κι εκεί φοβερίζοντας τους χωρικούς και
προστατεύοντας τους Τούρκους συνέβαλαν σε µεγάλο βαθµό στην
αποκατάσταση της τάξεως στις αγροτικές περιοχές.
Ανάµεσα σ’ αυτούς διακρίθηκε κάποιος κ. Αδαµόπουλος, ιδιοκτήτης
πολύ µεγάλης περιουσίας στο Ντεβελίκιοϊ, ένα χωριό που βρίσκεται σε
απόστασι 35 µιλίων απ’ τη Σµύρνη, ο όποιος επήγε εκεί και ανάγκασε
τους χωρικούς να επιστρέψουν πρόβατα και άλλα πράγµατα, απειλώντας
µε βαρεία τιµωρία κάθε Έλληνα που θα επείραζε Τούρκους.
Υπήρχε επίσης και ένας δικηγόρος λεγόµενος Αθηνογένης που
κατεπράυνε τους Έλληνες χωρικούς κατοίκους του Μπουτζά που ήταν
έτοιµοι να κάµουν ανταρσία µε το να τους εξηγήσει την πραγµατική
σηµασία της Ελληνικής αποβάσεως. Ο κ. Αθηνογένης επήγε στην
Αµερική και έκαµε ενέργειες για την αυτονοµία της Μικράς Ασίας και
έκαµε πολύ καλή εντύπωση εκεί.
Σ’ αυτούς πρέπει να προστεθεί και κάποια Κα Μπαλτατζή, σύζυγος ενός
που είχε γίνει Αµερικανός πολίτης, η οποία επισκέφθηκε ένα αγρόκτηµά
της κοντά στη Σµύρνη και εξασφάλισε την τάξη ανάµεσα στους
χωρικούς. Πολύ γρήγορα αποκαταστάθηκε η ησυχία, αφ’ ενός χάρις στην
επίδραση των Ελλήνων καλής κοινωνικής τάξεως και αφ’ ετέρου χάρις
στα αυστηρά µέτρα που έλαβε η Ελληνική πολιτική διοίκηση. Η
αποκατάσταση αυτή της τάξεως αποτελούσε σχεδόν θαύµα όταν λάβει
κανείς υπ’ όψην τους διωγµούς που είχαν υποστεί οι Έλληνες πριν από
τόσο λίγο καιρό. Πολλοί απ’ τους Έλληνες χωρικούς είχαν ληστευθεί και
κακοποιηθεί απ’ τους ίδιους Τούρκους µε τους οποίους τώρα έπρεπε να
συµβιούν ειρηνικά και αγαπηµένα.

Το εξής περιστατικό είναι αρκετό για να δείξει ποιο ήταν εκείνο που ήταν
επώδυνο στην µνήµη των Χριστιανών χωρικών: Ένας µικρός αγροκτηµατίας µε πολύ µεγάλη οικογένεια είχε σπείρει ένα χωράφι µε φασόλια για
τη διατροφή της συζύγου και των παιδιών του, γιατί τα φασόλια
αποτελούσαν ένα απ’ τα κυριώτερα είδη τροφής για τους ανθρώπους
αυτούς. Ένας Τούρκος αξιωµατικός έδεσε το άλογό του µέσα στο χωράφι
αυτό και ο γεωργός τον παρακάλεσε αν ήταν δυνατόν να βάλει το άλογό
του σ’ ένα λειβάδι, όπου υπήρχε εξαίρετο χορτάρι για βοσκή. Η
απάντηση ήταν ένα γερό µαστίγωµα εκ µέρους του αξιωµατικού που
συνοδευόταν από υβριστικά και περιφρονητικά επίθετα µπροστά στην
οικογένεια του γεωργού και στους άλλους χωρικούς. Αυτό είναι ένα απ’
τα πιο ήπια περιστατικά που δείχνει τη γενική συµπεριφορά των
Τούρκων απέναντι των Χριστιανών. Το ανέφερα γιατί υπέπεσε στην
προσωπική µου αντίληψη και γιατί γνώριζα τον γεωργό που ήταν πολύ
αξιοπρεπής και αξιοσέβαστος άνθρωπος.
Πολυάριθµοι Έλληνες είχαν υποστεί προσβολές και αδικίες που ήταν
πολύ δύσκολο να λησµονήσουν και που κρυφόκαιγαν µέσα στις καρδιές
τους. Απ’ τον εξώστη του Προξενείου όπου βρισκόµουν, είδα µια µέρα
έναν Τούρκο αµαξά να προσπερνά έναν Έλληνα συνάδελφό του και να
τον χτυπά µε το µαστίγιό του, πράγµα που αποτελούσε άνανδρη πράξη
γιατί η αντίσταση εκ µέρους του Έλληνα θα είχε σαν αποτέλεσµα το
θάνατό του και γιατί δεν υπήρχε κανείς στον όποιο θα µπορούσε να
καταφύγει ο ίδιος για να βρει το δίκιο του. Σε πολλές περιπτώσεις, οι
Έλληνες που έπαιρναν πρόβατα απ’ τους Τούρκους προσπαθούσαν να
πάρουν πίσω δικά τους πρόβατα που τους είχαν αφαιρέσει εκείνοι.
Ένα απαίσιο συµβάν συνέβη σε ένα χωριό όχι µακρυά απ’ τη Σµύρνη και
θα το εννοήσουν σ’ αυτή τη χώρα (τις Ηνωµένες Πολιτείες) και ιδιαίτερα
στις Νότιες Πολιτείες. Κάποιος ισχυρός Τούρκος είχε βιάσει πολλά
κορίτσια Χριστιανών και λίγο καιρό ύστερα απ’ την Ελληνική απόβαση
οι πατέρες και αδελφοί των κοριτσιών τον έπιασαν και τον κρέµασαν. Η
αγνότητα των γυναικών τους αποτελεί ένα πολύ ευαίσθητο σηµείο
ανάµεσα στους Έλληνες.
Ο κ. Στεργιάδης, ο Έλλην Ανώτατος Αρµοστής ή Γενικός ∆ιοικητής ήταν
ένας αξιοσηµείωτος άνθρωπος από πολλές απόψεις. Ήταν Κρητικός,
όπως και ο κ. Βενιζέλος, ο όποιος τον επέλεξε για το αξίωµα αυτό,
δυσκολότερο του οποίου θα ήταν δύσκολο να φαντασθεί κανείς. Είχε
πολύ βαθύ το αίσθηµα της δικαιοσύνης και µια πολύ ανώτερη ιδέα του
καθήκοντος και ζούσε σαν ερηµίτης, χωρίς να δέχεται προσκλήσεις σε
δεξιώσεις ή να εµφανίζεται στην κοινωνία. Επιθυµούσε, όπως µου έλεγε,
να µη δέχεται φιλοφρονήσεις και να µη δηµιουργεί δεσµούς, έτσι ώστε
να µπορεί να εφαρµόζει την ίδια δικαιοσύνη απέναντι όλων, ανεξάρτητα
απ’ την κοινωνική των τάξη. Πολύ γρήγορα είχε γίνει γνωστό ότι όταν
εξέδιδε µια διαταγή εννοούσε χωρίς άλλο να την εφαρµόσουν όλοι.
Σε µια περίσταση παρευρέθηκα σε µια σπουδαία ιεροτελεστία που έγινε
στον Ελληνικό Μητροπολιτικό Ναό, στην οποία είχαν προσκληθεί οι
αντιπρόσωποι των διαφόρων δυνάµεων καθώς και οι κυριώτερες Ελληνικές Αρχές. Ο ανώτατος Αρµοστής είχε δώσει διαταγή η ιεροτελεστία να
είναι αυστηρά θρησκευτική και χωρίς πολιτική χροιά. ∆υστυχώς ο
Μητροπολίτης Χρυσόστοµος, ο οποίος αργότερα δολοφονήθηκε απ’ τους
Τούρκους, ανακάτεψε λίγη πολιτική στο κήρυγµά του, πράγµα που
συνήθιζε πάρα πολύ να κάµει. Ο Στεργιάδης που στεκόταν κοντά του,
τον διέκοψε λέγοντας: «Σας είπα όµως πως δεν επιθυµούσα τίποτε απ’
Ο Μητροπολίτης κοκκίνισε, ξεροκατάπιε και διακόπτοντας απότοµα τον
λόγο του ετελείωσε µε το «Εν ονόµατι του Πατρός και του Υιού και του
Αγίου Πνεύµατος, Αµήν» και κατέβηκε από το βήµα.
Ο Αρµοστής πήγαινε µια µέρα σε ένα χωριό της επαρχίας για να
παραστεί στα εγκαίνια ενός σχολείου όταν ένας απ’ τους συνοδούς του
του είπε: «∆ιηγούνται µερικές άσχηµες ιστορίες για τον παπά εδώ πέρα.
Ότι αρνήθηκε να τελέσει την κηδεία για το παιδί µιας φτωχής χήρας που
είχε πεθάνει, γιατί δεν είχε η µητέρα του τα χρήµατα που χρειάζονταν για
την αµοιβή του και έτσι το παιδί θάφτηκε χωρίς να γίνει η εκκλησιαστική
Ο Αρµοστής δεν απάντησε τίποτε σ’ αυτά και δεν εξέφρασε τη γνώµη
του. Όταν έφτασε στο χωριό πήγαν σε προϋπάντησή του µια επιτροπή απ’
τον ∆ήµαρχο, τον ιερέα κλπ. Όταν του συνέστησαν τον ιερέα, ο
Αρµοστής τού έδωσε ένα γερό µπάτσο στο πρόσωπο λέγοντας:
«Παλιάνθρωπε! ∆εν θέλω να σας ξέρω. Ντροπιάζετε την Εκκλησία και το
Ελληνικόν Έθνος».
«∆εν είναι όµως εκείνος ο παπάς εξοχώτατε» εξήγησαν οι παριστάµενοι.
«Αυτός είναι καλός άνθρωπος. Τον άλλο τον διώξαµε».
«∆ώστε του εκατό δραχµές για τους φτωχούς του», είπε τότε η εξοχότης
του στον γραµµατέα του και έτσι το επεισόδιο έληξε. Όπως κι αν έχει το
πράγµα, είχε εκδηλώσει πολύ δραστικά τη γνώµη του για το είδος του
ανθρώπου που ήταν ο ένοχος ιερεύς.
(Από τις 15 Μαΐου 1919 ως τις 9 Σεπτεµβρίου 1922)

Παρά τις πολλές δυσκολίες, οι Ελληνικές πολιτικές Αρχές κατά το µέτρο
που εκτεινόταν η επιρροή τους επέτυχαν να δώσουν στη Σµύρνη και σε
ένα µεγάλο τµήµα του κατεχοµένου εδάφους, την πιο ήσυχη, πολιτισµένη
και προοδευτική διοίκηση που υπήρχε εκεί σε όλη τη διάρκεια των
ιστορικών χρόνων. Ο κ. Στεργιάδης που εξακολουθούσε µέχρι τέλους να
εφαρµόζει την πολιτική του να τιµωρεί αυστηρά όλους τους
παρανοµούντας Ελληνικής καταγωγής, έχασε απ’ αυτόν το λόγο την
δηµοτικότητά του στη Μικρά Ασία. Όταν έφυγε απ’ τη Σµύρνη, µετά την
ήττα των Ελληνικών στρατευµάτων, γιουχαΐσθηκε απ’ τον λαό της
πόλεως που δεν είχε προσφερθεί νοµοταγώς να τον βοηθήσει. Ήταν
πράγµατι ένας µεγάλος άνδρας, ο οποίος κατέβαλε µια υπέρτατη
προσπάθεια για να εκπληρώσει ένα υπεράνθρωπο καθήκον και ο όποιος
υποφέρει από τη δυσφήµηση που συνοδεύει πάντοτε την αποτυχία.
Ιδού µερικές απ’ τις πολιτιστικές µεταρρυθµίσεις που η Ελληνική
∆ιοίκηση είχε εισαγάγει στην περιοχή της Σµύρνης:

  1. ∆ιαρκούντος του πολέµου, κάτω απ’ την Τουρκική κυριαρχία, η ηθική
    στάθµη των Χριστιανών κατοίκων όλων των εθνοτήτων είχε
    χειροτερέψει σε µεγάλο βαθµό. Ο Τούρκος δεν είχε κανένα σεβασµό ή
    υπόληψη απέναντι των µη Μουσουλµάνων γυναικών, τις όποιες
    θεωρούσε σαν νόµιµη λεία του. Στη διάρκεια της εποχής εκείνης, όλοι οι
    Αµερικανοί που έµεναν στη Σµύρνη θα ενθυµούνται τα όργια στα όποια
    εντρυφούσε ένας ανώτατος Τούρκος αξιωµατούχος και οι φίλοι του και
    το παράδειγµα που έδινε στην Ευρωπαϊκή παροικία µια επιφανής
    Αγγλολεβαντίνα κυρία που είχε γίνει πασίγνωστη ερωµένη του και
    µπροστά στην κοινωνία. Η κυρία αυτή περηφανευόταν για τη θέση της
    και αργότερα δικαιολόγησε τη συµπεριφορά της λέγοντας πως είχε δεχτεί
    τη θέση εκείνη για να µπορεί ν’ ασκεί την επιρροή της για την πρόληψη
    διωγµών και πως θα ‘πρεπε να στηθεί ένα µνηµείο προς τιµήν της.
    Με µια απ’ τις πρώτες συνοµιλίες που είχα µε τον κ. Στεργιάδη µετά την
    άφιξή του, ο Γενικός διοικητής µού είπε ότι οι Χριστιανοί είχαν
    διαφθαρεί απ’ τους Τούρκους και είχαν χάσει τον αυτοσεβασµό και την
    ηθικότητά τους και ότι είχαν ανάγκη από µια αφύπνιση της εθνικής τους
    περηφάνειας και των θρησκευτικών τους ενστίκτων.
    Μια απ’ τις πρώτες του ενέργειες ήταν να καταργήσει τους «οίκους
    ανοχής» που βρίσκονταν σε κεντρικές περιοχές της πόλεως και στο
    ζήτηµα αυτό αντιµετώπισε την αποφασιστική αντίδραση διαφόρων ξένων
    προξένων, των οποίων υπήκοοι διηύθυναν τα «σπίτια» αυτά που
    αποτελούσαν ιδιοκτησία των. Επειδή δεν µπορούσε να επιβάλλει την
    εφαρµογή µιας διαταγής του έναντι ενός Ευρωπαίου υπηκόου, έβαλε να
    σταθµεύουν χωροφύλακες απέναντι των καταστηµάτων που είπαµε
    παραπάνω και να σηµειώνουν τα ονόµατα και τις διευθύνσεις όλων των
    ατόµων που εσύχναζαν σ’ αυτά και έτσι περιορίστηκε τόσο πολύ η
    πελατεία τους, ώστε αναγκάσθηκαν να κλείσουν. Ο µπακαράς και άλλα
    είδη χαρτοπαιγνίου µε µεγάλα ποσά είχαν καταντήσει µια πολύ µεγάλη
    συµφορά στη Σµύρνη, γιατί είχε σαν αποτέλεσµα την καταστροφή
    πολλών ανθρώπων, ακόµα δε και αυτοκτονιών. Ο κ. Στεργιάδης
    απαγόρευσε το χαρτοπαίγνιο στις λέσχες και στα ιδιωτικά σπίτια, µόλις
    λάµβανε γνώση ότι γινόταν εκεί αυτό το πράγµα.
  2. Η Ελληνική ∆ιοίκηση υποστήριζε και βοηθούσε µε κάθε τρόπο
    εκπαιδευτικά ιδρύµατα. Η υποστήριξη και η ενθάρρυνση των
    Αµερικανικών εκπαιδευτικών και φιλανθρωπικών ιδρυµάτων θα τονισθεί
    αργότερα. Πρέπει όµως ιδιαίτερα να επαινεθεί για τα µέτρα που είχε
    πάρει µε δαπάνη του Ελληνικού ∆ηµοσίου για τη συντήρηση και τη
    βελτίωση των Τουρκικών σχολείων. Εξακολούθησε τη λειτουργία των
    Μουσουλµανικών Γυµνασίων µε έξοδά της, γιατί οι φόροι που ήταν
    προορισµένοι για τη συντήρησή τους εισπράττονταν απ’ το Οθωµανικό
    ∆ηµόσιο Χρέος, σαν εγγύηση ενός δανείου που είχε συνάψει η
    Οθωµανική Κυβέρνηση.
    Η Ελληνική ∆ιοίκηση υποστήριζε µε κεφάλαια εκ του Ταµείου της δύο
    Μουσουλµανικά Γυµνάσια στη Σµύρνη, δύο στη Μαγνησία και στο
    Οδεµίσι και δύο σεµινάρια στις επαρχίες, πληρώνοντας γι’ αυτά
    εβδοµήντα χιλιάδες τούρκικες λίρες. ∆ιατήρησε σε ισχύ το Τούρκικο
    σύστηµα στοιχειώδους εκπαιδεύσεως, διορίζουσα προκρίτους Μουσουλµάνους στα διάφορα χωριά για να εποπτεύουν στην εφαρµογή του.
    ∆ιατήρησε ένα Πολυτεχνείο στη Σµύρνη στο όποιο εκπαιδεύονταν και
    συντηρούνταν διακόσια δέκα άπορα παιδιά Μουσουλµάνων και πλήρωνε
    γι’ αυτό τριάντα εξ χιλιάδες τουρκικές λίρες το χρόνο.
    Εκτός απ’ αυτά, η Ελληνική ∆ιοίκηση βοηθούσε ειδικά τα Αµερικανικά
    ιδρύµατα και σχολεία που λειτουργούσαν στην Τουρκική συνοικία και
    για παιδιά Τούρκων.
  3. Η Ελληνική ∆ιοίκηση κατέβαλε σοβαρή και επιτυχή προσπάθεια για
    την οργάνωση υγειονοµικής υπηρεσίας, για την κατάρτιση στατιστικών,
    την βελτίωση των υγειονοµικών συνθηκών και την καταπολέµηση
    επιδηµιών και µεταδοτικών ασθενειών π. χ. της ελονοσίας, της συφιλίδος
    Ιδρύθη µικροβιολογικό εργαστήριο για τη διάγνωση µεταδοτικών νόσων
    που εξοπλίσθηκε και µε υγειονοµικά αυτοκίνητα, τα όποια µετέφεραν
    τους ασθενείς από µεγάλες αποστάσεις και µε µικρά αµάξια για τη
    µεταφορά µολυσµένων ειδών και φορητών συσκευών για την επιτόπια
    απολύµανση. Μόνο για την περιγραφή του έργου αυτής της υπηρεσίας
    που είχε οργανωθεί σε µεγάλη κλίµακα και είχε εφοδιαστεί µε άφθονα
    µέσα, σε χρήµατα και σε υλικό, θα χρειαζόταν ένα φυλλάδιο αρκετά
    µεγάλο. Αποτέλεσµα των µέτρων αυτών ήταν ότι ετέθησαν υπό έλεγχο
    στην κατεχόµενη ζώνη η πανούκλα, ο εξανθηµατικός τύφος και η
    ευλογιά και εξαλείφθηκαν σαν επιδηµικές ασθένειες. Περιττό να πούµε
    ότι συστηµατικός πόλεµος είχε διεξαχθεί εναντίον της ψείρας και των
    Ένα Ινστιτούτο Παστέρ είχε ιδρυθεί στη Σµύρνη απ’ τους Έλληνες στις
    18 Αυγούστου 1919 κάτω απ’ τη διεύθυνση ενός ειδικού που εργαζόταν
    µε την συνεργασία ενός επιτελείου εµπειρογνωµόνων. Στο Ινστιτούτο
    αυτό βρήκαν περίθαλψη στη διάρκεια των δύο πρώτων µηνών της
    λειτουργίας του επάνω από δυόµιση χιλιάδες παθόντες που τους είχαν
    δαγκώσει σκύλοι, τσακάλια ή λύκοι και απ’ αυτούς πέθαναν µόνο
    τέσσερις. Η περίθαλψη σ’ αυτό το ίδρυµα γινόταν δωρεάν. Προηγουµένως οι παθόντες ήταν αναγκασµένοι να ταξιδέψουν στην Κωνσταντινούπολη ή στην Αθήνα και κείνοι που δεν µπορούσαν να βρουν τα λεφτά
    που χρειάζονταν για το ταξίδι αυτό, πέθαιναν. Εγώ ο ίδιος είχα βοηθήσει
    φτωχούς Τούρκους που ήταν τρελλοί απ’ τον φόβο να κάνουν το ταξίδι
    για την Κωνσταντινούπολη για να υποβληθούν σε θεραπεία.
    Ένα τµήµα του Πανεπιστηµίου Σµύρνης που είχε ιδρυθεί απ’ την
    Ελληνική ∆ιοίκηση ήταν το Ίδρυµα Υγιεινής, το οποίο αποτελείτο από
    δύο τµήµατα, το ένα της Υγιεινής και το άλλο της Βακτηριολογίας. Το
    ίδρυµα αυτό ήταν έτοιµο να λειτουργήσει όταν οι Τούρκοι έκαψαν τη
    Σµύρνη και είχε στη διάθεσή του εγκαταστάσεις παρόµοιες προς εκείνες
    των µεγάλων Πανεπιστηµίων της Ευρώπης, καθώς και µια καλή
    βιβλιοθήκη και πλήρη εξοπλισµό σε εργαλεία. Ουδέποτε θα του έλειπαν
    χρήµατα ή βοήθεια και θα ήταν στην υπηρεσία όλων των τάξεων,
    ανεξάρτητα από το δόγµα ή τη φυλή στην οποία θα άνηκαν.
    Παρακάτω εκθέτουµε το πρόγραµµα που είχε ετοιµαστεί για να τεθεί σε
    • ∆ωρεάν εξετάσεις βακτηριολογικές, υγιεινολογικές και βιοµηχανικές για όλες τις
    τάξεις της κοινωνίας.
    • Η παρασκευή και δωρεάν διανοµή όλων των θεραπευτικών και διαγνωστικών
    εµβολίων, ορρών, αντιτοξινών, αντιγονοκόκκου κλπ.
    • Η εξυγίανση της πόλεως σ’ εκτεταµένη κλίµακα, (αποχετευτικό δίκτυο, υδραγωγεία,
    δρόµοι κλπ.).
    • Υγειονοµικά έργα για την καταπολέµηση της ελονοσίας, την αποξήρανση ελών κλπ.
    • Η καταπολέµηση του τραχώµατος.
    • Η καταπολέµηση της φθίσεως σε µεγάλη κλίµακα (φαρµακεία, άσυλα, αναρρωτήρια,
    ειδικά νοσοκοµεία, απολύµανση σπιτιών κλπ.).
    • Για τα βρέφη: Φαρµακεία απόρων, gouttes de lait, creches, άσυλα για τα έκθετα κλπ.
    • Για παιδιά: ∆ιάφορα φιλανθρωπικά ιδρύµατα.
    • Για µητέρες: Παρακολούθηση των εγκύων γυναικών.
    • Εκπαίδευση και εξάσκηση ιατρών για την ίδρυση υπηρεσίας δηµοσίας Υγιεινής.
    • Εκπαίδευση µαιών και νοσοκόµων.
    • Οργάνωση ειδικής ιατρικής στατιστικής υπηρεσίας.
  4. Οικονοµική βοήθεια σε µεγάλη κλίµακα παρεχόταν (π.χ. διανοµή
    αλεύρου, ιµατισµού κλπ.) σε πρόσφυγες που είχαν δηµιουργηθεί απ’ τις
    επιδροµές των Κεµαλικών στο εσωτερικό της Μικράς Ασίας κι απ’ την
    καταστροφή στα 1919 των πόλεων Αϊδινίου και Ναζλί. Ανάµεσα σ’
    αυτούς που βοηθούνταν υπήρχαν και χιλιάδες Τούρκων.
  5. Όλοι οι Αµερικανοί ιεραπόστολοι, καθώς και όσοι εργάζονται σε
    εκπαιδευτικά και φιλανθρωπικά ιδρύµατα στη Σµύρνη και στο εσωτερικό
    κατά τη διάρκεια της Ελληνικής κατοχής, θα επιβεβαιώσουν την
    εξακρίβωση ότι η Ελληνική ∆ιοίκηση φάνηκε πολύ χρήσιµη και
    ενισχυτική µε διαφόρους τρόπους, βοηθώντας τα ιδρύµατα αυτά στη
    δράση τους ανάµεσα στους Τούρκους, καθώς και ανάµεσα στους
    Παραθέτω εδώ κατάλογο µερικών φιλανθρωπικών πράξεων απέναντι των
    ιδρυµάτων αυτών:
    Ο Ανώτατος Αρµοστής εδώρησε στην Y.M.C.A (Χριστιανική
    Αδελφότητα των Νέων) ένα µεγάλο οίκηµα στην προκυµαία, ένα απ’ τα
    µεγαλύτερα και ωραιότερα της Σµύρνης, για να χρησιµοποιηθεί σαν
    «Σπίτι του Στρατιώτη». Την εβοήθησε επίσης στη διοργάνωσή της µε
    διαφόρους τρόπους, αποσπώντας Έλληνες στρατιώτες για τις υπηρεσίες
    Ένα κατάλληλο οίκηµα δωρήθηκε επίσης για να χρησιµοποιηθεί ως
    «Σπίτι του Στρατιώτη» στη Μαγνησία, όπου παρεσχέθησαν επίσης
    πολλές διευκολύνσεις.
    Το τµήµα της Y.M.C.A. για πολίτες είχε ανάγκη ενός καταλλήλου
    οικήµατος για την εγκατάστασή του. Οι Ελληνικές Αρχές έκαµαν για τον
    σκοπό αυτό επίταξη ενός καφενείου που ανήκε σε έναν Έλληνα. Το
    τµήµα αυτό λειτουργούσε ακόµα όταν εκάηκε η πόλη.
    Η Y.M.C.A. οργάνωσε επίσης µέσα σ’ ένα µεγάλο κτήµα κοντά στη
    Σµύρνη µια εγκατάσταση για γεωργικές σπουδές για νέους. Η Ελληνική
    ∆ιοίκηση εβοήθησε την οργάνωση αυτή εφοδιάζοντάς την µε σκηνές,
    κουβέρτες και άλλα χρήσιµα είδη για το τµήµα διαχειρίσεως και µε ένα
    αυτοκίνητο για τις µεταφορές.
    Η Y.M.C.Α. είχε οργανώσει επίσης στη Φώκαια κοντά στη Σµύρνη µια
    θερινή κατασκήνωση για αγόρια. Η Ελληνική ∆ιοίκηση εβοήθησε και σ’
    αυτό µε το να χορηγήσει ξυλεία, µια βάρκα και άλλα υλικά και επέτρεψε
    την ατελή εισαγωγή ενός αυτοκινήτου.
    H Y.W.C.A. (Χριστιανική Αδελφότης Νεανίδων) που διευθυνόταν από
    την ∆ίδα Nancy McFarland, ενισχύθηκε µε πολλούς τρόπους από την
    Ελληνική ∆ιοίκηση δηλ. µε σηµαντικά χρηµατικά ποσά, έπιπλα και αλλά
    Ένας κλάδος της Σχολής Νεανίδων που ήταν γνωστός µε το όνοµα
    Intercollegiate Institute, είχε αρχίσει να λειτουργεί στο Γκιόζ Τεπέ κάτω
    απ’ τη διεύθυνση της Miss Minnie Mills για τις Μουσουλµανίδες
    νεανίδες. Ο Ανώτατος Αρµοστής χορήγησε και γι’ αυτόν ένα µέρος του
    εξοπλισµού του.
    Επίσης, ο Ανώτατος Αρµοστής χορήγησε πεντακόσιες Τουρκικές λίρες
    στην οργάνωση Νέων East Relief, για την ενίσχυση απόρων Μουσουλµανίδων γυναικών.
    Το Αµερικανικό Κολλέγιο βρισκόταν κοντά στη Σµύρνη σε µια θέση
    συνεχόµενη µε ένα έλος που ήταν πληµµυρισµένο από στάσιµα νερά που
    προκαλούσαν ελονοσία. Η Ελληνική ∆ιοίκηση αποξήρανε το έλος και
    επισκεύασε το δρόµο που περνούσε δίπλα απ’ το κολλέγιο.
    Όλα τα γεωργικά εργαλεία που εισήγονταν για τις ανάγκες των Ελλήνων
    προσφύγων που παλινοστούσαν ή για να ξαναπωληθούν σε τιµή κόστους
    ή επί πιστώσει για την αποκατάσταση των κατεστραµµένων περιοχών,
    αγοράζονταν απ’ την Αρµοστεία αποκλειστικά από Αµερικανικά
    εργοστάσια, ύστερα από αίτησή µου. Έτσι είχαν εισαχθεί χιλιάδες
    άροτρα για να διανεµηθούν σε Τούρκους και Χριστιανούς.
    Ένα αγρόκτηµα 12.000 στρεµµάτων που βρισκόταν στο Τεπέκιοϊ
    αγοράστηκε απ’ την Ελληνική ∆ιοίκηση για σπουδές µηχανικής
    καλλιέργειας και χρησιµοποιούσε αποκλειστικά Αµερικανικά µηχανικά
    άροτρα. Αποτέλεσµα αυτού ήταν οι σπουδαστές που τελείωναν τις
    σπουδές τους να συνιστούν στους αγροκτηµατίες τη χρήση
    Αµερικανικών µηχανικών αρότρων.
    Κατά την διάρκεια της Ελληνικής Κατοχής ταξίδευα συχνά στο
    µεγαλύτερο τµήµα του κατεχόµενου εδάφους και επισκέφθηκα πολλά
    χωριά του εσωτερικού. Εύρισκα παντού πλήρη ασφάλεια και τους
    ντόπιους Έλληνες και Τούρκους να συµβιώνουν ειρηνικά και φιλικά.
    Συνήθως σε κάθε χωριό υπήρχε ένα µικρό διοικητικό γραφείο κάτω απ’
    τη διεύθυνση ενός µικρού αξιωµατούχου που είχε και δυο ή τρεις
    βοηθούς. Εξακρίβωσα την επίµονη προσπάθεια που κατέβαλαν όλοι
    αυτοί για την συναδέλφωση µε τους Τούρκους και για τον κατευνασµό
    τους. Πολύ συχνά έπαιρνα τον καφέ µου στην κεντρική πλατεία της
    κωµοπόλεως µαζί µε τις Ελληνικές Αρχές, τον Τούρκο Χότζα* και µε
    πολλούς Μουσουλµάνους προκρίτους. Ιδιαίτερα ενθυµούµαι ότι λίγο
    πριν από την Ελληνική ήττα καθόµουνα έτσι µαζί µε έναν ευσεβέστατο
    Χότζα και έναν Έλληνα στρατιωτικό γιατρό κάτω από έναν πλάτανο για
    να γιορτάσουµε τον τέταρτο γάµο του Χότζα που είχε τελεσθεί την
    προηγούµενη µέρα.
    Η σκοτεινή πλευρά της φαινοµενικά ειδυλλιακής αυτής εικόνας είναι ότι
    πολύ συχνά οι δυο ή τρεις Έλληνες υπάλληλοι συνήθως βρίσκονταν ένα
    πρωί µε τους λαιµούς κοµµένους και ότι ύστερα απ’ αυτό συνήθως
    στελλόταν µια διαταγή στο χωριό να φανερωθούν τα ονόµατα των
    δολοφόνων, γιατί αλλοιώς το χωριό θα καιγόταν. Στο ζήτηµα αυτό
    ακολουθήθηκε, αν ενθυµούµαι καλά, το παράδειγµα των λεγοµένων
    «επιδροµών τιµωρίας» στις Φιλιππίνες, πράγµα που οι Ελληνικές Αρχές
    µου ανέφεραν συχνά, όταν µιλούσαµε για το ζήτηµα αυτό. Σε καµµιά
    περίπτωση οι Τούρκοι δεν εφανέρωναν τα ονόµατα των δραστών και
    τουλάχιστον δυο φορές εισέβαλαν στο γραφείο µου οι πρόκριτοι ενός
    χωριού που παραπονούνταν ότι το χωριό τους είχε πυρποληθεί. Σε κάθε
    µια απ’ τις περιπτώσεις αυτές ρωτούσαν: «∆εν δολοφονήθηκαν χθες την
    νύχτα οι Έλληνες υπάλληλοι στο χωριό σας;». Και η απάντηση και στις
    δυο περιπτώσεις ήταν: «Μάλιστα, αλλά δεν µπορούσαµε να πούµε τα
    ονόµατα των δραστών, γιατί δεν ξέραµε ποιοι ήταν».
    ∆ιαπράττονταν επίσης σποραδικά και πράξεις µεγάλης θηριωδίας εις
    βάρος ειρηνικών Χριστιανών κατοίκων της υπαίθρου, οι όποιες πάντοτε
    αποδίδονταν απ’ τους Τούρκους στις ληστρικές συµµορίες των Γκέτων.
    Ποιοί ήταν αυτοί οι Γκέτες δεν ξέρω, είµαι της γνώµης ότι δεν
    ερχόντουσταν από πολύ µακρυά. Ενθυµούµαι δε µια ιδιαίτερα θηριώδη
    περίπτωση — το σφάξιµο και ξεκοίλιασµα ενός Έλληνα µυλωνά µαζί µε
    την γυναίκα του και δυο παιδιά του.
  • ∆άσκαλος σε Τουρκικό Γυµνάσιο που αποτελούσε παράρτηµα του
    Παλαιό υδραγωγείο που διασχίζει τον ποταµό Μέλητα της Σµύρνης

Επί µερικά χρόνια ο Ελληνικός στρατός κρατούσε µια γραµµή µεγάλου
µήκους χωρίς επαρκή τροφή και ιµατισµό. Πολλές απ’ τις στρατιωτικές
αυτές µονάδες είχαν σταλεί απ’ τους Συµµάχους να πολεµήσουν γι’
αυτούς στη Ρωσία, όπου είχαν υποστεί βαρείες απώλειες. Είχαν περιέλθει
σε µια κατάσταση βαρύτατης απώλειας του ηθικού τους.
Προσπαθούσαν να διαφύγουν από έναν αµείλικτο εχθρό, απ’ τον οποίο
δεν µπορούσαν να περιµένουν κανένα οίκτο, εάν αιχµαλωτίζονταν. Όσοι
απ’ αυτούς διέφυγαν εκάλυψαν την απόσταση απ’ το µέτωπο µέχρι την
παραλία µέσα σε χρονικό διάστηµα εξαιρετικά µικρό. Ολόκληρος ο
Μουσουλµανικός πληθυσµός ανάµεσα στον οποίο περνούσαν ήταν
εχθρικός και καλά εξοπλισµένος. Φαίνεται απίθανο να βρήκαν καιρό να
διαπράξουν σοβαρές σφαγές ή να είχαν τη διάθεση και την ψυχραιµία να
σταµατήσουν στον δρόµο και να κακοποιήσουν γυναίκες. Μπορεί να
παραδεχτεί κανείς ότι έκαψαν και ερήµωσαν τον τόπο απ’ τον όποιο
περνούσαν. Οι Έλληνες ισχυρίσθηκαν ότι ήταν στρατιωτική ανάγκη να
το κάµουν αυτό και νοµίζω ότι θα µπορούσαν να υποστηρίξουν µια
τέτοια ανάγκη αν είναι δυνατό κατ’ αρχήν — να υποστηρίξει κανείς κάτι
τέτοιο. Ηταν πρόδηλα περισσότερο δικαιολογηµένοι να ερηµώσουν τον
τόπο ανάµεσα σ’ αυτούς και στους Κεµαλικούς που προήλαυναν εναντίον
τους, παρ’ όσο ήταν ο δικός µας Sherman στην «Πορεία του προς τη
Ένα είναι το γεγονός που οιοσδήποτε έχει ταξιδέψει ανάµεσα από
περιοχές που διετέλεσαν κάτω απ’ την Τουρκική κυριαρχία, θα το
προσέξει αµέσως. Οπουδήποτε υπήρχε ένας πυρήνας πολιτισµού µέσα
στην Οθωµανική Αυτοκρατορία έξω απ’ την Κωνσταντινούπολη ήταν
Ελληνικός, Αρµενικός ή οτιδήποτε άλλο εκτός από Τουρκικός. Οι µη
Μουσουλµάνοι έχτιζαν τα καλά σπίτια και τα καλύτερα τµήµατα των
πόλεων. Πολλά χριστιανικά σπίτια και πόλεις είχαν ήδη καταστραφεί απ’
τους διαδόχους του Ταλαάτ και του Εµβέρ, που δεν άφησαν παρά πολύ
λίγα πράγµατα µε κάποια µόνιµη αξία στον δρόµο που ακολούθησε ο
Ελληνικός στρατός.
Το σπίτι ενός Τούρκου χωρικού αποτελείται συνήθως από ένα δωµάτιο
χωρίς καθόλου έπιπλα. Στη µια πλευρά υπάρχει ένας «γιούκος» δηλ. ένας
σωρός από στρώµατα και παπλώµατα στιβαγµένα το ένα επάνω στο άλλο
σχεδόν σε όλο το ύψος του τοίχου. Όταν πρόκειται να πλαγιάσει
κατεβάζει µερικά απ’ αυτά και κοιµάται επάνω στο πάτωµα, ή στα
καλύτερα σπίτια, επάνω σε έναν σοφά που είναι τοποθετηµένος κατά
µήκος του τοίχου. Όταν τρώγει, κάθεται πάνω στο πάτωµα
«σταυροπόδι». Μαγειρεύει στο τζάκι. Τα µαγειρικά σκεύη αποτελούνται
από µια πήλινη χύτρα, µια µεγάλη λεκάνη µέσα απ’ την οποία η
οικογένεια τρώγει το πιλάφι της, από ένα µεγάλο κουτάλι για κάθε µέλος
της οικογένειας και από ένα µικρό για το ανακάτεµµα του καφέ. Ένα
«µπρίκι» δηλ. καφελίκι µε το µακρύ χερούλι, αποτελεί σπουδαίο µέρος
της εγκαταστάσεώς του.
Πολλοί που έχουν γευµατίσει στα σπίτια Τούρκων της Κων/πόλεως µε
ριζικά αλλαγµένη νοοτροπία ή στο σπίτι κανενός Πασά, θ’ αµφισβητήσουν την ακρίβεια της εικόνας που περιγράψαµε παραπάνω – και όµως
είναι βασικά σωστή και περιγράφει τα σπίτια των 99/100 οιουδήποτε
Τούρκικου χωριού. Για το λόγο αυτό ο Τούρκος µπορεί να ζήσει για
πολύν καιρό χωρίς δουλειά, χωρίς βιοµηχανικά είδη και εισαγωγές και
χωρίς οιοδήποτε απ’ τα εξαρτήµατα του πολιτισµού. Η πρωτόγονη
γεωργία του είναι αρκετή για τις πρωτόγονες ανάγκες του. Εάν η
περιοχή, την οποία καταλαµβάνει, ανήκει πραγµατικά σ’ αυτόν, τότε
µπορεί να πει πως έχει κάποιο δικαίωµα στο είδος πολιτισµού ή στην
έλλειψη τέτοιου που του ταιριάζει καλύτερα και για το οποίο είναι
καλύτερα προσαρµοσµένος. Το γιατί ο Χριστιανικός κόσµος µπόρεσε να
γίνει θεατής και να βοηθήσει τους Τούρκους καθ’ όλη τη διάρκεια που
αυτοί εξόντωναν τον µη Μουσουλµανικό πληθυσµό της Μικράς Ασίας
είναι άλλο ζήτηµα.
Οι δυσκολίες της Ελληνικής υποχωρήσεως απεικονίζονται πολύ καλά
από ένα περιστατικό που µου διηγήθηκε ο Αιδεσ. Dana Getchell που
ήλθε στο γραφείο µου απ’ το εσωτερικό της Μ. Ασίας λίγες µέρες πριν
απ’ την άφιξη των Κεµαλικών. Μου είπε ότι όταν το βράδυ της
προηγουµένης µέρας πλάγιασε για να κοιµηθεί στο µικρό του ξενοδοχείο,
όλα ήταν ήσυχα, το πρωί όµως τον ξύπνησε ο θόρυβος της αναταραχής
που γινόταν στους δρόµους και βλέποντας απ’ το παράθυρο, είδε όλους
τους Χριστιανούς κατοίκους να τρέχουν µε ορµή προς τον
σιδηροδροµικό σταθµό κουβαλώντας µαζί τους όσα πράγµατά τους είχαν
προφτάσει ν’ αρπάξουν. Ρώτησε τι συνέβαινε και του είπαν ότι οι
Τούρκοι έρχονταν. Πήγε ο ίδιος στον σταθµό και είδε µια µακρυά σειρά
βαγονιών, επάνω στα όποια ένα µικρό απόσπασµα Ελλήνων στρατιωτών
προσπαθούσε να επιβιβάσει το τροµαγµένο πλήθος. Ενώ το εγχείρηµα
αυτό ήτο ακόµα υπό εκτέλεση, εβγήκαν από τα σπίτια των όλοι ένοπλοι
οι Μουσουλµάνοι χωρικοί και άρχισαν να πυροβολούν τους στρατιώτες
και το τραίνο. Επακολούθησε µάχη κατά τη διάρκεια της οποίας ο
αξιωµατικός που ήταν επί κεφαλής του αποσπάσµατος και αρκετοί απ’
τους στρατιώτες του σκοτώθηκαν. Οι στρατιώτες όµως αγωνίστηκαν µε
γενναιότητα και τελικά κατόρθωσαν να διαφύγουν µαζί µε τους
περισσότερους απ’ τους Χριστιανούς.
Το ειδικό αυτό επεισόδιο ρίχνει φως επάνω στην Ελληνική υποχώρηση
µε το να δείχνει πως οι Μουσουλµάνοι γενικά είχαν στην κατοχή τους
κρυµµένα όπλα και ότι δεν δίσταζαν καθόλου να τα χρησιµοποιήσουν.

Η πυρπόληση της Σµύρνης και η σφαγή και ο διασκορπισµός των
κατοίκων της διήγειρε εκτεταµένο ανθρωπιστικό και θρησκευτικό
ενδιαφέρον σχετικά µε τις πρωτοφανείς δοκιµασίες των λαϊκών µαζών
που τις είχαν υποστεί. Υπάρχει όµως και ένας άλλος κύκλος ανθρώπων
στις Ηνωµένες Πολιτείες, όχι πολυάριθµος που εθλίβει βαθύτερα απ’ την
τύχη της αρχαίας αυτής πόλεως: οι κλασικοί λόγιοι και ιστορικοί.
Τα βλέµµατα των λογίων ήδη αφότου έγιναν οι µεγάλες ανακαλύψεις του
Schliemann, στράφηκαν προς την νήσο Κρήτη, όπου, όπως τώρα είναι
γνωστό, υπήρξε ένας πολιτισµός ανωτέρου επιπέδου, που ήταν σύγχρονος µε τον πρώιµο Αιγυπτιακό και του οποίου προφυλακές αποτελούσαν
οι αρχαίες πόλεις Τύρινς και Μυκήναι. Είναι πιθανό ότι οι πρόγονοι των
βασιλικών οίκων των πόλεων αυτών είχαν έλθει αρχικά απ’ την Μικρά
Ασία και είναι δυνατό η σύλληψη της ιδέας των αγριωπών µεγάλων
λεόντων που είναι στηµένοι υπεράνω της πόλεως των Μυκηνών να
συµβόλιζαν το θάρρος των βασιλέων της πόλεως αυτής και να είχαν
εισαχθεί απ’ την Μικρά Ασία. Ο Θησέας, ο θελκτικός και ροµαντικός
αυτός ήρωας που τελικά έγινε ένας απ’ τους ηγεµόνες της µυθικής εποχής
των Αθηνών, έχει σχέση µε την Μικρά Ασία δια µέσου των Αµαζόνων,
οι όποιες ήσαν ιέρειες της αρχαίας λατρείας της πολύστηθης θεάς της
φύσεως της Εφέσου.
Από την Ιωνία ο αρχικός αυτός πολιτισµός εξαπλώθηκε στην Αρχαία
Ελλάδα, στην Σικελία, στην Ιταλία και σε όλο το µήκος των ακτών του
Ευξείνου Πόντου και τελικά στην Ευρώπη και στην Αµερική. Είναι
περισσότερο από πιθανό ότι ο Όµηρος ήταν Σµυρνιός ή κάτοικος της
Μικράς Ασίας και επί αµέτρητα χρόνια τα έπη του ήταν ένα είδος Ιεράς
Βίβλου ή Αγίας Γραφής και διαµόρφωναν τον χαρακτήρα εκατοµµυρίων
ανθρώπων. Ίσως η πρωιµότερη σύλληψη της ιδέας της µονογαµίας και
ασφαλώς η οµορφότερη προέρχεται απ’ τα έπη του Οµήρου. Η ιδέα µας
για την οικογένεια είναι Ελληνική και την επήραµε απ’ την Οδύσσεια,
που γράφηκε πιθανότατα στη Σµύρνη πριν από χιλιάδες χρόνια.
Κατά τη διάρκεια της ζωής της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, της λαµπρής,
ροµαντικής και τραγικής αυτής ∆υνάµεως, η οποία ανέπτυξε ένα
µεγαλοπρεπή πολιτισµό και διετήρησε αναµµένη τη φλόγα της µαθήσεως
σ’ όλη τη διάρκεια του σκότους του Μεσαίωνος, η Μικρά Ασία ήκµαζε
και ήταν η επαρχία που συνέβαλε περισσότερο απ’ όλες στη σταθερότητα
και στη δύναµη του όλου κράτους. Τα κατορθώµατα του Νικηφόρου
Φωκά και ο µύθος του ∆ιγενή Ακρίτα, που έχουν απαθανατιστεί σε
στίχους, είναι πολύ γνωστά ακόµα και σε κείνους τους λογίους που δεν
είναι ειδικοί στις Βυζαντινές σπουδές. Εκείνη ήταν η εποχή των µεγάλων
χωροκοµήτων που είχαν κοινωνική θέση ηγεµόνος και των οποίων η
λησµονηµένη ιστορία θα έπρεπε να είναι ένας ανεξάντλητος θησαυρός
για τους ροµαντικούς νουβελίστες. Αργότερα η Ιωνία είχε πολύ µεγάλο
ενδιαφέρον για ολόκληρο το Χριστιανικό κόσµο. Είναι η χώρα των πέντε
Πόλεων της Αποκαλύψεως, των Επτά Εκκλησιών και του θαυµαστού
µυστικιστικού ποιήµατος του Ευαγγελιστού Ιωάννη. Έξι απ’ τις κανδήλες
έσβησαν για πάντα πριν από πολλά χρόνια, η κανδήλα όµως της Σµύρνης
έκαιε µε µεγάλη λάµψη µέχρι την καταστροφή της στις δέκα τρεις
Σεπτεµβρίου 1922 απ’ τους Τούρκους του Μουσταφά Κεµάλ και το
θάνατο του τελευταίου των µεγάλων Ιεραρχών της, του οποίου το
µαρτύριο έκλεισε µε τρόπο επάξιο την ένδοξη Χριστιανική ιστορία της.
Ο Πολύκαρπος, ο προστάτης άγιος της Σµύρνης στη διάρκεια της
υπάρξεώς της σαν Χριστιανικής πόλεως, είχε καεί ζωντανός σε ένα
αρχαίο στάδιο, του οποίου το περίγραµµα είναι ακόµα ορατό, στις 26
Φεβρουαρίου του 156 µ.Χ. Ο Χρυσόστοµος βασανίστηκε και κατατεµαχίστηκε απ’ τον Τουρκικό όχλο µπροστά στο στρατηγείο των Κεµαλικών
δυνάµεων στη Σµύρνη στις 9 Σεπτεµβρίου 1922. Στη Μικρά Ασία είχαν
συνέλθει οι µεγάλες Χριστιανικές Σύνοδοι της Νίκαιας, της Εφέσου και
της Χαλκηδόνος και εκεί γεννήθηκαν οι πατέρες της Εκκλησίας
Απόστολος Παύλος και οι δύο Γρηγόριοι. Στην Έφεσο επίσης, κοντά στη
Σµύρνη, ο Απόστολος Παύλος πάλαιψε µε θηρία σαν να ήταν άνθρωποι.
Ελληνικός πολιτισµός είχε αναπτυχθεί πολλές φορές στη Μικρά Ασία και
συντριβόταν από Ασιατικές εισβολές: Στην πιο µεγάλη ακµή του
δηµιούργησε τις αθάνατες πόλεις της Περγάµου, Σµύρνης, Κολοφώνος,
Φιλαδέλφειας, Εφέσου και Αλικαρνασσού. Η όλη χώρα είχε προικιστεί
µε µικρότερες πόλεις στολισµένες µε σχολεία Καλών Τεχνών και
ωραιότατους ναούς κι από πολλές απ’ αυτές γεννήθηκαν φηµισµένοι
ποιητές και φιλόσοφοι. Η Ιωνία αποτελεί νεκροταφείο αρχαίων
Ελληνικών πόλεων και καλλιµάρµαρων κωµοπόλεων σχετικά µε τις
οποίες το ενδιαφέρον των Αµερικανών λογίων άρχισε να αναπτύσσεται
ολοένα και περισσότερο. Ένας εκ των πρωτοπόρων στο πεδίο αυτό
υπήρξε ο J. R. Sitlington Sterret που άφησε µια αλησµόνητη φήµη
ανάµεσα στους Αµερικανούς αρχαιολόγους. Το κλίµα της Σµύρνης
µοιάζει πάρα πολύ µε το κλίµα της Νότιας Καλιφόρνιας. Σπάνια χιονίζει
το χειµώνα, αν όχι και καθόλου, και το καλοκαίρι η περιοχή δροσίζεται
καθηµερινά από την αύρα της θάλασσας, τον «µπάτη», όπως λέγεται στη
Σµυρναϊκή διάλεκτο.
Η πορεία των πλοίων απ’ την Αθήνα στη Σµύρνη πηγαίνει ανάµεσα στην
Εύβοια και στην Άνδρο και ανάµεσα στα νησιά της Χίου και της
Μυτιλήνης, της αρχαίας Λέσβου, περίφηµης σαν πατρίδας της Σαπφούς.
Περιτρέχει το µεγάλο ακρωτήρι του Καρά Μπουρνού και µπαίνει στον
κόλπο του Ερµού. Αριστερά βρίσκεται η αρχαία πόλη της Φώκαιας.
Άποικοι απ’ τη Φώκαια ίδρυσαν την Μασσαλία στη Γαλλία πριν µερικές
χιλιάδες χρόνια. Είναι πολύ ενδιαφέρον το ότι η σφαγή και η εκδίωξη
των κατοίκων της Φώκαιας τον Ιούνιο του 1914 είχε προκαλέσει
ιδιαίτερο ενδιαφέρον και συµπάθεια στη νεώτερη αυτή Γαλλική πόλη.
Ο λιµένας της Σµύρνης είναι ένας απ’ τους καλύτερους του κόσµου και
µπορεί να συγκριθεί προς εκείνον του Vancouver. Στο µυχό του κόλπου
του Ερµού βρίσκεται ένα στενό που αποτελεί την είσοδο στον ίδιο το
λιµένα, µέσα στον οποίο µπορεί ν’ αγκυροβολήσει ασφαλώς το
µεγαλύτερο πλοίο ανοικτής θάλασσας. Η Σµύρνη είχε αποχτήσει τα
τελευταία χρόνια µεγάλη σπουδαιότητα σαν εµπορικός λιµένας. Ενώ
άλλοι λιµένες και ιδιαίτερα ο λιµένας της Εφέσου, της παλαιάς αντιζήλου
της, έχουν κατακλυστεί από φερτές ύλες που κατέβασαν οι ποταµοί, ο
λιµένας της Σµύρνης δεν έπαθε το ίδιο γιατί η ιλύς του ∆έλτα του Ερµού
είχε σαν αποτέλεσµα να στενέψει το στόµιό του.
Ανάµεσα στα πρώτα πράγµατα που κάµνουν εντύπωση στον ταξιδιώτη
όταν µπαίνει στον κόλπο είναι τα «∆υο Αδέλφια», δηλ. οι δίδυµες
βουνοκορφές που έχουν το ίδιο εντελώς σχήµα. Στα δεξιά βρίσκεται το
αρχαίο φρούριο που είχε βοµβαρδιστεί στη διάρκεια του πολέµου απ’ τον
Βρεττανικό στόλο και του οποίου τα κανόνια µπορούν να δουν καθαρά οι
επιβάτες των ατµόπλοιων. Αµέσως αφού προσπεράσει κανείς το
φρούριο, εµφανίζεται η Σµύρνη που βρίσκεται στον µυχό ενός
επιµήκους, άσπρου και ηµικυκλικού όρµου που µοιάζει µε κείνον της
Νεαπόλεως, µε τον οποίο έχει σχεδόν την ίδια οµορφιά, και σκαρφαλώνει
τις πλαγιές του βουνού Πάγου, στην κορυφή του οποίου βρίσκονται ένα
τείχος και ένα κάστρο. Η ίδια η πόλη µαζί µε τα προάστειά της
απλώνεται σε µεγάλο µήκος γύρω στο ηµικύκλιο και απ’ τα δύο µέρη.
Τον καιρό της καταστροφής της είναι πιθανό ότι οι κάτοικοί της
ξεπερνούσαν τις πεντακόσιες χιλιάδες. Η τελευταία επίσηµη στατιστική
δίνει τον αριθµό των τετρακοσίων χιλιάδων ατόµων, απ’ τα οποία εκατόν
εξήντα πέντε χιλιάδες ήταν Τούρκοι, εκατόν πενήντα χιλιάδες Έλληνες,
είκοσι πέντε χιλιάδες Εβραίοι, είκοσι πέντε χιλιάδες Αρµένιοι και είκοσι
χιλιάδες ξένοι δηλ. δέκα χιλιάδες Ιταλοί, τρεις χιλιάδες Γάλλοι, δύο
χιλιάδες Άγγλοι και τρεις χιλιάδες Αµερικανοί.
Ο κυριότερος τόπος για περίπατο ήταν η προκυµαία, όπου βρίσκονταν το
Αµερικανικό θέατρο, το οµορφότερο κτίριο του είδους του σε όλη την
Οθωµανική Αυτοκρατορία, πολλοί κινηµατογράφοι, τα καλύτερα
ξενοδοχεία, πολλά µοντέρνα και καλοχτισµένα µέγαρα για γραφεία και
εκτός απ’ αυτά, τα σπίτια των πλουσιωτέρων εµπόρων, ανάµεσα στους
οποίους υπήρχαν Έλληνες, Αρµένιοι και Ολλανδοί. Στον ίδιο δρόµο (της
προκυµαίας) υπήρχαν πολλά απ’ τα προξενεία, ανάµεσα στα όποια το
ιδιόκτητο προξενείο της Γαλλίας αποτελούσε µια επιβλητική οικοδοµή,
κατάλληλη ακόµα και για πρεσβεία. Τα κτίρια που αναφέραµε παραπάνω
ήταν πολύ όµορφα στην εµφάνιση και περιείχαν θησαυρούς από χαλιά,
πολύτιµα έπιπλα, έργα τέχνης και σπάνια αντικείµενα της Ανατολής.
Η πόλη ήταν χωρισµένη βασικά σε συνοικίες, αν και αυτό δεν
αποτελούσε αυστηρό κανόνα. Η Τουρκική συνοικία βρισκόταν προς
Ανατολάς και προς το Νότο και, όπως συµβαίνει συνήθως σε όλες τις
Οθωµανικές πόλεις µε ανάµικτο πληθυσµό, κατείχε το υψηλότερο τµήµα
της πόλεως και εκτεινόταν πάνω στις πλαγιές του όρους Πάγου (όπως
είναι και σήµερα, γιατί αυτή δεν κάηκε). Από αρχιτεκτονική άποψη
αποτελεί ένα τυπικό σύµφυρµα από ετοιµόρροπα φτωχόσπιτα µε πολύ
λίγες οικοδοµές ανώτερου είδους (αν µπορούµε να πούµε πως υπήρχαν
τέτοιες). Προς Ανατολάς είναι συγκεντρωµένοι οι περισσότεροι απ’ τους
Εβραίους, ενώ η Αρµενική συνοικία βρισκόταν προς Βορράν της
Τουρκικής και σε συνέχεια µ’ αυτή. Η Ελληνική περιοχή βρισκόταν
βορειότερα ακόµη απ’ την Αρµενική.
Μιλώντας για τον πληθυσµό της Σµύρνης, δεν πρέπει να ξεχάσωµε ν’
αναφέρωµε τους «Λεβαντίνους». Φαίνεται πως υπάρχει κάποια
αµφιβολία µέσα στο Αµερικανικό µυαλό σχετικά µε το ποιοι ήταν αυτοί
στην πραγµατικότητα. Ο όρος εφαρµόζεται συνήθως σε κάθε κάτοικο της
Εγγύς Ανατολής και υποτίθεται ότι περιέχει κάποιον υπαινιγµό δόλου και
πονηρίας στις συναλλαγές. Ο «Λεβαντίνος» είναι στην πραγµατικότητα
ένας ξένος που οι πρόγονοί του είχαν εγκατασταθεί στη χώρα αυτή πριν
από µια ή περισσότερες γενεές, που απόχτησε πλήρη πείρα στις
συναλλαγές της Ανατολής και µίλα τις γλώσσες της και του οποίου
µερικοί πρόγονοι ήρθαν σε γάµο µε Έλληνες ή Αρµένιους.
Όπως το εννοεί ένας κάτοικος της Ανατολής, ο πληθυσµός της χώρας
αυτής αποτελείται από Τούρκους, Έλληνες, Αρµένιους, Εβραίους και
Λεβαντίνους. Οι τελευταίοι ευηµερούσαν πάρα πολύ και υπάρχουν δυο
κωµοπόλεις, ο Μπουτζάς και ο Βουρνόβας – και οι δυο σε απόσταση
µισής ώρας µε τον σιδηρόδροµο απ’ την µητρόπολη – που οι κάτοικοί
τους είναι κυρίως απόγονοι Άγγλων, Γάλλων και Ολλανδών, των οποίων
οι πρόγονοι είχαν εγκατασταθεί πριν από εκατό χρόνια περίπου στην
Εγγύς Ανατολή. Τα δύο αυτά χωριά είναι πολύ όµορφα. Πολλά απ’ τα
σπίτια τους είναι επιβλητικά και τα πάρκα και οι ροδόκηποι που είναι
ολόγυρά τους έχουν µια οµορφιά που σπάνια βρίσκει κανείς σ’ όλο τον
κόσµο. Οι ιδιοκτήτες τους ζούσαν (ή ζουν ακόµα, όσοι απ’ αυτούς
γύρισαν πίσω) τη ζωή µεγαλεµπόρων. Είχαν µπορέσει, µε την προστασία
των διοµολογήσεων, να συγκεντρώσουν µεγάλες περιουσίες. Οι
άνθρωποι αυτοί στενοχωρούνται γενικά όταν τους αποκαλούν
«Λεβαντίνους», είναι προσκολληµένοι στην αρχική τους εθνικότητα. Στη
διάρκεια του Πρώτου Παγκοσµίου Πολέµου είχαν καταταγεί µε
ενθουσιασµό στις τάξεις του στρατού και τα Γερµανικά και Τούρκικα
κανόνια και άλλα φονικά όργανα είχαν αποδεκατίσει αρκετούς απ’ τους
αριστοκράτες και πλούσιους νέους του Μπουτζά και του Βουρνόβα.
Η κυριότερη εµπορική οδός της Σµύρνης ήταν η Rue Franque, επί της
οποίας βρίσκονταν τα µεγάλα καταστήµατα χονδρικής και λιανικής
πωλήσεως των Ελλήνων, Αρµενίων και Λεβαντίνων. Την ώρα που
γίνονταν τα ψώνια το απόγευµα, η οδός αυτή ήταν τόσο γεµάτη από
κόσµο, ώστε δύσκολα µπορούσε κανείς να κυκλοφορήσει µέσα σ’ αυτή
και ανάµεσα στο ποικιλόµορφο πλήθος κυρίες µε φορέµατα της
τελευταίας µόδας, που έψαχναν για εµπορεύµατα του είδους που
ψωνίζουν οι κυρίες παντού, αποτελούσαν το µεγαλύτερο µέρος του
Η κοινωνική ζωή προσέφερε πολλά θέλγητρα. Στα πολυτελή σαλόνια
των πλουσίων Αρµενίων και Ελλήνων δίδονταν τσάγια, χοροί, µουσικά
«Apres Midi» και εσπερίδες. Υπήρχαν τέσσερις µεγάλες λέσχες: το
Cercle de Smyrne, στο οποίο εσύχναζαν κατά το πλείστον Άγγλοι,
Γάλλοι και Αµερικανοί. To «Sporting» που ήταν εγκατεστηµένο σ’ ένα
ωραίο κτίριο, µε κήπο στην προκυµαία. Η Ελληνική Λέσχη και η
Εξοχική Λέσχη κοντά στο Αµερικανικό Κολλέγιο µε εξαιρετικά γήπεδα
για golf και µε ιπποδροµίες.
Σε καµµιά πόλη του κόσµου δεν ανακατευόταν µε τόσο θεαµατικό τρόπο
η Ανατολή και η ∆ύση από άποψη υλική όπως στη Σµύρνη, ενώ από
πνευµατική άποψη διατηρούσαν τις ιδιότητες του λαδιού και του νερού.
Ένα από τα συνηθισµένα θεάµατα στους δρόµους ήταν τα µακριά
καραβάνια καµηλιών τα οποία περνούσαν ένα-ένα, δεµένα σε σχοινιά και
οδηγούµενα από έναν οδηγό που καθόταν επάνω σ’ ένα γαϊδούρι και
φορούσε κόκκινο φέσι και µια χοντρή υφαντή άσπρη κάπα.
Τα καραβάνια αυτά έρχονταν απ’ το εσωτερικό φορτωµένα µε σακκιά
σύκων, γλυκόριζας, σταφίδας, ξυλείας, καπνού και χαλιών. Ενώ ο ξένος
εύκολα φοβάται απ’ τα άχαρα αυτά ζώα, συχνά έβλεπε κανείς µια
Ελληνίδα ή Αρµένισσα κυρία µε ψηλοτάκουνα παπούτσια και κοµψή
τουαλέτα να σκύβει και να σηκώνει το σχοινί ανάµεσα σε δυο καµήλες
και να περνά από κάτω. Στο βόρειο άκρο της πόλεως υπάρχει ένας
σιδηροδροµικός σταθµός λεγόµενος «Γεφύρι των καραβανιών», γιατί
πολύ κοντά εκεί υπάρχει µια παλιά λίθινη γέφυρα µε το όνοµα αυτό,
επάνω απ’ την οποία συνήθιζαν να περνούν τα καραβάνια των καµηλιών
που έρχονταν από πολύ µακρυά π.χ. απ’ τη Βαγδάτη ή τη ∆αµασκό.
Ήδη έχοµε πει παραπάνω για την ευθυµία των ντόπιων κατοίκων της
Σµύρνης. Ένα απ’ τα κυριότερα µέσα ψυχαγωγίας της Σµύρνης ήταν τα
«Πολιτάκια», για τα όποια ρωτούσαν πάντοτε οι ναυτικοί, δηλ. µουσικοί
όµιλοι µε έγχορδα όργανα, κιθάρες, µανδολίνα και σαντούρια. Αυτοί που
τους αποτελούσαν προσέδιδαν µεγάλη νοστιµάδα στην εκτέλεση,
τραγουδώντας τοπικά τραγούδια και αυτοσχεδιάσµατα µε τη συνοδεία
των οργάνων. Οι όµιλοι αυτοί έδιναν νυχτερινά κοντσέρτα στα κυριότερα
καφενεία και συχνά τους καλούσαν για ψυχαγωγία σε δεξιώσεις στα
ιδιωτικά σπίτια.
Η ευθυµία των Σµυρνιωτών ήταν σχεδόν ασυγκράτητη και συνεχίστηκε
σχεδόν µέχρι τις τελευταίες µέρες, οπότε και έσβησε για πάντα. Στη
διάρκεια του Μεγάλου Πολέµου οι Άγγλοι βοµβάρδισαν το φρούριο.
Στην αρχή ο κρότος των µεγάλων κανονιών τροµοκράτησε τους
κατοίκους, όταν όµως έγινε φανερό ότι οι Άγγλοι δεν σκόπευαν να
ρίξουν οβίδες µέσα στην ίδια την πόλη, όλος ο πληθυσµός ανέβαινε στις
στέγες των σπιτιών και στα καφενεία για να κυττάζει τις λάµψεις και τις
εκρήξεις των βληµάτων. Ο κανονιοβολισµός φαινόταν καθαρά απ’ την
προκυµαία και έγινε µια τακτική θεατρική παράσταση και πωλούνταν
θέσεις σε καθίσµατα επάνω στα πεζοδρόµια σε µεγάλες τιφς.
Όταν πήγαινε κανείς απ’ την Ευρωπαϊκή συνοικία — οι Έλληνες και οι
Αρµένιοι θεωρούνταν στη Σµύρνη Ευρωπαίοι — στην Τουρκική, ήταν
σαν να βρισκόταν µεµιάς στην εποχή των παραµυθιών της Χαλιµάς. Ο
πολιτισµός, η συµπεριφορά, η αποµόνωση των γυναικών, οι οποίες ή δεν
φαίνονταν καθόλου ή περνούσαν απ’ τους δρόµους σκεπασµένες
εντελώς, όλα ήταν έτσι όπως περιγράφονται στο βιβλίο «Χίλιες και µία
νύχτες». Ιδιαίτερα πρέπει ν’ αναφέρουµε τους «γραφείς επιστολών» που
συνήθως ήταν καλοσυνάτοι γέροι χοτζάδες και κάθονταν µπροστά σε
τραπεζάκια γράφοντας τα ερωτικά γράµµατα και άλλα µηνύµατα που οι
πελάτες τους τους ψιθύριζαν στα αυτιά. Παρέες Μουσουλµάνων µε τα
φέσια τους κάθονταν γύρω γύρω καπνίζοντας τους ναργιλέδες τους δίπλα
σε παλιά συντριβάνια ή στη σκιά κληµαταριών.
Τα Αµερικανικά συµφέροντα στη Σµύρνη ήταν πολύ σηµαντικά. Εκτός
απ’ την πανταχού παρούσα Standard Oil Company, υπήρχαν ο µεγάλος
εµπορικός οίκος «McAndrews and Forbes licorice firm» µε τα τεράστια
γραφεία της και τις χιλιάδες των υπαλλήλων και εργατών της, όλες οι
κυριότερες καπνεµπορικές εταιρείες, των οποίων οι εργασίες είχαν τζίρο
εκατοµµυρίων κάθε χρόνο, οι εξαγωγείς σύκων, σταφίδας και χαλιών και
µετά την Ελληνική κατοχή, οι εισαγωγείς γεωργικών εργαλείων και
Υπήρχαν σπουδαία Αµερικανικά εκπαιδευτικά και ανθρωπιστικά
ιδρύµατα, καθώς και αρχαιολογικές αποστολές στις Σάρδεις και στον
Κολοφώνα. Οι Αµερικανοί που ενεργούσαν ανασκαφές στις Σάρδεις
είχαν κάµει κατά την τελευταία τους εκστρατεία µια σπουδαία
ανακάλυψη τριάντα χρυσών νοµισµάτων του Κροίσου, τα όποια
παρέλαβα εγώ και τα µετέφερα στις Ηνωµένες Πολιτείες αµέσως µετά
την καταστροφή της Σµύρνης. Οι ίδιοι Αµερικανοί επέτυχαν µε τη
βοήθειά µου να κάµουν την πρώτη µεγάλη αποστολή γνησίων γλυπτών
από µάρµαρο που είχε γίνει ποτέ προς οιοδήποτε Αµερικανικό Μουσείο.
Τα τελευταία αυτά είχαν σταλεί µε πλοίο στην Αµερική στο Metropolitan
Museum της Νέας Υόρκης. Όλα όµως αυτά τα νοµίσµατα και γλυπτά
στάλθηκαν πίσω, απ’ την Νέα Υόρκη στην Κωνσταντινούπολη, για
πολιτικούς λόγους.
Ας µου επιτραπεί να κάµω εδώ µια αρκετά σηµαντική παρέκβαση απ’ το
θέµα µου για να τονίσω ότι είχα αισθανθεί πολύ βαθύτερη ικανοποίηση
όταν µετέφερα τις σηµαντικές αυτές αρχαιότητες στις Ηνωµένες
Πολιτείες από κάθε άλλη µεµονωµένη πράξη όλης µου της καριέρας σαν
Προξένου. Την ικανοποίηση αυτή συµµερίσθηκε και ο µακαρίτης
Howard Crosby Butler, ο οποίος αύξησε την ευχαρίστησή µου µε τον
απεριόριστο έπαινό του. Εάν ο µέγας αυτός σοφός και τόσο ευγενής
κύριος δεν είχε πεθάνει ξαφνικά στο Παρίσι, θα είχε µπορέσει ίσως να
παρεµποδίσει τη θυσία του αρχαιολογικού αυτού θησαυρού εξ αιτίας
πολιτικών και εµπορικών συµφερόντων – θυσία που υπήρξε άσκοπη και
Ανάµεσα στα ενδιαφέροντα αρχαία µνηµεία που υπάρχουν στη Σµύρνη
είναι και δυο υδραγωγεία που φαίνονται απ’ τη σιδηροδροµική γραµµή
που πηγαίνει στο Μπουτζά. Υπάρχει επίσης και ο λεγόµενος «Τάφος του
Ταντάλου», του µυθικού ιδρυτού της πόλεως. Η εξαιρετική ύδρευση της
πόλεως γίνεται ακόµα και τώρα από µια αρχαία πηγή που είναι γνωστή
µε το όνοµα «Λουτρά της Αρτέµιδος».
Ο δρόµος απ’ τη Σµύρνη προς τον Μπουτζά περιτρέχει την όµορφη
κοιλάδα της Αγίας Άννας, που έχει αυτό το όνοµα γιατί, όπως λέγουν, η
αγία είχε ταφεί εκεί. Την ίδια κοιλάδα διαρρέει ο ποταµός που είναι
γνωστός σαν Μελής, στις όχθες του οποίου είχε γράψει κατά πάσαν
πιθανότητα τα περίφηµα έπη του ο Όµηρος.
Ο πολιτισµός της αρχαίας και όµορφης αυτής πόλεως ήταν ουσιαστικά
Ελληνικός. Οι µεγάλοι κυλινδρόµυλοι του Ναζλή, που πριν από τον
πόλεµο εφοδίαζαν µε αλεύρι εξαιρετικής ποιότητας όχι µόνο τον Νοµό
της Σµύρνης, αλλά και το υπόλοιπο της Τουρκίας, ακόµα δε έκαναν
εξαγωγή απ’ αυτό και στην Ευρώπη, είχαν ιδρυθεί από έναν Έλληνα. Απ’
τα τριακόσια ενενήντα ένα εργοστάσια της Σµύρνης, τα τριακόσια
σαράντα τέσσερα ήταν Ελληνικά και δέκα τέσσερα Τούρκικα. Παρόµοιες
στατιστικές θα µπορούσαν να πολλαπλασιασθούν σε αόριστο αριθµό.
Οι δύο κυριότερες ντόπιες Σχολές — Ελληνικές και οι δύο — ήταν το
Οµήρειον Λύκειον για κορίτσια και η Ευαγγελική Σχολή για αγόρια, η
τελευταία αυτή κάτω από Αγγλική προστασία. Οι σχολές αυτές ήταν
ακαδηµαϊκά ιδρύµατα µεγάλης αξίας που παρείχαν φιλελεύθερη
εκπαίδευση, πτυχιούχους των δε απ’ τους οποίους πολλοί, άνδρες και
γυναίκες, επέτυχαν εντελώς στη ζωή, µπορεί κανείς να συναντήσει σε
όλα τα µέρη του κόσµου. Η βιβλιοθήκη της Ευαγγελικής Σχολής είχε
αναγνωριστεί από πολλούς λογίους ότι περιείχε µια µεγάλη και
ανεκτίµητη συλλογή βιβλίων, χειρογράφων και επιγραφών, πολλά απ’ τα
οποία είναι αναντικατάστατα.
Ανάµεσα σε άλλες ανεπανόρθωτες απώλειες που επέφερε η πυρκαϊά και
που πρέπει να αναφέρουµε είναι δυο αρχαιότατα αντίγραφα της Αγίας
Γραφής, απ’ τα όποια το ένα φυλαγόταν σε µια εκκλησία της Σµύρνης και
του άλλου την υπεύθυνη φύλαξη είχε αναλάβει µια µικρή Κοινότης
Χριστιανών οι oποίοι, όπως λέγεται, είχαν ξεφύγει από την Έφεσο, όταν
η πόλη αυτή είχε λεηλατηθεί πριν από αιώνες απ’ τους Τούρκους και
είχαν ιδρύσει ένα µικρό χωριό µε τον µοναδικό σκοπό να περισώσουν το
ιερό αυτό βιβλίο. Το µέρος αυτό της διηγήσεώς µας δεν θα ‘πρεπε να το
τελειώσουµε χωρίς ν’ αναφέρουµε και τα αρχεία του Αµερικάνικου
Προξενείου. Η Σµύρνη είχε ένα απ’ τα παλαιότερα προξενικά µας
Γραφεία που περιείχε πολλές εκθέσεις υπογραµµένες απ’ τον Daniel
Webster και από άλλους εξίσου διάσηµους στην ιστορία µας, ακόµη δε
και πολύ ενδιαφέρουσες αναφορές για επιδροµές Βερβερίνων πειρατών
και µια έκθεση σχετικά µε τη διάσωση ενός περίφηµου Πολωνού
πατριώτη από ένα Αµερικανικό καταδροµικό που είχε ειδοποιήσει ότι θα
επέµβει και είχε ζητήσει την απελευθέρωσή του από ένα Αυστριακό
Πολεµικό, όπου τον κρατούσαν αιχµάλωτο. Η ιστορία του ναυτικού µας
περιέχει πολλά συγκινητικά και αξιοθαύµαστα επεισόδια, κατά τα οποία
πλοίαρχοι ενήργησαν «επί ιδία ευθύνη» χάριν της δικαιοσύνης και
ανθρωπιάς. Τέτοια επεισόδια ήταν πολύ συχνότερα πριν απ’ την
τελειοποίηση του ασυρµάτου και του υποβρυχίου τηλεγράφου. Είναι µια
παρηγοριά να σκέπτεται κανείς ότι το επεισόδιο γενναιότητας που
αναφέραµε παραπάνω συνέβη στον λιµένα της Σµύρνης για να
ισορροπήσει, αν ήταν δυνατό, την ιστορία του τόπου αυτού.
Είχα αρχίσει πριν απ’ την πυρπόληση της Σµύρνης να ερευνώ τα παλιά
αρχεία και να ετοιµάζω µια περίληψη των περιεχοµένων τους. Ανάµεσα
στους θησαυρούς του προξενείου υπήρχαν δώδεκα υπέροχες παλιές
ξυλογραφίες της ναυµαχίας του Ναυαρίνου που παριστάνουν διάφορα
στάδια της επιχειρήσεως, µε πιστές εικόνες των διαφόρων πολεµικών
πλοίων µε τα ονόµατά τους, τις οποίες επειδή ήταν ατοµική µου
ιδιοκτησία είχα σκοπό να τις χαρίσω στο Υπουργείο µας των Ναυτικών.
Πιστεύω πως δεν σώζονται άλλα αντίγραφα των ξυλογραφιών αυτών.
Η Σµύρνη είναι τώρα ένας σωρός από ερείπια και ένα Τουρκικό χωριό.
Εν πάσει περιπτώσει, θέλω να πιστεύω ότι η ιστορία επαναλαµβάνεται. Η
Σµύρνη είχε ανοικοδοµηθεί απ’ τους Έλληνες µετά την καταστροφή της
απ’ τους Λυδούς και ο Ελληνικός πολιτισµός επιβλήθηκε και πάλι ύστερα
απ’ τις θηριωδίες των Τούρκων πειρατών του 1084 και τις τροµερές
σφαγές του Ταµερλάνου. Μια µεγαλούπολη είναι το άνθος της βιοµηχανίας και ενός ειρηνικού και ευηµερούντος πολιτισµού. Όταν οι πεδιάδες
είναι γεµάτες από γεωργούς που κινούνται και εργάζονται και οι ναυτικοί
κατεβαίνουν στη θάλασσα και µπαίνουν στα καράβια, τότε είναι που
χτίζονται αγορές και µεγάλα καταστήµατα και ιδρύονται τράπεζες,
εµπορικοί οίκοι και καταστήµατα επιτηδείων τεχνιτών. Η Σµύρνη θα
δηµιουργηθεί και πάλι όταν αναπτυχθεί άλλη µια φορά ένας ζωντανός
και προοδευτικός ∆υτικός Πολιτισµός στην Ιωνία. Η ιστορία απέδειξε ότι
οι Έλληνες, ως εκ της γεωγραφικής θέσεως της χώρας των, της
βιοµηχανικής και οικονοµικής των επιχειρηµατικότητας και της σχετικής
ναυτικής υπεροχής των στη Μεσόγειο, είναι ο λαός που τελικά
προορίζεται να εισαγάγει την Ευρωπαϊκή πρόοδο στη Μικρά Ασία, εκτός
εάν στην πραγµατικότητα ο Χριστιανισµός χρεωκοπήσει εντελώς και
µαζί µ’ αυτόν και ο πολιτισµός που στηρίζεται επάνω του. Η Σµύρνη
είναι πάρα πολύ κοντά στην Ευρώπη για µια Τουρκική παλινδρόµηση και
τη συµφορά να µείνει εκεί απ’ αόριστον. Η γη της είναι πάρα πολύ
πλούσια και πάρα πολύ πολύτιµη για την ανθρωπότητα για να µείνει
µόνιµα στα χέρια ενός ανεπαρκούς πληθυσµού ανίκανων βοσκών. Συχνά
τίθεται το ερώτηµα: «Πότε θα ξαναχτίσουν οι Τούρκοι την Σµύρνη;». Η
Τούρκικη Σµύρνη δεν κάηκε.

Η τελευταία πράξη στο τροµερό δράµα της εξοντώσεως του
Χριστιανισµού µέσα στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία ήταν η πυρπόληση
της Σµύρνης απ’ τα στρατεύµατα του Μουσταφά Κεµάλ. Η δολοφονία
της Αρµενικής φυλής είχε συντελεσθεί στην πραγµατικότητα κατά τα έτη
1915-1916 και οι πολυπληθείς και ακµάζουσες Ελληνικές Κοινότητες, µε
εξαίρεση εκείνης της Σµύρνης, είχαν καταστραφεί επίσης µε θηριώδη
τρόπο. Έχει κυκλοφορήσει πολύ πλατειά η ιδέα ότι ο Τούρκος άλλαξε
πίστη σε µια νύχτα.
Η καταστροφή της Σµύρνης εν πάση περιπτώσει έλαβε χωράν στα 1922
και καµµιά πράξη που διαπράχθηκε απ’ την Τουρκική φυλή σε όλη τη
διάρκεια της κηλιδωµένης από αίµα ιστορίας της δεν παρουσίασε
κτηνωδέστερα και περισσότερο ακόλαστα χαρακτηριστικά, ούτε
ποικιλώτερες απ’ τις χειρότερες µορφές ανθρώπινων βασανιστηρίων που
έχουν επιβληθεί εις βάρος αµάχων και αόπλων. Ήταν η πιο ταιριαστή
ζοφερή και σατανική κατακλείδα στην όλη φρικτή τραγωδία. Η
αβεβαιότητα που υπήρχε κάποτε σχετικά µε το ερώτηµα «Ποιος έκαψε
τη Σµύρνη;» φαίνεται τώρα ότι έχει διαλυθεί ολότελα. Κάθε εξήγηση που
τείνει να δηµιουργήσει αµφιβολίες σχετικά µε το ζήτηµα αυτό µπορεί να
αναχθεί σε ύποπτες πηγές που υποστηρίζουν ορισµένα συµφέροντα. Ο
προσεκτικός και αµερόληπτος ιστορικός William Stearns Davis, τον
οποίον αναφέραµε ήδη παραπάνω, λέγει:
«Οι Τούρκοι κατευθύνθηκαν κατ’ ευθείαν προς τη Σµύρνη την οποία
κατέλαβαν (9 Σεπτεµβρίου 1922) και υστέρα την πυρπόλησαν».
[«A short history of the Νear Εast», σελ.393]
Επίσης, ο Sir Valentine Chirol, Υφηγητής της Harris Foundation στο
Πανεπιστήµιο του Σικάγου στα 1924, έκανε την έξης αφήγηση:
«Αφού οι Τούρκοι συνέτριψαν τον Ελληνικό Στρατό, µετέβαλαν την
ουσιαστικά Ελληνική πόλη (Σµύρνη) σε ένα σωρό στάχτης, σαν απόδειξη
της νίκης τους».
[«The Οccident and the Οrient», σελ.58]
Άνδρες τέτοιας αξίας δεν προβαίνουν σε διαβεβαιώσεις χωρίς προηγούµενη προσεκτική έρευνα και εξακρίβωση.
Έχοµε ιδεί ήδη µε ποιες µεθόδους οι Έλληνες είχαν εκδιωχθεί απ’ τις
παραλιακές περιοχές της Μικράς Ασίας. Έχουν περιγραφεί οι φόνοι και
οι εκτοπίσεις µε τους οποίους ένας πολιτισµός που ανθούσε και ηύξανε
γρήγορα, είχε καταστραφεί, χωριά και αγροκτήµατα είχαν αφανισθεί και
αµπελοφυτείες είχαν εκριζωθεί. Μολαταύτα, µεγάλος αριθµός Ελλήνων
που είχαν κατορθώσει να διαφύγουν µε πλοία, ξαναγύρισαν στα
κατεστραµµένα σπίτια τους µετά την απόβαση του Ελληνικού στρατού
που έγινε τον Μάιο του 1919, και άρχισαν µε µεγάλη επιµέλεια το έργο
της αποκαταστάσεως των κατεστραµµένων ιδιοκτησιών τους.
Ο Μουσταφά Κεµάλ αποφάσισε τότε να επιφέρει µια πλήρη και
ανεπανόρθωτη καταστροφή του Χριστιανισµού στη Μικρά Ασία.
Carthago delenda est . Το σχέδιο, όπως αποκαλύφθηκε απ’ την εκτέλεσή
του, ήταν να παραδοθεί η πόλη για µερικές µέρες στη σφαγή και στην
ακολασία. Να σφαγούν οι Αρµένιοι, πράγµα που ανέκαθεν προξενούσε
ιδιαίτερη ευχαρίστηση στους Τούρκους. Να κάψουν την πόλη και να
απαγάγουν τον Ελληνικό ανδρικό πληθυσµό στην αιχµαλωσία.
Τα κυριότερα γεγονότα σχετικά µε την πυρπόληση της Σµύρνης είναι τα

  1. Οι δρόµοι που πήγαιναν στην Αρµενική συνοικία φυλάγονταν από
    Τούρκους στρατιώτες φρουρούς και δεν επιτρεπόταν σε κανέναν να µπει
    σ’ αυτούς όσο διαρκούσε η σφαγή.
  2. Ένοπλοι Τούρκοι, κι ανάµεσα σ’ αυτούς πολλοί στρατιώτες, µπήκαν
    στην συνοικία αυτή που φυλαγόταν όπως είπαµε, και τη διέσχιζαν πέρα
    ως πέρα λεηλατώντας, σφάζοντας και καταστρέφοντας. Έκαναν ένα
    συστηµατικό και τροµερό «ξεκαθάρισµα», ύστερα απ’ το οποίο έβαλαν
    φωτιά σε διάφορα σηµεία στη συνοικία, τοποθετώντας δοχεία πετρελαίου
    ή άλλα καύσιµα µέσα στα σπίτια ή µουσκεύοντας δέµατα από κουρέλια
    µε πετρέλαιο και ρίχνοντας τα δέµατα αυτά µέσα στα σπίτια απ’ τα
  3. Τοποθέτησαν µικρές µπόµπες από κάτω απ’ το λιθόστρωτο σε διάφορα
    σηµεία του Ευρωπαϊκού τµήµατος της πόλεως για να εκραγούν και
    αποτελέσουν έναν συµπληρωµατικό παράγοντα στο έργο της
    καταστροφής που θα επέφερε το αναµµένο πετρέλαιο, µε το οποίο
    Τούρκοι στρατιώτες είχαν ραντίσει τους δρόµους. Το πετρέλαιο
    µετέδωσε τη φωτιά και την εξάπλωσε πέρα για πέρα µέσα στην
    Ευρωπαϊκή συνοικία και οι µπόµπες εγκρέµιζαν τους τοίχους που
    κλονίζονταν. Μια τέτοια µπόµπα είχε τοποθετηθεί κοντά στο Αρµενικό
    Παρθεναγωγείο και µια άλλη κοντά στο Αµερικανικό Προξενείο.
  4. Στις 13 Σεπτεµβρίου 1922 έβαλαν φωτιά στην Αρµενική συνοικία. Οι
    τελευταίοι Έλληνες στρατιώτες είχαν περάσει απ’ τη Σµύρνη το βράδυ
    της 8ης Σεπτεµβρίου, δηλ. οι Τούρκοι είχαν στην πλήρη και
    αναµφισβήτητη κατοχή τους την πόλη επί πέντε µέρες, προτού να
    εκραγεί η φωτιά και κατά το µεγαλύτερο µέρος αυτού του διαστήµατος
    είχαν αποκλείσει στρατιωτικώς την Αρµενική συνοικία, ενώ ενεργούσαν
    µέσα σ’ αυτή συστηµατική και ολοκληρωτική σφαγή. Εάν µερικοί
    Αρµένιοι ήταν ακόµα ζωντανοί στις τοποθεσίες όπου οι Τούρκοι είχαν
    βάλει φωτιά, ήταν κρυµµένοι στα υπόγεια κατατροµαγµένοι τόσο, ώστε
    να µην µπορούν να µετακινηθούν, γιατί όλη η πόλη είχε κατακλυστεί από
    Τούρκους στρατιώτες και ιδιαίτερα οι τοποθεσίες όπου είχαν αρχίσει οι
    πυρκαϊές. Γενικά όλοι οι Χριστιανοί της πόλεως ήταν κρυµµένοι στα
    σπίτια τους σε µια κατάσταση µέγιστου και δικαιολογηµένου τρόµου για
    τον εαυτό τους και για τις οικογένειές τους, γιατί οι Τούρκοι είχαν στην
    κατοχή τους την πόλη επί πέντε µέρες κατά τις όποιες λεηλατούσαν,
    άρπαζαν και σκότωναν. Το κάψιµο όµως των σπιτιών ανάγκασε τους
    κρυµµένους να βγουν έξω στους δρόµους και προκάλεσε τις τροµερές
    σκηνές βασανισµών που θα περιγράψουµε παρακάτω. Εγώ ο ίδιος
    υπήρξα αυτόπτης µάρτυρας των γεγονότων που ανέφερα παραπάνω.
  5. Η φωτιά είχεν αναφτεί στην άκρη της Αρµενικής συνοικίας την ώρα
    που ένας δυνατός άνεµος φυσούσε προς την κατεύθυνση του
    Χριστιανικού τµήµατος της πόλεως και µακρυά απ’ το Τούρκικο. Η
    Τουρκική συνοικία δεν είχε ανακατευτεί καθόλου στην καταστροφή και
    καθ’ όλη τη διάρκεια των απαίσιων σκηνών που επακολούθησαν και των
    απερίγραπτων βασανισµών των Χριστιανών, η Μωαµεθανική συνοικία
    ήταν φωταγωγηµένη και οι κάτοικοι διασκέδαζαν χορεύοντας, τραγουδώντας και γιορτάζοντας χαρούµενα.
  6. Τούρκοι στρατιώτες έβαλαν φωτιά στο καλοχτισµένο σύγχρονο
    Ελληνικό και Ευρωπαϊκό τµήµα της Σµύρνης, διαβρέχοντας τους
    στενούς δρόµους µε πετρέλαιο ή µε άλλες εύφλεκτες ύλες. Έχυσαν
    πετρέλαιο µπροστά στο Αµερικανικό Προξενείο µε τον προφανή σκοπό
    να µεταδώσουν τη φωτιά στο οίκηµά του την ώρα που ο C. Clafun Davis,
    Πρόεδρος του Τµήµατος Κωνσταντινουπόλεως της Επιτροπής
    Ανακουφίσεως Ατυχηµάτων του Ερυθρού Σταυρού, και άλλοι στέκονταν
    στην πόρτα. Ο κ. Davis βγήκε έξω και έβαλε τα χέρια του µέσα στη
    λάσπη που είχε γίνει και είδε ότι µύριζε πετρέλαιο και βενζίνη. Οι
    στρατιώτες που είδε ο κ. Davis και οι άλλοι, είχαν ξεκινήσει απ’ την
    προκυµαία και προχωρούσαν προς τη διεύθυνση της φωτιάς.
  7. Τούρκοι στρατιώτες ξεγύµνωσαν και κτύπησαν µε ρόπαλα τον κ.
    Alexander Maclachlan, Πρόεδρο του Αµερικάνικου Κολλεγίου και έναν
    Υπαξιωµατικό του Αµερικάνικου Ναυτικού και πήραν από τον ένα τα
    ρούχα του και απ’ τον άλλον ένα µέρος της στολής του. Πυροβόλησαν
    επίσης επάνω σε ένα απόσπασµα Αµερικανών ναυτών.

Η γυναίκα µου κι εγώ βρισκόµαστε στο Σεβδίκιοϊ, ένα Ελληνικό χωριό
που απέχει µερικά µίλια απ’ τη Σµύρνη, επάνω στην Οθωµανική
Σιδηροδροµική γραµµή, όταν έφθασαν ειδήσεις ότι ο Ελληνικός στρατός
έπαθε σοβαρές ήττες. Οι φήµες αυτές δεν έγιναν στην αρχή πιστευτές,
διαδίδονταν όµως ολοένα περισσότερο επίµονα και έφερναν στον
πληθυσµό την αγωνία και το φόβο.
Τελικά η διήγηση έγινε βεβαιότητα. Έφτασαν επίσηµες ειδήσεις ότι ο
Ελληνικός Στρατός είχε υποστεί µια τροµερή και ανεπανόρθωτη ήττα και
ότι τίποτε δεν εµπόδιζε πλέον τους Τούρκους να κατέβουν στην παραλία.
Ο πληθυσµός άρχισε να φεύγει, στην αρχή λίγοι, υστέρα όλο και
περισσότεροι, ωσότου η φυγή εξελίχθηκε σε πραγµατικό πανικό.
Η πόλη είχε γεµίσει σχεδόν από πρόσφυγες απ’ το εσωτερικό. Οι
περισσότεροι απ’ τους πρόσφυγες αυτούς ήταν µικροί αγροκτηµατίες που
είχαν ζήσει στα αγροκτήµατα που είχαν κληρονοµήσει από τους
προγόνους τους από πολλές γενεές. Οι πρόγονοί τους είχαν εγκατασταθεί
στη Μικρά Ασία πριν οι Τούρκοι αρχίσουν ν’ αναπτύσσονται σε έθνος.
Ήταν παιδιά της γης αυτής, ικανοί να ζήσουν και να περιθάλπτουν τους
εαυτούς των µέσα στα µικρά τους σπίτια και πάνω στα λίγα στρέµµατα
γης τους, έχοντας η κάθε οικογένεια την αγελάδα της, το γαϊδούρι της και
την κατσίκα της. Παρήγαν µάλιστα και καπνό, σύκα, σταφύλια χωρίς
σπόρο, και άλλα προϊόντα για εξαγωγή. Ήσαν πολύ έµπειροι στο να
καλλιεργούν και επεξεργάζονται τις καλύτερες ποιότητες καπνού
σιγαρέττων και την ανεκτίµητη σταφίδα, της οποίας η Μικρά Ασία
παρήγε τελευταία την πιο καλύτερη ποιότητα του κόσµου. Το πολύτιµο
αυτό στοιχείο των γεωργών που αποτελούσε τη σπονδυλική στήλη της
ευηµερίας της Μικράς Ασίας µετετράπη σε επαίτες που εξαρτώνταν
αποκλειστικά απ’ την ευσπλαγχνία των Αµερικανών. Έφθαναν κατά
χιλιάδες στη Σµύρνη και σε όλο το µήκος της παραλίας. Γέµιζαν όλες τις
εκκλησίες και τα σχολεία και τις αυλές της Χριστιανικής Ενώσεως Νέων
και Νεανίδων, καθώς και τα σχολεία της Αµερικανικής Ιεραποστολής.
Κοιµούνταν ακόµα και στους δρόµους. Πολλοί έφευγαν κατά τις πρώτες
κείνες µέρες επάνω σε ατµόπλοια και ιστιοφόρα. Τα καΐκια, στο λιµένα
φορτωµένα µε τους πρόσφυγες και τις αποσκευές τους, αποτελούσαν ένα
γραφικό θέαµα. Για τον άνθρωπο που η καρδιά του δεν είχε πάθει
ατροφία εξ αιτίας του Μεγάλου Πολέµου, το θέαµα πολυάριθµων
αβοήθητων µικρών παιδιών ήταν ιδιαίτερα συγκινητικό. ∆υστυχώς η
ατροφία της ανθρώπινης καρδιάς υπήρξε ένα απ’ τα πιο αξιοσηµείωτα
φαινόµενα του µεγάλου Αρµαγεδώνος. Η ∆ρ. Εσθήρ Lovejoy απ’ τη Νέα
Υόρκη έκανε ήδη λόγο γι’ αυτό, µε το να χρησιµοποιήσει ένα
χαρακτηρισµό σχετικά µε µερικούς Αµερικανούς που παρευρέθηκαν στις
σκηνές των βασανισµών και κακοποιήσεων.
«Τα µυαλά τους δεν φαίνεται να αντιλαµβάνονται τα γεγονότα». Εάν είχε
ειπεί «οι καρδιές τους» θα ήταν πλησιέστερα στην αλήθεια. Οι
πρόσφυγες κουβάλησαν µαζί τους τόσα πράγµατά τους όσα τους
επέτρεπε η αντοχή τους και µπορούσε κανείς να ιδεί συχνά ένα µικρό
παιδί να κάθεται στην κορυφή ενός µεγάλου δέµατος από στρώµατα που
κουβαλούσε στους ώµους του κάποιος άνδρας ή κάποια γυναίκα που
βάδιζε τρικλίζοντας.
Σε οµαλές περιστάσεις δεν βλέπει κανείς τους αρρώστους, γιατί οι
περισσότεροί τους µένουν στα σπίτια τους και πλαγιάζουν στα κρεβάτια
τους. Στην περίπτωση όµως µεγάλης πυρκαϊας ή πανικού, απορεί κανείς
µε τον αριθµό των αρρώστων ή αναπήρων που βγαίνουν τότε έξω.
Πολλοί απ’ τους πρόσφυγες κουβαλούσαν άρρωστους επάνω στους
ώµους των. Ειδικά θυµούµαι µια γρηά γκριζοµάλλα γυναίκα που βάδιζε
τρικλίζοντας µέσα στους δρόµους της Σµύρνης έχοντας καβάλλα πάνω
στους ώµους της έναν τροµερά αδυνατισµένο γυιό της µε πυρετό που
ήταν ψηλότερος απ’ τη µητέρα του και οι κνήµες του ακουµπούσαν
σχεδόν στο έδαφος.
Και ύστερα άρχισαν να φτάνουν οι ηττηµένοι, σκονισµένοι και
ρακένδυτοι Έλληνες στρατιώτες, κυττάζοντας ίσια µπροστά τους σαν
υπνοβάτες που περπατούσαν. Πολλοί απ’ αυτούς — οι πιο τυχεροί —
κάθονταν επάνω σε Ασυρριακά κάρα που ήταν διάδοχοι των πρωτόγονων
οχηµάτων των χρησιµοποιουµένων την εποχή του Ναβουχοδονόσορος.
Σε ένα ατέλειωτο ρεύµα διέσχιζαν την πόλη και τραβούσαν για το σηµείο
της παραλίας όπου είχε αποσυρθεί ο Ελληνικός στόλος. Βάδιζαν
σιωπηλά σαν φαντάσµατα, χωρίς να κυττάζουν ούτε δεξιά, ούτε
αριστερά. Κάπου κάπου µερικοί στρατιώτες, εξαντληµένοι ολότελα,
έπεφταν χάµω δίπλα στο δρόµο ή µπροστά σε µια πόρτα. Άκουσα πως
µερικούς απ’ αυτούς τους επήραν µέσα στα σπίτια και τους έντυσαν µε
πολιτικά ρούχα και πως έτσι γλύτωσαν µερικοί. Άκουσα επίσης την πολύ
πιθανή διήγηση πως άλλοι στρατιώτες που εξαντλήθηκε η αντοχή τους
προτού να µπουν µέσα στην πόλη, βρέθηκαν αργότερα µε κοµµένο το
λαιµό τους. Και υστέρα ακούσαµε τελικά πως οι Τούρκοι πλησίαζαν
στην πόλη. Μερικοί είχαν πει πως τα Ελληνικά στρατεύµατα, µπαίνοντας
στην Σµύρνη θα την έκαιαν, αλλά το φέρσιµό τους διέλυσε γρήγορα
αυτές τις διαδόσεις. Στην πραγµατικότητα οι διπλωµατικοί αντιπρόσωποι
της Αµερικής, της Αγγλίας, της Γαλλίας και της Ιταλίας είχαν επισκεφτεί
το Στρατηγό Χατζηανέστη, τον Έλληνα Αρχιστράτηγο, για να τον
ρωτήσουν ποια µέτρα θα µπορούσε να λάβει για να παρεµποδίσει
βιαιοπραγίες εκ µέρους των διαλυµένων Ελληνικών δυνάµεων. Τους είπε
για ένα καλά οργανωµένο σύνταγµα απ’ τη Θράκη, το οποίο περίµενε να
έρθει και το οποίο υποσχέθηκε να διαθέσει µέσα στην πόλη σαν
προφυλακτικό φράγµα για να εµποδίσει µεµονωµένα αποσπάσµατα
στρατιωτών να µπουν στην πόλη ή και να οργανώσουν νέα αντίσταση
κατά των Τούρκων, δεν µπορούσε όµως να δώσει καµµιά οριστική
διαβεβαίωση στους διπλωµατικούς αντιπροσώπους. Ήταν ψηλός και
λεπτός, ίσιος σαν µια κάννη τουφεκιού, πολύ περιποιηµένος, µε αιχµηρή
γκρίζα γενειάδα και το εξωτερικό ενός αριστοκράτη. Ήταν ωραίος
άνδρας µε φήµη κατακτητού γυναικείων καρδιών. Ήταν η τελευταία
φορά που τον έβλεπα, όταν όµως αργότερα διάβασα ότι αντίκρυσε το
εκτελεστικό απόσπασµα στην Αθήνα, είχα µπροστά µου ζωηρή την
εικόνα της τελευταίας µας εκείνης συναντήσεως στο Στρατηγείο της
Σµύρνης. Εάν ήταν πράγµατι υπεύθυνος της αποστολής των καλλίτερων
στρατευµάτων του για ν’ απειλήσει την Κωνσταντινούπολη, σε µια
περίσταση που αυτά ήταν απαραίτητα µέσα στην Μικρά Ασία, ήταν
πράγµατι άξιος αυστηρής τιµωρίας ή εισαγωγής σε φρενοκοµείο. Είχε τη
φήµη ενός µεγαλοµανούς χωρίς σπουδαίες ικανότητες. Και βέβαια µόνο
ένας τρελλός θα δεχόταν τότε την αρχιστρατηγία στη Σµύρνη από
φιλοδοξία. Ό,τι χρειαζόταν ήταν ένας άνδρας µε ενεργητικότητα και µε
καθαρή δύναµη κατανοήσεως της καταστάσεως, ώστε να περισώσει όσο
το δυνατό περισσότερα πράγµατα από την κατάρρευση. Ο Χατζηανέστης
όµως ήταν απασχοληµένος µε την πολυτελή επίπλωση και επισκευή ενός
µεγάρου στην προκυµαία που είχε επιτάξει για τη διαµονή του. Είναι
άξιος οίκτου, γιατί είναι πολύ πιθανό πως δεν ήταν διανοητικά
Έγινε γνωστό µε βεβαιότητα ότι το Τουρκικό ιππικό θα έµπαινε στην
πόλη το πρωινό της 9ης Σεπτεµβρίου 1922. Το Ελληνικό Γενικό
Επιτελείο και ο Ύπατος Αρµοστής, µαζί µε όλους τους διοικητικούς
υπαλλήλους, ετοιµάζονταν να φύγουν. Οι Έλληνες χωροφύλακες
περιπολούσαν ακόµα µέσα στην πόλη και τηρούσαν την τάξη. Οι άνδρες
αυτοί είχαν κερδίσει την εµπιστοσύνη όλων µέσα στη Σµύρνη και όλης
της κατεχόµενης περιοχής µε την εν γένει δραστηριότητά τους και την
καλή συµπεριφορά τους. Ίσως να ήταν δυνατό να εξακριβωθούν µερικές
κατηγορίες εις βάρος Ελλήνων στρατιωτών, τίποτε όµως τέτοιο παρά
µόνο εγκώµια θα µπορούσαν να ειπωθούν σχετικά µε τους Έλληνες
χωροφύλακες. Όλοι οι προκάτοχοί µου στη Σµύρνη και όλοι οι κάτοικοι
της περιοχής θα υποστηρίξουν τη γνώµη µου αυτή. Μεταξύ της
εκκενώσεως της Σµύρνης και της αφίξεως των Τουρκικών δυνάµεων θα
µεσολαβούσε ένα χρονικό διάστηµα που η πόλη θα ήταν χωρίς καµµιά
κυβερνητική εξουσία. Μερικοί απ’ τους διπλωµατικούς αντιπροσώπους
ξένων κυβερνήσεων πήγαν στον Ύπατο Αρµοστή και του εζήτησαν ν’
αφήσει στην πόλη τους χωροφύλακες, ωσότου θ’ αναλάµβαναν την
εξουσία οι Τούρκοι, υπό τον όρο βέβαια ότι οι τελευταίοι αυτοί θα έδιδαν
την διαβεβαίωση ότι θα επιτρεπόταν στους Έλληνες χωροφύλακες να
φύγουν ανενόχλητοι. Ο Ύπατος Αρµοστής δεν δέχθηκε την αίτηση αυτή.
Εγώ δεν είχα πάρει µέρος στο σχετικό διάβηµα. Όλοι οι Έλληνες
υπάλληλοι έφυγαν. Ο κ. Στεργιάδης δεν είχε παρά να κάµει µερικά
βήµατα απ’ το σπίτι του µέχρι τη θάλασσα, όπου τον επερίµενε ένα πλοίο,
αλλά ο λαός τον γιουχάιζε. Είχε κάµει ό,τι καλλίτερο µπορούσε σε µια
κατάσταση που αποτελούσε αδιέξοδο. Είχε προσπαθήσει µε όλα τα µέσα
που είχε στην εξουσία του να κάνει φίλους τους αµείλικτους Τούρκους
και είχε τιµωρήσει αυστηρά, µερικές φορές µε θάνατο, Έλληνες που ήταν
ένοχοι εγκληµάτων εναντίον Τούρκων. Είχε ιδρύσει Πανεπιστήµιο στη
Σµύρνη και έφερε απ’ τη Γερµανία έναν Έλληνα καθηγητή διεθνούς
φήµης για να αναλάβει την πρυτανεία του. Ένας απ’ τους τελευταίους
Έλληνες που είδα στους δρόµους της Σµύρνης πριν απ’ τον ερχοµό των
Τούρκων ήταν ο Καθηγητής Καραθεοδωρής, Πρύτανις του καταδικασµένου Πανεπιστηµίου. Μαζί µ’ αυτόν έφυγε η ενσάρκωση του Ελληνικού
πνεύµατος πολιτισµού και παιδείας µέσα στην Ανατολή.
Οι Ελληνικές αρχές, πολιτικές και στρατιωτικές, είχαν φύγει και άρχισε η
µεσοβασιλεία σε µια πόλη χωρίς κυβέρνηση. Τίποτε όµως δεν συνέβη.
Μωαµεθανοί και Χριστιανοί ήταν ήσυχοι περιµένοντας µε µεγάλη
αγωνία. Το µεγάλο ερώτηµα ήταν: Πώς θα συµπεριφέρονταν οι Τούρκοι;
Οι αντιπρόσωποι της Γαλλίας και Ιταλίας διαβεβαίωναν τις παροικίες
τους ότι ο στρατός του Κεµάλ αποτελείτο από στρατεύµατα µε πολύ
καλή πειθαρχία και ότι δεν είχαν να φοβηθούν τίποτε. ∆εν είχα καµµιά
ανησυχία για τους γηγενείς Αµερικανούς, εφοβόµουν όµως πολύ για τους
διακόσιους περίπου που είχαν πολιτογραφηθεί, πολλοί απ’ τους οποίους
ήταν πρωτήτερα Οθωµανοί υπήκοοι. Γι’ αυτό και δεν ανέλαβα την
ευθύνη της εξασφαλίσεως του εντοπίου πληθυσµού, Ελλήνων και
Αρµενίων, ότι θα διασώζονταν ασφαλώς, ούτε είπα τίποτε που θα
µπορούσε να δηµιουργήσει πανικό. Πολλές κυρίες Αµερικανίδες και
άλλες έφυγαν τότε. Συνεβούλευσα και τη γυναίκα µου να φύγει, εκείνη
όµως αρνήθηκε, µε τη σκέψη ότι µε το να µείνει η ίδια θα µπορούσε να
βοηθήσει εκείνες που θα έµεναν. Αποφάσισα να διαλέξω έναν τόπο
συναντήσεως για τους Αµερικανούς πολίτες και να τους ειδοποιήσω
όλους να µείνουν όσο το δυνατό πλησιέστερα στον τόπο αυτό και σε
περίπτωση σοβαρών ταραχών και γενικού κινδύνου να καταφύγουν εκεί.
∆ιάλεξα το Αµερικανικό θέατρο, ένα µεγάλο και κατάλληλο οίκηµα στην
προκυµαία, για τον σκοπό αυτό και προσκάλεσα τα προεξέχοντα µέλη
της Αµερικανικής παροικίας – πολίτες εκ γενετής ή πολιτογραφηµένους
– σε µια συνάντηση στο Γραφείο µου και τους έδωσα οδηγίες σχετικά µε
τα µέτρα που είχα λάβει για την περίπτωση ανάγκης. Όταν τους είπα ότι
η συγκέντρωση είχε τελειώσει, ο κ. Rufus W. Lane, που ήταν τότε
έµπορος στη Σµύρνη, αλλ’ είχε χρηµατίσει πρωτήτερα Αµερικανός
Πρόξενος εκεί, σηκώθηκε και είπε: «∆εν ήρθαµε εδώ µόνο για να
σώσουµε τα πετσιά µας. Οι πρόσφυγες που συρρέουν κατά χιλιάδες στην
πόλη πεθαίνουν απ’ την πείνα και κανείς δεν υπάρχει για να τους βοηθήσει.
Είχα ελπίσει πως η συγκέντρωση αυτή είχε γίνει για να ληφθούν µέτρα
βοηθείας για τους δυστυχείς αυτούς ανθρώπους». Αµέσως οργανώθηκε
προσωρινή Επιτροπή Βοηθείας και µαζεύθηκε ένα αρκετά µεγάλο ποσό
χρηµάτων για την έναρξη των σχετικών εργασιών. Προσελήφθησαν
αρτοποιοί και ετέθησαν «επί το έργον», ανακαλύφθηκαν αποθέµατα
αλεύρου και αγοράσθηκαν και σε µερικές ώρες η οργάνωση αυτή άρχισε
να δίνει τροφή στους αβοήθητους και ζαλισµένους πρόσφυγες που είχαν
συσσωρευθεί µέσα στην πόλη. Αν δεν υπήρχε η Αµερικανική παροικία
της Σµύρνης, χιλιάδες θα είχαν πεθάνει απ’ την πείνα, ωσότου θα γινόταν
δυνατό να έλθει η Οργάνωση Αρωγής απ’ την Κωνσταντινούπολη.
Εν τω µεταξύ τηλεγραφούσα επιµόνως να έλθουν στην Σµύρνη
Αµερικανικά πολεµικά. Αν υπήρχε περίπτωση που µια κατάσταση θ’
απαιτούσε την παρουσία ναυτικών µονάδων, ήταν ακριβώς αυτή. Αν και
η παροικία µας δεν ήταν µεγάλη, τα οικονοµικά µας συµφέροντα και οι
ιδιοκτησίες µας ήταν πραγµατικά πολύ σηµαντικά, χωρίς να λάβουµε υπ’
όψιν τα µεγάλα σχολεία µας µε το προσωπικό τους σε δασκάλους και
Το ναυτικό µας στα ύδατα εκείνα ήταν τότε κάτω απ’ τον έλεγχο του
έξοχου εκείνου αξιωµατικού και κυρίου, του Ναυάρχου Mark L. Bristol.
Είχα λόγους να νοµίζω ότι ο Ναύαρχος είχε πλήρη εµπιστοσύνη στις
καλές προθέσεις και στις διοικητικές ικανότητες των Τούρκων και
πίστευε πως οι τελευταίοι αυτοί θα έφερναν στη Σµύρνη ένα είδος
φιλάνθρωπης διοίκησης. Σε απάντηση στις τηλεγραφικές µου εκκλήσεις
προς το State Department επήρα ένα τηλεγράφηµα µε τον ασύρµατο για
το ότι θα στέλλονταν στη Σµύρνη αντιτορπιλλικά, γιατί δεν υπήρχαν
διαθέσιµα καταδροµικά, για την προστασία της ζωής και περιουσίας των
Αµερικανών υπηκόων. Και πράγµατι εστάλησαν δύο µικρά αντιτορπιλλικά. Υπήρχαν στη Σµύρνη ναυτικές µονάδες της Μεγ. Βρεττανίας, Ιταλίας, Γαλλίας και των Ηνωµένων Πολιτειών, αγκυροβοληµένες σε µια
απόσταση ολίγων εκατοντάδων µέτρων ή και µικρότερη απ’ τα σπίτια της
προκυµαίας, καθ’ όλη τη διάρκεια των φρικτών, επαίσχυντων και
σπαραξικάρδιων σκηνών που επακολούθησαν.

Το πρωί της 9ης Σεπτεµβρίου 1922, κατά τις 11 η ώρα, άρχισαν ν’
ακούωνται κραυγές τρόµου. Βγαίνοντας στην πόρτα του προξενείου είδα
ένα πλήθος από πρόσφυγες, οι περισσότεροι γυναίκες, έτρεχαν
κατατροµαγµένοι προς το Προξενείο προσπαθώντας να εύρουν
καταφύγιο µέσα σ’ αυτό και ότι δεν τους άφηναν να µπουν οι δυο ή τρεις
ναύτες που ήσαν προωρισµένοι για την υπεράσπιση της προξενικής
Ένα βλέµµα απ’ την ταράτσα που είχε θέα προς την προκυµαία, εξηγούσε
αµέσως την αιτία του τρόµου τους. Το Τουρκικό ιππικό εγέµιζε την
προκυµαία πηγαίνοντας προς τους στρατώνες του που ήταν κοντά στο
∆ιοικητήριο (Konak), στην άλλη άκρη της πόλεως. Ήταν ρωµαλέοι
άνδρες και παρήλαυναν µε πλήρη τάξη. Φαίνονταν πως ήταν
καλοθρεµµένοι και ξεκούραστοι. Πολλοί απ’ αυτούς ήταν του
Μογγολικού εκείνου τύπου που βλέπει κανείς ανάµεσα στους
Μωαµεθανούς της Μικράς Ασίας.
Εξ αιτίας του ότι δεν ήταν εφοδιασµένα όλα τα στρατεύµατα του
Μουσταφά Κεµάλ µε τις ωραίες στολές των εκλεκτών του
στρατευµάτων, πολλά πράγµατα ισχυρίσθηκαν φιλότουρκοι κύκλοι
σχετικά µε τη διαφορά ανάµεσα στους «τακτικούς» και «άτακτους»
στρατιώτες του. Οιοσδήποτε είδε το ιππικό εκείνο να παρελαύνει στην
προκυµαία της Σµύρνης θα εβεβαίωνε, εάν είχε κάποια ιδέα από
στρατιωτικά πράγµατα, ότι αυτοί που το αποτελούσαν δεν ήταν απλώς
στρατιώτες, αλλά τω όντι πολύ καλοί στρατιώτες, µε τέλεια εξάσκηση
και κάτω από έναν τέλειο έλεγχο θαυµάσιων αξιωµατικών. Και
οποιοσδήποτε γνωρίζει κάτι απ’ τον Τουρκικό χαρακτήρα, θα βεβαιώσει
ότι ο Τούρκος είναι πραγµατικά ένας στρατιώτης εξαιρετικά πειθαρχικός
στις διαταγές των ανωτέρων του. Ο Τούρκος σφάζει όταν διαταχθεί απ’
το αρχηγείο του και σταµατά σε ένα δευτερόλεπτο, όταν διαταχθεί απ’
τους ίδιους αρχηγούς του να σταµατήσει. Ο Μουσταφά Κεµάλ
λατρευόταν απ’ τον στρατό εκείνο των «τακτικών» και «άτακτων» και ο
λόγος του ήταν γι’ αυτούς νόµος.
Ενώ το Τουρκικό ιππικό έµπαινε στη Σµύρνη το πρωινό εκείνο της 9ης
Σεπτεµβρίου, κάποιος ανόητος έρριξε µια µπόµπα. Ο Τούρκος
αξιωµατικός που διοικούσε την Μεραρχία του ιππικού τραυµατίσθηκε
ελαφρά κοντά στο κεφάλι του. Όλες οι µαρτυρίες συµφωνούν ότι
προχωρούσε µε το άλογό του χωρίς προφυλάξεις. Αυτό θα έκαµνε κάθε
Τούρκος, γιατί δεν υπάρχει αµφιβολία για τη γενναιότητα της φυλής.
Είπαν ότι η µπόµπα είχε ριχτεί από έναν Αρµένιο, εγώ όµως δεν είδα
καµµιά απόδειξη του ισχυρισµού αυτού, ούτε µπορεί να συµβιβασθεί ο
ισχυρισµός ότι το ρίξιµο της µπόµπας αυτής επιτάχυνε τη σφαγή των
Αρµενίων µε τον ισχυρισµό των Τούρκων ότι τα στρατεύµατά τους ήταν
τόσο εξοργισµένα απ’ τις θηριωδίες του Ελληνικού στρατού, ώστε δεν
µπορούσε να τα συγκρατήσει κανείς, όταν έφτασαν στη Σµύρνη. Οι
Αρµένιοι δεν είναι Έλληνες και η µανία των Τούρκων ξέσπασε στην
αρχή εναντίον των συνηθισµένων θυµάτων τους.
Το βράδυ της 9ης Σεπτεµβρίου άρχισε η λεηλασία και η σφαγή.
Πυροβολισµοί ακούονταν όλη τη νύχτα σε διάφορα µέρη της πόλης και
το άλλο πρωί Αµερικανοί υπήκοοι εκ γενετής, άνδρες και γυναίκες,
άρχισαν να αναφέρουν ότι είχαν ιδεί πτώµατα πεταµένα χάµω στους
δρόµους στο εσωτερικό της πόλης.
Ο Νουρεδίν πασάς, ο Τούρκος αρχιστράτηγος, έβγαλε µια διαταγή ότι ο
καθένας έπρεπε να βλέπει τη δουλειά του και ότι θα ετηρείτο η τάξη.
Αυτό προκάλεσε προς στιγµήν ένα αίσθηµα ασφαλείας ανάµεσα σε
ορισµένα στοιχεία του µη Μουσουλµανικού πληθυσµού, ούτως ώστε
µερικά απ’ τα καταστήµατα που είχαν κλείσει ξανάνοιξαν.
Η εµπιστοσύνη όµως αυτή δεν διήρκεσε πολύ, γιατί η λεηλασία
επεκτάθηκε και οι αγριότητες αυξήθηκαν. Στην αρχή, Τούρκοι πολίτες
κάτοικοι της πόλης ήταν οι κυριότεροι που βιαιοπραγούσαν. Ο ίδιος είδα
τέτοιους πολίτες οπλισµένους µε τουφέκια που παρακολουθούσαν τα
παράθυρα των Χριστιανικών σπιτιών έτοιµοι να πυροβολήσουν µόλις
εµφανιζόταν κανένα κεφάλι. Αυτό θύµιζε κυνηγούς που είχαν στήσει
καρτέρι και καραδοκούσαν για τη λεία τους. Εκείνο όµως που έκαµνε
αλησµόνητη εντύπωση ήταν η έκφραση των προσώπων τους. Αυτή
έδειχνε µια έκσταση µίσους και αγριότητας. Στην έκφραση αυτή υπήρχε
και µια θρησκευτική έξαρση, δεν ήταν όµως καθόλου όµορφη – ήταν η
θρησκεία των ∆υνάµεων του Σκότους. Έβλεπε επίσης κανείς όλη τη
µαταιότητα του ιεραποστολικού έργου και των προσπαθειών
προσηλυτισµού. Υπήρχε εκεί µια πλήρης πεποίθηση, ο απόλυτος
θρίαµβος της πλάνης και το δόγµα του σκοτωµού και της ασπλαχνίας.
Υπήρχε κάτι απέραντα νοσηρό στα συσπαόµενα εκείνα πρόσωπα, πάνω
στα οποία φαινόταν να λάµπει το πελιδνό φως της κολάσεως. ∆ε
µπορούσε κανείς παρά να αισθανθεί οίκτο για τους ανθρώπους εκείνους
και όταν ακόµα εσκότωναν. Η σκέψη του πήγαινε στις χαµένες ψυχές και
στα βασανιστήρια των κολασµένων. Οι φονιάδες εκείνοι ήταν δυστυχισµένοι.
Οι τελευταίοι Έλληνες στρατιώτες εξαφανίσθηκαν απ’ τη Σµύρνη τη
νύχτα της ογδόης Σεπτεµβρίου και οι Τούρκοι γρήγορα κατέλαβαν την
πόλη. Έφιπποι περίπολοι και µικρά αποσπάσµατα στρατιωτών άρχισαν
να εµφανίζονται στους δρόµους χρησιµεύοντας σαν Αστυνοµία.
Αυτοί συµπεριφέρονταν αρκετά καλά. Είχαν ίσως αναφερθεί περιπτώσεις
κατωτέρων Τούρκων Αξιωµατικών που είχαν συγκρουσθεί µε τους
λεηλατούντας και τους βιαιοπραγούντας, ακόµα όµως και περιπτώσεις
καλής συµπεριφοράς που είχε δειχθεί σε ντόπιους µη Μουσουλµάνους.
Εγώ εν πάση περιπτώσει δεν είδα τέτοια καλή συµπεριφορά. Εάν είχα
ιδεί θα ήµουν πρόθυµος να την αναφέρω, είµαι όµως πρόθυµος να
παραδεχθώ τη µαρτυρία άλλων. Ο πανικός ανάµεσα στους ντόπιους
Χριστιανούς ηύξανε τώρα µε µια τροµακτική έκταση.
Καθώς οι λεηλασίες ξαπλώνονταν και οι σκοτωµοί ηύξαναν, τα
Αµερικανικά ιδρύµατα γέµισαν µε ανθρώπους πανικόβλητους. Τα
ιδρύµατα αυτά της Σµύρνης ήταν το Intercollegiate Institute, µια Σχολή
για κορίτσια, η Y.W.C.A. (Χριστιανική Ένωση Νεανίδων) που
στεγαζόταν σε ένα µεγάλο οίκηµα και περιβαλλόταν από κήπο και από
ένα γήπεδο τέννις και η Y.M.C.A. (Χριστιανική Αδελφότης Νέων).
Την νύχτα της 10ης Σεπτεµβρίου ακούονταν ακόµα πυροβολισµοί στις
Χριστιανικές συνοικίες και τροµαγµένοι άνθρωποι πολιορκούσαν τις
πόρτες των ιδρυµάτων αυτών, ξεφωνίζοντας και ικετεύοντας στο όνοµα
του Θεού να τους αφήσουν να µπουν µέσα. Μερικοί Αµερικανοί ναύτες
ήταν τοποθετηµένοι και στα δυο ιδρύµατα δηλ. το Παρθεναγωγείο και
την Χ.Ε.Ν. και αν κανείς απ’ αυτούς διαβάσει τις γραµµές αυτές, θα
επιβεβαιώσει τα λεγόµενά µου ότι η συµπεριφορά των Αµερικανίδων
διδασκαλισσών, σε συνδυασµό µε τα Αµερικανικά ιδρύµατα µέσα στη
Σµύρνη και ολόγυρα απ’ αυτή, ήταν χωρίς εξαίρεση υπεράνω κάθε
επαίνου. ∆εν υπήρχε ούτε µια που να έδειξε και την ελάχιστη ένδειξη
φόβου ή νευρικότητας κάτω από τις πιο καταθλιπτικές περιστάσεις. Ούτε
µια δεν δείλιασε, ούτε ταλαντεύθηκε έστω και για µια στιγµή µέσα σε µια
κατάσταση που είναι ζήτηµα αν µπορεί να βρεθεί παρόµοιά της µέσα
στην ιστορία του κόσµου σχετικά µε την απαισιότητα και τον κίνδυνο.
Αντιµετώπισαν κόπους σχεδόν υπεράνθρωπους για να µπορέσουν να
κάµουν ό,τι τους περνούσε απ’ το χέρι για ν’ ανταποκριθούν στις ευθύνες
τους και να δώσουν θάρρος και ενίσχυση στα τροµαγµένα πλάσµατα που
καταδιώκονταν και που είχαν καταφύγει στην προστασία τους. Γυναίκες
σαν εκείνες προσδίδουν άσβηστη αίγλη στο όνοµα των Αµερικανίδων
γυναικών. Εφόσον καµµιά απ’ αυτές δεν οπισθοχώρησε ούτε έδειξε την
παραµικρή δειλία, µπορούµε να συµπεράνουµε πως ήταν αντάξιες
αντιπρόσωποι µιας αξίας αδελφότητας — της Αδελφότητας Αµερικανίδων Γυναικών.
Για τους άνδρες δεν χρειάζεται να πούµε τίποτε, γιατί όλοι ξέρουµε ότι οι
Αµερικανοί άνδρες διακρίνονται στη βαθµολογία σε παρόµοιες
περιστάσεις. Ήµουν υπερήφανος για ολόκληρη την παροικία µου στη
Ιδιαίτερη µνεία θα έπρεπε να γίνει για τον ∆ιευθυντή της Y.M.C.A.
Jacobs. Υπήρξε και είναι άνθρωπος ήρεµος, σταθερός, περίφηµος για το
εγκάρδιο χαµόγελό του που ο ίδιος το αποκαλεί «το χαµόγελο της
Y.M.C.A.». Ενώ προχωρούσε κατά µήκος της προκυµαίας για µια
υπόθεση φιλανθρωπίας που είχε σχέση µε τους πρόσφυγες, τον
σταµάτησαν πολλοί Τούρκοι στρατιώτες, του έκαµαν έρευνα και του
πήραν ένα χρηµατικό ποσό. Συνεχίζοντας το δρόµο του χαιρέτησε ένα
Τούρκο αξιωµατικό στον οποίο και παραπονέθηκε. Ο αξιωµατικός τον
ρώτησε: «Σας τα πήραν όλα;».
— «Ευτυχώς όχι» απάντησε ο Jacobs.
— «Ωραία», είπε ο αξιωµατικός «δώστε µου όσα σας έµειναν», πράγµα
που ο Jacobs αναγκάστηκε να κάνει. Εκεί που έφευγε, τον πυροβόλησαν,
χωρίς ευτυχώς να τον πετύχουν. Το περιστατικό αυτό δεν το είδα µόνος
µου, αλλά µου το διηγήθηκαν άλλοι Αµερικανοί.
Ύστερα οι Τούρκοι οργάνωσαν σαν προσεκτική και συστηµατική
δουλειά το σκοτωµό Αρµενίων ανδρών. Τα στρατιωτικά αποσπάσµατα,
που είχαν εµπνεύσει στους κατοίκους κάποια δόση εµπιστοσύνης µε το
να τους κάµουν να πιστέψουν πως ο τακτικός στρατός είχε αρχίσει να
ασκεί την εξουσία και ότι θα προστάτευε τους πολίτες, ήταν κυρίως
απασχοληµένα µε την καταδίωξη και τον σκοτωµό των Αρµενίων.
Μερικοί απ’ αυτούς σκοτώνονταν αµέσως ενώ άλλοι µεταφέρονταν έξω
στην ύπαιθρο κατά οµάδες και τους πυροβολούσαν εκεί, αφήνοντας τα
πτώµατά τους κατά σωρούς όπου έπεφταν. Οι Αµερικανοί που ανήκαν
στα διάφορα φιλανθρωπικά ιδρύµατα και που τα καθήκοντά τους τους
έφερναν στο εσωτερικό της πόλης ανέφεραν όλο και µεγαλύτερο αριθµό
νεκρών και αποθνησκόντων µέσα στους δρόµους.
Ένας εκ γενετής Αµερικανός υπήκοος ανέφερε ότι είχε ιδεί τους
Τούρκους που χτυπούσαν έναν άνδρα µε ρόπαλα ωσότου πέθανε και πως
«δεν του είχε µείνει ούτε ένα κόκκαλο στο σώµα του που να µην του το
είχαν σπάσει». Η απροθυµία όλων των αυτόπτων µαρτύρων να πουν
οτιδήποτε που θα δυσαρεστούσε τους Τούρκους και έτσι θα εξέθετε τα
συµφέροντά τους, δείχνει πόσο δύσκολο ήταν να εξακριβώσει κανείς
ολόκληρη την έκταση της ειδεχθούς και επονείδιστης αλήθειας.
Ένας επίσης εκ γενετής Αµερικανός, αντιπρόσωπος ενός πασίγνωστου
καπνεµπορικού οίκου, ήλθε κάτωχρος και τρέµοντας στο Προξενείο και
ανέφερε ότι είχε ιδεί ένα τροµερό θέαµα «ακριβώς στην κοντινή γωνία».
Μερικοί Τούρκοι στρατιώτες είχαν σταµατήσει έναν γέρο και άρχισαν να
του µιλούν. Ο γέρος σήκωσε τα χέρια του ψηλά και άπλωσε τις παλάµες
του σε µια χειρονοµία ικεσίας, οπότε οι στρατιώτες συνέτριψαν τα χέρια
του µε τα σπαθιά τους, απέκοψαν τις παλάµες του και τον σκότωσαν µε
Η λεηλασία τώρα ξαπλώθηκε έξω απ’ τις αγορές και απ’ την Αρµενική
συνοικία, την οποία ξεγύµνωναν φορτώνοντας τα λάφυρα σε κάρα,
καθώς επίσης εφόρτωναν κάρα µε πτώµατα ανθρώπων, σαν να ήταν
σφάγια προβάτων ή βοδιών και τα έστελναν όλα στην ύπαιθρο.
Στο ηµερολόγιό µου και µε ηµεροµηνία 12 Σεπτεµβρίου 1922 ηύρα
γραµµένα τα εξής: «…µερικοί Αµερικανοί είδαν εννιά κάρα φορτωµένα µε
πτώµατα που µεταφέρονταν απ’ την περιοχή που είναι γύρω στο
∆ιοικητήριο (Konak) και άλλοι πάλι είδαν τρία τέτοια φορτωµένα κάρα
στην περιοχή του Αστυνοµικού Τµήµατος».
Ο λοχαγός Herburn, Αξιωµατικός του Ναυτικού, µέτρησε τριάντα πέντε
πτώµατα, επάνω στο δρόµο που πήγαινε προς τον Παράδεισο, ένα µικρό
χωριό κοντά στη Σµύρνη όπου βρίσκεται το ∆ιεθνές Αµερικανικό
Στον Μπουτζά, ένα άλλο χωριό που είχε πολλούς κατοίκους, Άγγλους
και άλλους ξένους, υπήρχε µια πασίγνωστη και πλούσια Ολλανδική
οικογένεια ονοµαζόµενη De Jong. Μου διηγήθηκαν ότι ο κος και η κα De
Jong είχαν φονευθεί από Τούρκους στρατιώτες. Σχετικά µε την υπόθεση
αυτή οι εξής λεπτοµέρειες µου δόθηκαν απ’ τον κ. Francis Blackler, ένα
απ’ τα εξέχοντα µέλη της Αµερικανικής Παροικίας της Σµύρνης, διευθυντή του πασίγνωστου εµπορικού οίκου Griffith and Company που είχε
πολύ σηµαντικές συναλλαγές µε την Αµερική. Πρέπει να τονιστεί ότι
ούτε ο κ. Blackler ούτε η σύζυγός του, µια κυρία εξαιρετικής µορφώσεως
και λεπτότητας, έχουν σκοπό να επιστρέψουν στη Σµύρνη, τουλάχιστον
όσο διαρκούν οι σηµερινές συνθήκες.
«Πιστεύω ότι ήµουν ο πρώτος» µου είπε, «που βρήκα και αναγνώρισα τα
πτώµατα των De Jong. Περνούσα απ’ το δρόµο απ’ τον οποίο είχε περάσει
το Τουρκικό ιππικό και είδα δύο πτώµατα που ήταν πεσµένα χάµω επάνω
στο δρόµο. Έσκυψα και κύτταξα και αµέσως φώναξα: «Μπα! Αυτός είναι
ο κ. De Jong!». Κύτταξα και προς το άλλο πτώµα και είδα πως ήταν η κα
De Jong. Τα πτώµατα είχαν πολλές τρύπες από σφαίρες. Ειδοποίησα τους
συγγενείς των, τους πήραµε απ’ εκεί και τους θάψαµε».
Την ίδια ώρα ο διακεκριµένος και ικανός Γενικός Πρόξενος της Αγγλίας
Sir Harry Lamb ήλθε και µε είδε και µε παρεκάλεσε να στείλω δυο
αυτοκίνητα στο Bournabat για να πάρουν τον ∆όκτορα Murphy και τις
γυναίκες της οικογενείας του. Εκτός απ’ το δικό µου αµάξι, υπήρχαν και
αρκετά αλλά αυτοκίνητα στη διάθεσή µου, γιατί οι Αµερικανοί της
Σµύρνης είχαν πολλά, τα οποία στην πραγµατικότητα είχαν θέσει στη
διάθεση του Προξενείου και της Οργανώσεως Περιθάλψεως (Relief
Ο ∆ρ Murphy ήταν ένας απόστρατος στρατιωτικός ιατρός που είχε
υπηρετήσει στις Βρεττανικές Ινδίες. Ήταν γέρος µε πολύ µεγάλη
υπόληψη και ζούσε µαζί µε τις δυο κόρες του απ’ τη σύνταξή του στο
Bournabat. Ο Sir Harry µού διηγήθηκε ότι οι Τούρκοι είχαν µπει στο
σπίτι των Murphy και είπαν στο γιατρό να µη φοβηθεί, γιατί δεν είχαν
σκοπό να βλάψουν κανένα. Είχαν έρθει µόνο για να βιάσουν τις
γυναίκες. Οι κόρες τους ευτυχώς είχαν κρυφτεί σε ένα δωµάτιο του
επάνω ορόφου, αλλά τα µάτια των Τούρκων έπεσαν επάνω σε µια
νόστιµη υπηρέτρια. ∆οκίµασαν να την πιάσουν, κι εκείνη γονάτισε,
αγκάλιασε τις κνήµες του γέρου ιατρού και τον ικέτευε να την σώσει. Ο
γέρος ήρωας προσπάθησε να προστατεύσει την κοπέλλα, όσο του
επέτρεπαν οι ασθενείς δυνάµεις του, αλλά οι Τούρκοι τον χτύπησαν µε τα
τουφέκια τους στο κεφάλι και απέσπασαν την κοπέλλα απ’ τα χέρια του.
Ύστερα πραγµατοποίησαν τον αισχρό τους σκοπό. Ο Sir Harry πρόσθεσε
ότι ο γιατρός βρισκόταν σε απελπιστική κατάσταση και οι γυναίκες κόντευαν να πεθάνουν απ’ το φόβο. Έστειλα τα αυτοκίνητα και µετέφεραν
τους Murphys στη Σµύρνη. Ο γιατρός πέθανε απ’ τα τραύµατά του.
Ο Μητροπολίτης Χρυσόστοµος ήλθε στο Προξενείο λίγο πριν απ’ τον
θάνατό του, µαζί µε τον Αρµένιο Αρχιεπίσκοπο. Ο Χρυσόστοµος
φορούσε µαύρα ράσα. Το πρόσωπό του ήταν ωχρό. Ήταν η τελευταία
φορά που είδα το σεβάσµιο και εύγλωττο αυτόν άνδρα ζωντανό. Ήταν
σταθερός φίλος των Αµερικανών και των Αµερικανικών Ιδρυµάτων και
χρησιµοποιούσε όλη του την επιρροή µαζί µε την Κυβέρνηση και τον
κλήρο χάριν της ενισχύσεως των σχολείων µας, της Y.W.C.A. και της
Y.M.C.A. Αµφιβάλλω αν υπάρχει κανείς απ’ τα µέλη των Ιεραποστολών
µας του Εξωτερικού ή των εκπαιδευτικών και φιλανθρωπικών ιδρυµάτων
µας που θα αµφισβητούσε αυτή τη βεβαίωσή µου. Επισκεπτόταν όλα
αυτά τα ιδρύµατα και συχνά µιλούσε στα µέλη τους. Έτσι που καθόταν
εκεί δα µέσα στο Προξενικό γραφείο, η σκιά του θανάτου του που
πλησίαζε σκέπαζε το πρόσωπό του. Μερικοί απ’ όσους διαβάζουν τις
γραµµές αυτές — πολύ λίγοι ίσως — θα καταλάβουν τι εννοώ. ∆υο
φορές τουλάχιστο στη ζωή µου έχω ιδεί τη σκιά αυτή επάνω σε
ανθρώπινο πρόσωπο και ήξερα πως ο άνθρωπος επρόκειτο να πεθάνει
Ο Σεβασµιώτατος Χρυσόστοµος επιθυµούσε την ένωση των Χριστιανικών Εκκλησιών µε κοινές προσπάθειες στο Όνοµα του Χριστού και την
καλύτερη εκπαίδευση του κλήρου στην Ανατολή. Ούτε ο ίδιος, ούτε και
ο Αρµένιος επίσκοπος µου είπαν τίποτε για τον κίνδυνο της δικής των
ζωής, αλλά µε ρώτησαν αν θα ήταν δυνατό να γίνει τίποτε για τη
σωτηρία των κατοίκων της Σµύρνης.
Οι διηγήσεις ποικίλλουν σχετικά µε τον τρόπο που πέθανε ο Χρυσόστοµος, αλλά είναι πρόδηλη η πιθανότης ότι τον βρήκε ο θάνατος στα χέρια
του Οθωµανικού όχλου. Ένας Τούρκος αξιωµατικός πήγε µαζί µε δυο
στρατιώτες στα γραφεία της Μητρόπολης και τον οδήγησε στον
Νουρεδίν Πασά, τον Τούρκο Αρχιστράτηγο, ο οποίος, όπως λέγουν, είχε
υιοθετήσει τη µεσαιωνική ιδέα να παραδώση τον Μητροπολίτη στον
φανατικό όχλο για να τον κάνει ό,τι ήθελε. ∆εν υπάρχουν επαρκείς
αποδείξεις της ορθότητας αυτής της διαπιστώσεως, είναι όµως βέβαιο ότι
ο Μητροπολίτης θανατώθηκε απ’ τον όχλο. Εβιαιοπράγησαν επάνω του,
του ξερρίζωσαν τη γενειάδα του, τον εχτύπησαν µε ρόπαλα και µε
µαχαιριές, ωσότου πέθανε και υστέρα τον έσυραν, σβαρνίζοντάς τον
επάνω στους δρόµους.
Το µοναδικό του φταίξιµο ήταν ότι ήταν ένας Έλλην µε µεγάλο
πατριωτισµό και ευγλωττία που επιθυµούσε την πρόοδο της φυλής του
και εργαζόταν για το σκοπό αυτό. Του είχαν προσφέρει καταφύγιο στο
Γαλλικό Προξενείο και τη διαφυγή µε πλοίο του Γαλλικού Ναυτικού,
εκείνος όµως δεν δέχθηκε λέγοντας ότι το καθήκον του ήταν να µένει
κοντά στο ποίµνιό του. Μου είπε: «Είµαι ποιµένας και οφείλω να µείνω
κοντά στο ποίµνιό µου». Πέθανε σαν µάρτυρας και αξίζει να του
απονεµηθούν ύψιστες τιµές από την Ελληνική Εκκλησία και την
Ελληνική Κυβέρνηση. Είναι άξιος του σεβασµού όλων των ανδρών και
γυναικών απ’ τους οποίους θ’ απαιτείτο να δείξουν γενναιότητα
αντιµετωπίζοντας ένα φρικτό θάνατο.
Ο προστάτης άγιος της Σµύρνης Πολύκαρπος πέθανε επάνω στην πυρά,
µέσα στο στάδιο που βρίσκεται στο επάνω µέρος της πόλεως. Ο Τούρκος
επικάθηται επάνω στη χώρα των επτά Πόλεων και δεν υπάρχει κανείς
που να του εναντιωθεί σ’ αυτό, η τελευταία όµως σκηνή της τελειωτικής
εξοντώσεως του Χριστιανισµού δοξάσθηκε απ’ τον ηρωικό θάνατο του
τελευταίου Χριστιανού Επισκόπου.
Ενώ κύτταζα απ’ την πόρτα του Προξενείου είδα έναν αριθµό από
αξιοθρήνητους πρόσφυγες µαζί µε τα παιδιά τους, τα δέµατά τους και
τους αρρώστους τους, να τους σκουντούν σαν αγέλη πολλοί Τούρκοι
στρατιώτες προς την προκυµαία. Μια γκριζοµάλλα γριά βάδιζε
παραπατώντας πίσω πίσω, κι ήταν τόσο εξαντληµένη, ώστε δεν
µπορούσε να συνεχίσει την πορεία και ένας Τούρκος στρατιώτης τη
σκουντούσε από πίσω µε τον υποκόπανο του τουφεκιού του. Στο τέλος
της έδωσε ένα τόσο δυνατό χτύπηµα ανάµεσα στις ωµοπλάτες ώστε
έπεσε και ξαπλώθηκε χάµω µπρούµυτα επάνω στο λιθόστρωτο.
Μια άλλη γριά ήλθε σε µένα κλαίοντας τρελλή από τη θλίψη και
ξεφωνίζοντας: «Το παιδί µου! Το παιδί µου!». Το φόρεµά της από
µπροστά ήταν γεµάτο αίµατα. ∆εν είπε τι είχε συµβεί στο γυιό της, αλλά
το άφθονο αίµα διηγόταν το δράµα της.
Η κα Cass Arthur Reed, σύζυγος του ∆ιευθυντού του Αµερικάνικου
Κολλεγίου στο χωριό Παράδεισος κοντά στη Σµύρνη, περιγράφει ως
εξής το ξεγύµνωµα και τον ξυλοδαρµό του πατέρα της, του αιδέσιµου
προέδρου του Κολλεγίου, καθώς και του Λοχία Crocker, αξιωµατικού
του Αµερικάνικου Ναυτικού:
«Στις 11 Σεπτεµβρίου 1922, Αµερικανοί ναύτες που ήταν σκοποί cavco στη
στέγη του Κολλεγίου, ειδοποίησαν τον αρχηγό τους ότι Τούρκοι στρατιώτες
λεηλατούσαν το οίκηµα της Αµερικανικής παροικίας που ήταν ιδιοκτησία
του Κολλεγίου. Γι’ αυτό ο αρχηγός τους και ο αιδέσιµος κληρικός µπήκαν
στο αυτοκίνητο του Κολλεγίου που έφερε την Αµερικανική σηµαία και
πήγαν στο οίκηµα της παροικίας. Είπαν στους Τούρκους στρατιώτες ότι
αυτό που λεηλατούσαν ήταν Αµερικανική περιουσία και τους ρώτησαν γιατί
το έκαµναν αυτό. Ο ίδιος κληρικός τούς εξήγησε ακόµα ότι το οίκηµα ήταν
της Αµερικανικής Παροικίας και εξυπηρετούσε τόσο τους Χριστιανούς όσο
και τους Τούρκους. Οι Τούρκοι στρατιώτες συνέλαβαν τους δυο άνδρες,
τους πήραν τα φορέµατά τους, τα χρήµατα, τα παπούτσια, τις κάλτσες και
ό,τι άλλο είχαν που είχε κάποια αξία και τους εχτύπησαν και τους δυο µε
ένα ρόπαλο µήκους πέντε ποδιών και πάχους τριών ιντσών. Ο Λοχίας
Crocker ήταν ο Αξιωµατικός που έδειραν. Ο ίδιος µετέφερε αργότερα το
ρόπαλο στο Κολλέγιο. Προτού να του βγάλουν τα φορέµατά του, έβγαλε
από δική του πρωτοβουλία το περίστροφό του, το έδειξε στους Τούρκους
και τους είπε ότι δεν είχε έρθει για να τους χτηπήσει. Οι Τούρκοι
εχτύπησαν άσχηµα και τους δυο άνδρες και τους χώρισαν τον έναν απ’ τον
άλλο, ούτως ώστε δεν µπορούσαν να βοηθήσουν ο ένας τον άλλο. Τους
χτύπησαν µε τον υποκόπανο των τουφεκιών τους και µε το µεγάλο ρόπαλο
που ανέφερα παραπάνω. Ύστερα ζήτησαν απ’ το ∆/ρα Mac Lachlan να
τους παραδώσει τους ναύτες που φύλαγαν το κολλέγιό του. Εκείνος είπε ότι
δεν ήταν στρατιωτικός και δεν ασκούσε έλεγχο επάνω στους ναύτες, τους
οποίους είχε στείλει η Αµερικανική Κυβέρνηση για να προστατεύσουν την
Αµερικανική ακίνητη περιουσία και τους πρόσφυγες που ήταν µέσα σ’ αυτή.
Τον χτύπησαν στο κεφάλι και σε διάφορα µέλη του σώµατός του, του
έσπασαν το µεγάλο δάκτυλο του δεξιού του ποδιού και διαρκώς τον
τρυπούσαν µε τη λόγχη από πίσω για να τρέξει, πράγµα που εκείνος
αρνήθηκε να κάνει γιατί ήξερε πως θα τον πυροβολούσαν από πίσω αν το
έκαµνε. Αυτό που κατά τη γνώµη του έσωσε τη ζωή του, ήταν το ότι
διατήρησε την ψυχραιµία του σε όλη τη διάρκεια της περιπέτειάς του,
λέγοντας ότι µπορούσαν να τον σκοτώσουν αν ήθελαν, αλλά ότι
επιθυµούσε να τους εξηγήσει γιατί ήταν εκεί και γιατί τους ζητούσε να
παύσουν να λεηλατούν την Αµερικανική περιουσία. Ένας απ’ τους
στρατιώτες έτεινε τη λόγχη του για να τον λογχίσει και ο κληρικός άπλωσε
το χέρι του για να την πιάσει και κόπηκε στην παλάµη του. Όταν ο
στρατιώτης τραβήχθηκε προς τα πίσω για να του δώσει κι άλλο χτύπηµα µε
τη λόγχη, αυτή έµεινε στο χέρι του ιερωµένου. Όλο αυτό το διάστηµα ήταν
ολόγυµνος. Ύστερα του αχρήστευσαν το αριστερό πόδι, σπάζοντας τους
τένοντες από πίσω απ’ το γόνυ του και τότε εκείνος έπεσε χάµω. Σ’ όλη τη
διάρκεια της περιπέτειάς του προσπαθούσε να προφυλάξει τα πόδια του και
απέφυγε τα χτυπήµατα στο κεφάλι του, βάζοντας τα χέρια του από πάνω.
Πολλές φορές στάθηκαν όρθιοι αντίκρυ του σε απόσταση λίγων γιαρδών
και απείλησαν να τον πυροβολήσουν.
Σ’ αυτό το διάστηµα ένας απ’ τους Τούρκους µαθητές του Κολλεγίου, που
είχε ιδεί όλη την περιπέτεια απ’ το Κολλέγιο, έτρεξε προς τα εκεί. Όταν οι
στρατιώτες εσκόπευαν εναντίον του κληρικού, ρίχθηκε µπροστά στις
κάννες των τουφεκιών και ικέτευσε τους άνδρες να µη τον σκοτώσουν γιατί
ήταν καλός άνθρωπος. Αυτοί τότε τον κατηγόρησαν ότι ήταν άπιστος,
εκείνος όµως ορκίσθηκε πως ήταν πιστός Μουσουλµάνος και είχε την
εικόνα του Κεµάλ επάνω στο µπράτσο του και ότι φορούσε επίσης φέσι. Ο
Crocker είχε δώσει διαταγή στους άνδρες του που ήταν επάνω στη στέγη
του Κολλεγίου να µη πυροβολήσουν ούτε να χρησιµοποιήσουν τα πολυβόλα
τους. ∆υο απ’ τους ναύτες ώρµησαν για να βοηθήσουν όταν είδαν τι
συνέβαινε. Ο Crocker τους διέταξε να σταµατήσουν για να σωθεί η ζωή
του ∆/ρος Mac Lachlan και η δική του. Οι Τούρκοι έστησαν όρθιο τον
∆/ρα Mac Lachlan µπροστά σ’ ένα τοίχο και ήταν έτοιµοι να τον
πυροβολήσουν, οπότε την τελευταία στιγµή παρουσιάσθηκε ένας νέος
Τούρκος αξιωµατικός επάνω σ’ ένα άλογο και τους διέταξε να µην το
Εκείνοι αµέσως υπάκουσαν και αποµακρύνθηκαν, αποδεικνύοντας µε την
άµεση υπακοή τους ότι ήταν τακτικοί στρατιώτες µε πολύ καλή πειθαρχία».
Ένας άλλος αυτόπτης µάρτυρας της σκηνής µού έδωκε τις έξης
πληροφορίες σχετικά µε τις λεπτοµέρειες της επιθέσεως εναντίον του
∆/ρος MacLachlan και του Λοχίου Crocker:
«Όταν οι ναύτες που ήταν στο κεντρικό οίκηµα του Κολλεγίου είδαν τη
δύσκολη θέση του αρχηγού τους και ότι εκινδύνευε να κακοποιηθεί,
έτρεξαν για να τον σώσουν. Ο Sergeant Crocker άπλωσε τα χέρια του και
τους έκαµε νεύµα να υποχωρήσουν, λέγοντας: «Γυρίστε! Γυρίστε! Μην
πυροβολείτε! Γυρίστε!».
Οι ναύτες συµµορφώθηκαν και αφού διέτρεξαν ένα διάστηµα
υποχωρώντας, εκείνος τους έδωσε το παράγγελµα: «Μεταβολή και
Εκείνοι υπάκουσαν και τότε οι Τούρκοι στρατιώτες άρχισαν ένα ζωηρό
τουφεκίδι εναντίον των ναυτών που έτρεχαν και οι πυροβολισµοί ήταν
τόσο γρήγοροι και συνεχείς, ώστε µου θύµιζαν πολυβολισµό. Ευτυχώς
κανένας απ’ τους Αµερικανούς δεν πληγώθηκε».
Η εξής λεηλασία Αµερικανικής περιουσίας έγινε στο χωριό Παράδεισος,
όπως µου περιέγραψε µια Αµερικανίς κυρία που είχε σύνδεσµο µε το
«Τον Σεπτέµβριο του 1922 κάθε Αµερικανικό σπίτι στον Παράδεισο είχε
µια Αµερικανική σηµαία στην πρόσοψη και µια στην οπίσθια πλευρά, όλα
όµως παραβιάσθηκαν εκτός από δύο.
Αργότερα, ενώ ο αρχηγός του Τουρκικού στρατού που είχε εγκατασταθεί
στο σπίτι του Προέδρου του Κολλεγίου έτρωγε εκεί, η δε στρατιωτική του
µουσική έπαιζε στο γήπεδο του Κολλεγίου, οι Τούρκοι ελεηλάτησαν το
σπίτι του ∆ιευθυντού του Κολλεγίου που είναι δεξιά απ’ το γήπεδο».
Εν τω µεταξύ µέσα στη Σµύρνη την ίδια ώρα, το κυνηγητό και οι σκοτωµοί των Αρµενίων ανδρών είτε µε σφάξιµο είτε µε άγριο ξυλοκόπηµα
είτε µε την απαγωγή κατά οµάδες στην εξοχή και µε τουφεκισµό,
προξένησαν αφάνταστο πανικό. ∆εν υπήρχε κανένας τρόπος σωτηρίας.
Τα πολεµικά των Μεγάλων ∆υνάµεων, περιλαµβανοµένης και της
Αµερικής, δεν µπορούσαν να επέµβουν για διάφορους λόγους και
υπήρχαν περιπτώσεις προσώπων που είχαν φθάσει σ’ αυτά και στάλθηκαν πίσω στην παραλία.
Στο ανθρωποκυνηγητό αυτό έπαιρναν τώρα µέρος και αποσπάσµατα του
Τούρκικου στρατού. Οι Αρµένιοι εξαφανίσθηκαν γρήγορα απ’ τους
δρόµους, είτε γιατί τους είχαν σκοτώσει, είτε γιατί είχαν κρυφτεί. Είχε
βγει µια προκήρυξη ότι οποιοσδήποτε έκρυβε έναν Αρµένιο στο σπίτι
του, θα παραπεµπόταν στο Στρατοδικείο — ένα δικαστήριο που
δικαιολογηµένα το έτρεµαν όλοι. Ένα παράδειγµα θα δείξει πόσο µεγάλο
τρόµο ενέπνευσε στις καρδιές όλων — ακόµη και των ξένων υπηκόων.
Ένας σηµαίνων Ολλανδός υπήκοος διηγήθηκε το εξής περιστατικό το
οποίο είδε ο ίδιος απ’ το κατάστρωµα της µικρής ιδιωτικής θαλαµηγού
«Επάνω προς το Κορδελιό (προάστειο της Σµύρνης) είδα ένα ζευγάρι να
προχωρεί µε δυσκολία µέσα στη θάλασσα. Ήταν ένα αξιοπρεπές και
χαριτωµένο ζευγάρι και ο άνδρας είχε στην αγκαλιά του ένα µικρό παιδάκι.
Ενώ προχωρούσαν τσαλαβουτώντας όλο και βαθύτερα µέσα στο νερό,
ωσότου αυτό έφτανε µέχρι τους ώµους των, ξαφνικά διαπίστωσα ότι θα
πνιγόντουσαν. Γι’ αυτό πήγα βιαστικά κοντά τους µε µια βάρκα και αφού
τους υποσχέθηκα ότι θα έκαµνα ό,τι µπορούσα για να τους σώσω,
κατόρθωσα να τους βγάλω στην παραλία. Μου εξήγησαν ότι ήταν Αρµένιοι
και επειδή ήξεραν πως ο άνδρας θα σκοτωνόταν σίγουρα και η γυναίκα
που ήταν όµορφη και νέα ή θα βιαζόταν ή θα µεταφερόταν σε χαρέµι και
το παιδί τους θα αφηνόταν να πεθάνει, είχαν αποφασίσει να πνίγουν όλοι
µαζί. Τους πήγα σε διάφορα µέρη και προσπάθησα να τους βάλω µέσα,
χωρίς να κατορθώσω τίποτε. Στο τέλος τους οδήγησα σε ένα µεγάλο
σχολείο του οποίου το οίκηµα και ο κήπος ήταν γεµάτα από κόσµο,
χτύπησα το κουδούνι και όταν ήρθε µια αδελφή στην πόρτα τής εξήγησα
την κατάσταση. Όταν εκείνη άκουσε πως ήταν Αρµένιοι, έκλεισε την πόρτα.
Τότε έφυγα αφήνοντάς τους να κάθονται στα σκαλιά του σχολείου».
Και εκεί θα τους αφήσωµε κι εµείς µε την ελπίδα ότι σώθηκαν µε ένα
θαύµα, πράγµα πολύ απίθανο.
Το περιστατικό αυτό δεν το διηγήθηκα για να κατηγορήσω το προσωπικό
του ξένου σχολείου. Σκέπτονταν ότι εάν δέχονταν µέσα ένα ζευγάρι
Αρµενίων, θα έβαζαν σε κίνδυνο την ασφάλεια των εκατοντάδων
ανθρώπων τους οποίους προστάτευαν και οι περισσότεροι απ’ τους
οποίους ήταν της ίδιας θρησκείας µε αυτούς και εποµένως είχαν
ιδιαίτερη ευθύνη γι’ αυτούς.
Όταν όλοι οι Αρµένιοι είχαν εξαφανισθεί απ’ τους δρόµους θα υπέθετε
κανείς ότι οι άνδρες που είχαν διαφύγει είχαν βρει καταφύγιο στην δική
τους συνοικία, ένα καλοχτισµένο και εξευρωπαϊσµένο τµήµα της πόλεως,
µέσα σε καλά καθορισµένα όρια. Προτού να διηγηθούµε το τι συνέβη
έπειτα, πρέπει να εξηγήσουµε ότι τους στρατιώτες τούς βοηθούσαν στη
σύλληψη των Αρµενίων µέσα στους δρόµους ντόπιοι κατάσκοποι που
τους συνόδευαν και υπεδείκνυαν τα θύµατα. ∆εν µπορούσα ν’ αναγνωρίσω την εθνικότητα των ελεεινών και αισχρών αυτών ερπετών, των
κατασκόπων. Μερικοί µου είπαν ότι ήταν Εβραίοι, δεν έχω όµως καµµιά
απόδειξη γι’ αυτόν τον ισχυρισµό. Βέβαια πολλοί απ’ τους πληροφοριοδότες ήταν Τούρκοι και είναι δυνατό να ήταν όλοι απ’ αυτήν την φυλή,
όπως ήταν φυσικό να βοηθούν το στρατό τους.
Όταν το κυνηγητό των Αρµενίων µέσα στους δρόµους της Σµύρνης δεν
απέδιδε πια παρά πενιχρά αποτελέσµατα, η περιοχή τους αποκλείσθηκε
για όλους, εκτός των Τούρκων, µε στρατιώτες που φρουρούσαν στις
εισόδους των οδών και υστέρα η σφαγή και η λεηλασία γίνονταν πια
µεθοδικά. ∆εν αποπειράθηκα να µπω στην Αρµενική συνοικία, αλλά µε
πληροφόρησαν επανειληµµένα άνθρωποι µε τους οποίους είχα επαφή ότι
δεν επιτρεπόταν να µπει κανείς εκεί. Αµερικανοί που έµεναν στη
συνοικία εκείνη και κύτταζαν απ’ τα παράθυρα των σπιτιών τους,
διηγήθηκαν ότι δεν είχε διαφύγει τη λεηλασία ούτε ένα σπίτι σε όση
απόσταση µπορούσαν να ιδούν. Όλα παραβιάσθηκαν, λεηλατήθηκαν, τα
έπιπλα έγιναν κοµµάτια και πετάχτηκαν στους δρόµους. Το τι συνέβη
στους ένοικους των σπιτιών µπορεί εύκολα να το φανταστεί κανείς. Είναι
εύκολο να φανταστεί κανείς τις οικογένειες εκείνες, να κάθονται
ζαρωµένοι στα σπίτια τους µαζί µε τις γυναίκες τους, τις κόρες τους και
τα µωρά τους, περιµένοντας ν’ ακούσουν τον κρότο ενός υποκόπανου
τουφεκιού στις πόρτες τους.
Τούρκοι γραφιάδες ενώ ακούνε την υπαγόρευση αγράµµατων κοριτσιών, αλλά ερωτευµένων
Η Σµύρνη που καίγεται µε πολύ κόσµο στην προκυµαία
Η ∆ίς Minnie Mills
Καθηγήτρια στο Αµερικανικό
Κολλέγιο Θηλέων Σµύρνης, που
είδε Τούρκους στρατιώτες να
βάζουν φωτιά στα Αρµενικά
Μόνο ύστερα απ’ την πλήρη καταστροφή του Αρµένικου τµήµατος της
πόλεως οι Τούρκοι στρατιώτες έβαλαν φωτιά σε πολλά σπίτια
συγχρόνως. Έχω αναφέρει ήδη ότι διάλεξαν µια στιγµή που ένας δυνατός
άνεµος φυσούσε κατ’ ευθείαν µακρυά απ’ την
Μωαµεθανική συνοικία. Άρχισαν τον εµπρησµό αµέσως πίσω απ’ το Intercollegiate
Institute, ένα απ’ τα παλαιότερα και εντελώς
Αµερικάνικα σχολεία µέσα στην Τουρκία, µε
τέτοιο τρόπο ώστε να είναι βέβαιο ότι το
οίκηµα θα καταβροχθιζόταν πολύ γρήγορα απ’
τις φλόγες. Οι µαθηταί του Σχολείου εκείνου
ήταν οι περισσότεροι Αρµένιες κοπέλλες και
τα οικήµατά του ήταν τότε γεµάτα από
πρόσφυγες. Η Miss Mills, η ∆ιευθύντρια του
Σχολείου, µια γενναία, ικανοτάτη και αξιοθαύµαστη κυρία, είδε Τούρκους στρατιώτες να
µπαίνουν σε διάφορα Αρµενικά σπίτια µε
δοχεία πετρελαίου και σε κάθε περίπτωση,
όταν έβγαιναν ύστερα έξω, ξεπετιόνταν
φλόγες απ’ τα σπίτια. Σε µια συνοµιλία που
είχα µαζί της την 30 Ιανουαρίου 1925 µε την
ευκαίρια του Ιεραποστολικού Συνεδρίου που έλαβε χώρα στην
Ουάσιγκτον, η Miss Mills επιβεβαίωσε αυτά που είπα παραπάνω και
πρόσθεσε τις εξής λεπτοµέρειες:
«Μπορούσα να ιδώ καθαρά τους Τούρκους που µετέφεραν τα δοχεία
πετρελαίου µέσα στα σπίτια, απ’ τα οποία σε κάθε περίπτωση,
ξεπετιόντουσαν φλόγες αµέσως κατόπι. ∆εν φαινόταν ούτε ένας Αρµένιος
και τα µόνα πρόσωπα που µπορούσε να ιδεί κανείς ήταν Τούρκοι
στρατιώτες του τακτικού στρατού µε ωραίες στολές».
Με την ίδια ευκαιρία η κα King Birge, σύζυγος ενός Αµερικάνου ιεραποστόλου στην Τουρκία, µου διηγήθηκε τα εξής:
«Ανέβηκα στον πύργο του Αµερικάνικου Κολλεγίου στο χωριό Παράδεισος
και µε ένα ζευγάρι κυάλια εκστρατείας µπόρεσα να ιδώ καθαρά Τούρκους
στρατιώτες που έβαζαν φωτιά στα σπίτια. Μπόρεσα να ιδώ Τούρκους που
παραµόνευαν στα χωράφια και πυροβολούσαν τους Χριστιανούς. Όταν
επήγαινα µε το αυτοκίνητό µου απ’ τον Παράδεισο στη Σµύρνη για να
φύγω για την Αθήνα, σ’ όλο το µήκος του δρόµου υπήρχαν πτώµατα
Στη διάρκεια της ίδιας συνοµιλίας η Miss Mills µου είπε για τη µεγάλη
συγκέντρωση Χριστιανών που είχαν στριµωχθεί µέσα σ’ ένα δρόµο, η
είσοδος του οποίου φυλαγόταν από Τούρκους στρατιώτες. Οι φλόγες
πλησίαζαν και οι στρατιώτες ανάγκαζαν τους ανθρώπους εκείνους να
µπουν µέσα στα σπίτια. Τότε πέρασε ένα Αµερικάνικο αυτοκίνητο και οι
δυστυχείς και κακόµοιροι εκείνοι άπλωσαν τα χέρια τους φωνάζοντας:
«Σώστε µας! Οι Τούρκοι θέλουν να µας κάψουν ζωντανούς». Φυσικά δεν
µπορούσε να γίνει τίποτε και το αυτοκίνητο εξακολούθησε τον δρόµο
του. Αργότερα ήρθαν δυο καθολικοί ιερείς και είπαν στους Τούρκους:
«Αυτό που κάµνετε είναι σατανικό» και κείνοι επέτρεψαν σε µια γριά
γυναίκα να βγει έξω από ένα σπίτι.
Ήταν φανερό πως η κατάσταση ήταν τέτοια ώστε µόνο οι Τούρκοι ήταν
σε θέση να βάλουν τη φωτιά. Έχουµε όµως και τη µαρτυρία αυτόπτων
µαρτύρων αναµφισβήτητης αξιοπιστίας που είδαν πραγµατικά τους
Τούρκους να διαπράττουν αυτή την πράξη. Φέρνω στο νου µου διάφορες
περιπτώσεις που στο παρελθόν συνοµίλησα µε την Miss Mills σχετικά µε
Τουρκικές θηριωδίες που συνέβαιναν συνεχώς και σχετικά µε την πολιτική που εφαρµοζόταν απ’ τους ιεραποστόλους να µη µιλούν γι’ αυτές,
γιατί φοβόντουσαν ότι θα έβαζαν σε κίνδυνο τη ζωή συναδέλφων τους
που δούλευαν στο εσωτερικό της Μικράς Ασίας. «Πιστεύω» έλεγε, «ότι
πέρασε πια ο καιρός για µια τέτοια πολιτική και ότι ούτε και η µέριµνα για
την ασφάλεια των ιεραποστόλων µας δεν θα έπρεπε να µας εµποδίζει απ’
το να πούµε την αλήθεια». Πραγµατικά είχε δίκηο, γιατί µια εντελής
γνώση απ’ τον πολιτισµένο κόσµο του τι γινόταν µέσα στην Τουρκία θα
µπορούσε να είχε µια τέτοια ανάπτυξη του συναισθήµατος φιλανθρωπίας
των Χριστιανών, ώστε θα είχαν ληφθεί µέτρα που θα προλάµβαναν τις
συνολικές θηριωδίες που διαπράχθηκαν.
Το εξής απόσπασµα από ένα γράµµα που είχε γράψει µια κυρία που
συνδεόταν µε τις Αµερικανικές Ιεραποστολές στην Τουρκία, περιήλθε
τελευταία στα χέρια µου. Έχει ηµεροµηνία 21 Σεπτεµβρίου 1922 και είχε
σταλεί σ’ έναν φίλο στις Ηνωµένες Πολιτείες:
«Το ίδρυµά µας Murray που ήταν επάνω στο δρόµο, ήταν κλειδωµένο και
προστατευόταν µόνο από µια Αµερικάνικη σηµαία που κρεµόταν από ένα
παράθυρο του επάνω ορόφου, είχαµε όµως και αρκετούς ναύτες απ’ τα
Αµερικάνικα αντιτορπιλλικά µαζί µας που συµπεριφέρθηκαν έξοχα όλο το
διάστηµα και αποτελούσαν µεγάλη ηθική ενίσχυση για µας. Είχαµε βέβαια
αρκετές σοβαρές ενοχλήσεις όλο το διάστηµα που ήµαστε µαζεµένοι εκεί
απ’ το Σάββατο, 9 Σεπτεµβρίου, ως την Τετάρτη 13 Σεπτεµβρίου, οπότε
φύγαµε γιατί η περιοχή καιγότανε. Οι περισσότεροι απ’ τους κατοίκους που
είχαν καταφύγει σε µας συµπεριφέρθηκαν µε θαυµαστή υποµονή µε όλη την
έλλειψη ψωµιού και πολλές άλλες δυσκολίες. Είχαµε ογδόντα βρέφη και
ένα που γεννήθηκε εκεί. Οργανώσαµε ένα νοσοκοµείο κλπ. και είχαµε
συνεχώς σε ενέργεια µε επιτυχία νοµίζω, µια επιµελητεία για τη διανοµή
ψωµιού που µας τυραννούσε η έλλειψή του.
Όλοι οι φούρνοι των Χριστιανικών συνοικιών όπου ήµαστε κι εµείς,
πιθανώς όµως και σε ολόκληρη την πόλη, είχαν κλεισθεί απ’ την Αστυνοµία απ’ την Κυριακή ως την Τετάρτη που άναψε η φωτιά στην πόλη. Μου
φαίνεται τώρα ότι επρόκειτο για µια οριστική απόπειρα να εξοντωθεί ο
πληθυσµός µε την πείνα.
Ο Ερυθρός Σταυρός επέµεινε να ανοίξουν οι φούρνοι για τον κόσµο, ο
οποίος τότε αναγκάστηκε να βγει έξω απ’ τα σπίτια που καιγόντουσαν.
Η λεηλασία και οι σκοτωµοί εξακολουθούσαν διαρκώς κάτω απ’ τα µάτια
µας – ένας σκοτωµένος άνδρας κοιτόταν πολλές µέρες µπροστά στην πόρτα
του ιδρύµατός µας, κάτω απ’ την Αµερικάνικη σηµαία, το αίµα του είχε
πιτσιλίσει τα σκαλιά µας, κτλ. Παντού υπήρχαν νεκροί ή άνθρωποι που
πέθαιναν. Η σιωπή του θανάτου επικράτησε τελικά επάνω σε όλους µας
και διακοπτόταν µόνο κατά τις τελευταίες τρεις µέρες απ’ τους θηριώδεις
Τσέτες που έσπαζαν τις πόρτες των σπιτιών και έµπαιναν πυροβολώντας
τους δυστυχείς ένοικους που ζάρωναν µέσα σ’ αυτά, λεηλατώντας κλπ. και
τη νύχτα απ’ το ούρλιασµα των αδέσποτων σκυλιών και τον κρότο των
ποδιών των αλόγων που τριγύριζαν µέσα στην πόλη άσκοπα, χτυπώντας
επάνω στις σκληρές πέτρες του δρόµου. Τρεις µέρες ύστερα απ’ την
κατάληψη της πόλεως απ’ τον στρατό του Κεµάλ άρχισαν οι πυρκαϊές µέσα
στη Χριστιανική συνοικία της πόλεως. Η Miss Mills και µερικές απ’ τις
δασκάλισσές µας είδαν στρατιώτες να προετοιµάζουν τις φωτιές. Κι εγώ η
ίδια είδα έναν άτακτο Τσέτη µε ένα φορτίο καυσόξυλα στη ράχη του ν’
ανεβαίνει ένα στενό δρόµο απ’ τον οποίο αργότερα ήρθε η φωτιά που
µεταδόθηκε και στο δικό µας οίκηµα.
Κατά τη γνώµη µου είναι ολοφάνερο ότι υπήρχε ένα ορισµένο σχέδιο να
πυρποληθεί η Χριστιανική συνοικία, αφού προηγουµένως ελεηλατείτο. Η
ώρα που θα άρχιζε η µεγάλη πυρκαϊά ήταν όταν ο άνεµος θα φυσούσε
µακρυά απ’ την Τούρκικη συνοικία. Όταν άρχισε η πυρκαϊά είπα: «Είµαι
σίγουρη πως οι Τουρκικές Αρχές θα πουν ένα απ’ τα δύο, ότι δηλ. τη φωτιά
την έβαλαν ο Ελληνικός στρατός που υποχωρούσε ή οι Αρµένιοι». Αυτό
ακριβώς δηµοσιεύτηκε σε Ιταλικές και Γαλλικές εφηµερίδες. Να µη
πιστέψετε ούτε λέξη απ’ όλα αυτά! Εµείς ήµαστε µέσα στη Χριστιανική
συνοικία όταν άρχισε η φωτιά. Όλοι σχεδόν οι Αρµένιοι, εκτός από κείνους
που ήταν κρυµµένοι, είχαν ληστευθεί και σκοτωθεί µία-δύο µέρες — ή και
πιο νωρίτερα — προτού να αρχίσει η φωτιά. Οι Έλληνες στρατιώτες είχαν
περάσει ήσυχα ανάµεσα απ’ τα προάστεια τρεις ή τέσσερις περίπου µέρες
Ολόκληρη η πόλη ήταν εντελώς κάτω από στρατιωτικό έλεγχο απ’ το
απόγευµα του Σαββάτου και οι φωτιές που κατέστρεψαν τελικά την πόλη,
άρχισαν την Τετάρτη. Οι Τούρκοι άτακτοι, Τσέτες και τακτικοί στρατιώτες
ή και µαζί, έκαψαν την πόλη για να ξεφορτωθούν τους νεκρούς, αφού
ετελείωσαν τη λεηλασία τους».
Η κυρία που έγραψε την επιστολή αυτή δεν είναι ούτε Ελληνίδα ούτε
Αρµένισσα και είναι πρόσωπο υψίστης υπολήψεως. ∆εν συµφωνώ όµως
µαζί της σχετικά µε τη γνώµη που διατυπώνει στο γράµµα αυτό όσον
άφορα το κάψιµο της Σµύρνης.
Η φωτιά βάλθηκε στην κακόµοιρη πόλη, που κάηκε εσκεµµένα
ολόκληρη, απ’ τους στρατιώτες του Μουσταφά Κεµάλ µε το σκοπό να
εξοντωθεί ο Χριστιανισµός µέσα στη Μικρά Ασία και να γίνει αδύνατο
στους Χριστιανούς να γυρίσουν σ’ αυτή.
Μέχρι τη στιγµή που οι Τούρκοι στρατιώτες έβαλαν φωτιά στη Σµύρνη,
δηλ. µέχρι τις 13/9/1922, είχα κατορθώσει να διασώσω ουσιαστικά
ολόκληρη την παροικία µου (τριακόσια άτοµα περίπου), οι περισσότεροι
των οποίων ήταν πολιτογραφηµένοι Αµερικανοί πολίτες. Όλοι αυτοί µαζί
µε τις οικογένειες και τους συγγενείς τους είχαν στριµωχθεί στο Theatre
de Smyrne στην προκυµαία, που ήταν ιδιοκτησία ενός πολιτογραφηµένου
Αµερικάνου υπηκόου. Ακριβώς αντίκρυ απ’ το δρόµο ήταν ο λιµένας
όπου ήταν αγκυροβοληµένο το Αµερικανικό καταδροµικό Simpson
έτοιµο να τους παραλάβει. Μέσα στο θέατρο υπήρχε µια φρουρά από
ναύτες µε ένα πολυβόλο.
Όταν η πυρκαϊά πήρε σοβαρές διαστάσεις, ανέβηκα επάνω στην ταράτσα
του Προξενείου για να κυττάξω. Το θέαµα ήταν τεράστια σκούρα
σύννεφα από καπνό που έβγαιναν από µια πλατειά περιοχή, γιατί η φωτιά
είχε αρχίσει συγχρόνως από πολλά σηµεία.
Επειδή ήταν φανερό ότι πλησίαζε γρήγορα η στιγµή που θα έπρεπε να
µεταφερθεί η παροικία, ήµουν πολύ απασχοληµένος κατά τις λίγες
εκείνες ζοφερές ώρες που µου έµεναν στο να υπογράφω διαβατήρια για
κείνους που είχαν δικαίωµα για Αµερικανική προστασία και µεταφορά
στον Πειραιά.
Οι φλόγες κατέστρεψαν την Αρµενική συνοικία µε τέτοια τροµακτική
ταχύτητα, ώστε να γίνει βέβαιο ότι οι Τούρκοι δυνάµωναν τη φωτιά µε
εύφλεκτα υγρά. Ναύτες που εστάλησαν επί τόπου ανέφεραν ότι είδαν
Τούρκους στρατιώτες που έριχναν κουρέλια µουσκεµµένα µε πετρέλαιο
µέσα σε Αρµένικα σπίτια.
Οι οικοδοµές της Σµύρνης ήταν πολύ περισσότερο εύφλεκτες παρ’ όσο
φαίνονταν µε ένα τυχαίο βλέµµα. Η πόλη είχε υποστεί στο παρελθόν
σεισµούς και οι τοίχοι που ήταν φτιαγµένοι από πέτρες και ασβεστοκονία
είχαν σκελετό από ξύλινες ακτίνες και δοκάρια για να προλαµβάνουν την
εύκολη κατακρήµνισή τους. Όταν ένας τοίχος πυρακτωνόταν απ’ τη
συνεχή φωτιά, τα ξύλινα δοκάρια άναβαν µέσα στην ασβεστοκονία και η
λιθοδοµή κρηµνιζόταν. Όταν η φωτιά ξαπλώθηκε και προχώρησε προς τα
κάτω, προς την προκυµαία, όπου υπήρχαν τα ωραία και καλοκτισµένα
Γραφεία και εµπορικά καταστήµατα των µεγάλων ξένων εµπόρων και οι
κατοικίες των πλούσιων Λεβαντίνων, Ελλήνων και Αρµενίων, ο κόσµος
ξεχύθηκε σε ένα ρεύµα που όλο και µεγάλωνε προς την παραλία, γέροι,
νέοι, γυναίκες, παιδιά, άρρωστοι και γέροι. Εκείνοι που ήταν ανίκανοι να
περπατήσουν µεταφέρονταν µε φορεία ή επάνω στους ώµους συγγενών
Ο γέρος ιατρός Αργυρόπουλος που ήταν πολύν καιρό ένα πασίγνωστο
πρόσωπο στους δρόµους της Σµύρνης, επειδή ήταν άρρωστος
µεταφέρθηκε µε ένα φορείο προς την προκυµαία, όπου και πέθανε.
Η τελευταία Μιλτώνια πινελιά προσθετόταν τώρα σε µια σκηνή φρίκης
απέραντης και άνευ προηγουµένου ανθρώπινου πόνου. Η µάζα εκείνη
των χιλιάδων ανθρώπων συνωστίσθηκε επάνω σ’ έναν στενό δρόµο
ανάµεσα στην πόλη που καιγόταν και στα βαθειά νερά του κόλπου.
Πολλές φορές ετέθη το ερώτηµα «Τι προσπάθειες κατεβλήθησαν για να
σβηστεί η φωτιά στην Σµύρνη;». Εγώ δεν είδα καµµιά τέτοια προσπάθεια.
Εάν οι Τούρκοι έκαµαν κάτι σχετικά µ’ αυτόν τον σκοπό είναι απλώς µια
σποραδική απόπειρα κανενός κοµψού αξιωµατικού που δεν είχε κατατοπισθεί. Ποια µέτρα είχαν ληφθεί για τη διάσωση του οικήµατος του
Αµερικάνικου Προξενείου έχω περιγράψει ήδη.
Μεγάλα νέφη καπνού είχαν αρχίσει ήδη την ώρα εκείνη να ξεχύνωνται
επάνω στο Προξενείο. Το πλήθος µέσα στον δρόµο που ήταν µπροστά
στο οίκηµά µας, όπως κι εκείνο που ήταν επάνω στην προκυµαία, ήταν
τώρα τόσο πυκνό, ώστε ο αξιωµατικός που ήταν επί κεφαλής των ναυτών
µου είπε ότι σε δέκα λεπτά δεν θα µπορούσα να περάσω ανάµεσα απ’
αυτό. Είχε έλθει η ώρα για µένα να µεταφέρω την παροικία µου, να εύρω
καταφύγιο γι’ αυτή σε µια Χριστιανική χώρα και να εύρω τα µέσα για την
προσωρινή της συντήρηση.
Ήµουν πολύ ταραγµένος απ’ την κατάσταση των ανθρώπων αυτών και
είχα αποφασίσει να κάµω ό,τι µπορούσα, ώστε να τύχουν της πιο
γενναιόψυχης και υποµονητικής συµπεριφοράς. Γι’ αυτό φόρτωσα µερικά
µπαούλα πάνω σε ένα αυτοκίνητο που περίµενε, καθώς και µερικά
δέµατα απ’ την όµορφη συλλογή µου χαλιών, τα οποία ευτυχώς ήταν
πακεταρισµένα στην αποθήκη περιµένοντας να τα βγάλουµε απ’ τα
κιβώτιά τους για τη χειµωνιάτικη χρησιµοποίησή τους, άρπαξα
ο,τιδήποτε πιο αγαπητό πράγµα που τύχαινε να ιδώ και µαζί µε τη σύζυγό
µου και µια Ελληνίδα υπηρέτρια ξεκίνησα για την προκυµαία και για το
αντιτορπιλλικό που µας περίµενε.
Οι αξιωµατικοί του ναυτικού µας και οι ναύτες έδειχναν µεγάλη
δραστηριότητα και συµπεριφέρονταν τόσο σ’ εµένα όσο και στη σύζυγό
µου µε την πιο µεγάλη ευγένεια. Στην εκτέλεση του κάπως δύσκολου
καθήκοντός των να µας περάσουν ανάµεσα απ’ το µανιακό πλήθος µέχρι
την επιβίβασή µας, οι νέοι, εκ γενετής Αµερικανοί πολίτες, ήταν επίσης
ψύχραιµοι και έδειχναν µεγάλη ικανότητα. Υπήρχε µεγάλος κίνδυνος,
γιατί η επιβίβαση γινόταν πολύ βιαστικά και σηµειώθηκε µεγάλος
συνωστισµός απ’ τους απελπισµένους και τροµοκρατηµένους ανθρώπους
που έσπευδαν «πατείς µε πατώ σε» προς την αποβάθρα. Ένας τροµαγµένος άνδρας που πήδησε πάνω στην αποβάθρα, ρίχτηκε στη θάλασσα από
ένα νέο Αµερικανό. Γρήγορα τον έβγαλαν έξω πάλι και έφυγε ντροπιασµένος και µουσκεµένος. Αυτό το επεισόδιο που συνέβει σε µια στιγµή
ψυχολογικά κατάλληλη και η αποφασιστική φρούρηση των ναυτών µας
και µερικών εκ γενετής Αµερικανών υπηκόων µας έκαναν δυνατή την
επιβίβαση και αναχώρησή µας.
Η τελευταία θέα της δύσµοιρης πόλεως τη χαραυγή εκείνη ήταν τεράστια
σύννεφα που ολοένα µεγάλωναν και κατέβαιναν προς τον λιµένα, µια
στενή λωρίδα παραλίας κατειληµµένη από µια µεγάλη µάζα ανθρώπων
— ένα πλήθος που ολοένα µεγάλωνε, έχοντας πίσω του τη φωτιά και
µπροστά του τη θάλασσα, και ένας ισχυρότατος στόλος διασυµµαχικών
πολεµικών πλοίων, ανάµεσα στα οποία υπήρχαν δυο Αµερικάνικα
αντιτορπιλλικά αγκυροβοληµένα σε µικρή απόσταση απ’ την προκυµαία
που παρακολουθούσαν.
Τη στιγµή που το αντιτορπιλλικό αποµακρυνόταν απ’ την τροµερή σκηνή
και ερχόταν στο σκοτάδι, οι φλόγες που τώρα λυσσοµανούσαν επάνω σε
µια εκτεταµένη περιοχή της πόλεως, δυνάµωναν διαρκώς σε λαµπρότητα
παρουσιάζοντας µια σκηνή απαίσιας και τροµερής µεγαλοπρέπειας.
Ιστορικοί και αρχαιολόγοι εδήλωσαν ότι δεν γνωρίζουν παρά µόνο ένα
γεγονός στα χρονικά του κόσµου που θα µπορούσε να συγκριθεί ως προς
την αγριότητα, την έκταση και ως προς όλα τα στοιχεία φρίκης,
σκληρότητας και ανθρώπινου πόνου προς την καταστροφή της Σµύρνης
και του Χριστιανικού πληθυσµού της απ’ τους Τούρκους, κι αυτό ήταν η
καταστροφή της Καρχηδόνος απ’ τους Ρωµαίους.
Πραγµατικά στην Σµύρνη, τίποτε δεν έλειπε σχετικά µε την θηριωδία,
την ακολασία, τη σκληρότητα και όλη τη µανία του ανθρώπινου πάθους,
το οποίο εξ αιτίας της ολοκληρωτικής αναπτύξεώς του κατεβάζει το
ανθρώπινο γένος σε επίπεδο χαµηλότερο κι απ’ το πιο σκληρότερο και
φρικτότερο επίπεδο του κτήνους. Γιατί καθ’ όλη τη διάρκεια του
διαβολικού αυτού δράµατος οι Τούρκοι λήστευαν και βίαζαν. Ακόµα και
ο βιασµός µπορεί να κατανοηθεί σαν ένα ορµέµφυτο της φύσεως,
ακαταγώνιστο ίσως, όταν τα πάθη εξαπλώνονται άγρια µέσα σε έναν λαό
χαµηλής νοοτροπίας και κατώτερου πολιτισµού, αλλά ο επανειληµµένος
βιασµός γυναικών και κοριτσιών δεν ηµπορεί ν’ αποδοθεί ούτε σε
θρησκευτική µανία, ούτε σε κτηνώδη πάθη. Ένα απ’ τα δυνατώτερα
συναισθήµατα που πήρα µαζί µου απ’ τη Σµύρνη ήταν το συναίσθηµα της
ντροπής, διότι ανήκα στο ανθρώπινο γένος.
Στην καταστροφή της Σµύρνης υπήρχε ένα χαρακτηριστικό που δεν
ηµπορεί να βρει κανείς στην καταστροφή της Καρχηδόνος. ∆εν υπήρχε
στόλος Χριστιανικών πολεµικών στον λιµένα της Καρχηδόνος που
παρακολουθούσε µια κατάσταση για την οποία ήταν υπεύθυνες οι κυβερνήσεις των. Στην Καρχηδόνα δεν υπήρχαν Αµερικάνικα καταδροµικά.
Οι Τούρκοι εχόρταιναν ελεύθερα τα ακόλαστα φυλετικά και θρησκευτικά
τους ένστικτα για σφαγή, βιασµούς και λεηλασία σε απόσταση βολής
λίθου απ’ τα συµµαχικά και Αµερικάνικα πολεµικά, γιατί είχαν
διαφωτιστεί συστηµατικά, ώστε να πιστέψουν ότι αυτά δεν θα επενέβαιναν. Μια κοινή διαταγή απ’ τους διοικητάς των πολεµικών ή από ένα ή
δυο απ’ αυτούς — µια εντελώς αβλαβής οβίδα που θα ριχνόταν επάνω απ’
την Τουρκική συνοικία — θα είχε ξαναφέρει τους Τούρκους στα λογικά
Κι αυτή η παρουσία των πολεµικών εκείνων στον λιµένα της Σµύρνης
στο σωτήριο έτος 1922, που παρακολουθούσαν άπρακτα την τελευταία
µεγάλη σκηνή της τραγωδίας των Χριστιανών της Τουρκίας, ήταν το
θλιβερώτερο και σηµαντικώτερο χαρακτηριστικό της όλης εικόνας.
Το αντιτορπιλλικό έφθασε στον Πειραιά πολύ νωρίς το πρωί και υστέρα
από µερικές διαπραγµατεύσεις επέτυχα απ’ τις αρχές την άδεια ν’ αποβιβάσω την παροικία µου. Γρήγορα πείσθηκα πως δεν είχα κάµει λάθος
που ανέλαβα ο ίδιος αυτό το καθήκον.
Εστέγασα τους πρόσφυγές µου προσωρινά στον περίβολο του Τελωνείου
και κατήρτησα αµέσως µια επιτροπή απ’ τους πιο ικανούς απ’ αυτούς για
να φροντίζει για τις λεπτοµέρειες της προµήθειας τροφίµων κλπ. και για
να µοιράζει µεταξύ των οικογενειών τα απαιτούµενα χρηµατικά ποσά για
τις καθηµερινές τους ανάγκες, από ένα µικρό χρηµατικό ποσό που µου
είχε δοθεί στη Σµύρνη απ’ τους αντιπροσώπους της Near East Relief για
άµεσες ανάγκες. Ύστερα ασχολήθηκα µε την εξεύρεση καταλυµάτων για
τους ανθρώπους µου και τηλεγράφησα στην Ουάσιγκτον µια έκθεση της
καταστάσεως και ζήτησα χρήµατα. Βρήκα τον Πειραιά, καθώς και την
Αθήνα να έχουν ήδη γεµίσει «µέχρι κορεσµού» µε πρόσφυγες απ’ την
Τουρκία. Γρήγορα έγινε φανερό ότι θα ήταν σχεδόν αδύνατο να βρεθούν
καταλύµατα για τις καινούργιες εκείνες αφίξεις. Τρέχοντας όµως σχεδόν
µανιωδώς όλη την µέρα επέτυχα κατά το βράδυ την άδεια να κάµω
χρήση ενός µεγάλου ατµόπλοιου που επισκευαζόταν στον λιµένα.
Η έκκλησή µου προς την Ουάσιγκτον για οικονοµική βοήθεια είχε σαν
αποτέλεσµα να µου σταλεί αµέσως τηλεγραφική εντολή για 2 χιλιάδες
δολλάρια και µετά δύο περίπου εβδοµάδες έφτασε απ’ την Κων/πολη ο
Πρόξενος Oscar Heizer µε άφθονα χρήµατα. Ένας µικρός χώρος στο
κεντρικό οίκηµα του Αµερικανικού Προξενείου των Αθηνών παραχωρήθηκε στο προσωπικό του Προξενείου της Σµύρνης. Ο χώρος αυτός γέµιζε
κάθε µέρα από πρόσφυγες και απ’ τους αναρίθµητους συγγενείς των.
Ήταν ανάγκη να µελετά κανείς προσεκτικά την περίπτωση του καθενός
απ’ αυτούς για εξακρίβωση του κατά πόσο είχε δικαίωµα για βοήθεια απ’
την Αµερικανική Κυβέρνηση, πράγµα που γινόταν διπλά δύσκολο απ’
την έλλειψη ουσιαστικών αρχείων. Το έργο αυτό γινόταν οδυνηρότερο
απ’ το γεγονός ότι, ενώ οι Αµερικανοί πολίτες µπορούσαν να επαναπατρισθούν, πολλοί από κείνους που εξαρτώνταν απ’ αυτούς δεν ηµπορούσαν
να σταλούν στις Ηνωµένες Πολιτείες.
Οι Προξενικοί υπάλληλοι ήταν ως εκ τούτου υποχρεωµένοι να
ασχολούνται στην πραγµατικότητα µε τον διαχωρισµό οικογενειών µέχρι
του σηµείου να χωρίζουν ηλικιωµένους γονείς απ’ τα παιδιά τους και να
ενεργούν σαν όργανα ενός άκαµπτου συστήµατος που δεν προσαρµοζόταν καθόλου στις επείγουσες ανάγκες των προσώπων. Ένα πιο ευχάριστο
χαρακτηριστικό του έργου αυτού ήταν η βοήθεια που δίναµε για την
αντάµωση διασκορπισµένων µελών οικογενειών στην Αθήνα και για την
επίτευξη ειδήσεων από χαµένους συγγενείς. Το έργο αυτό που άρχισα
εγώ, αναπτύχθηκε αργότερα σε ένα αποτελεσµατικό σύστηµα απ’ τον
Ερυθρό Σταυρό των Αθηνών.
Ήταν πολύ οδυνηρό για µένα να βρεθώ σε καθηµερινή επαφή µε
εξαθλιωµένους κατοίκους της Μικράς Ασίας, τους οποίους είχα γνωρίσει
πριν από τόσο λίγον καιρό σαν αυτάρκεις και εύπορους. Θυµούµαι µε µια
ιδιαίτερη καθαρότητα τον παληό οδηγό που είχα στις κυνηγετικές µου
εκδροµές, έναν φιλόπονο µικρόν αγροκτηµατία απ’ το χωριό ∆εβελίκιοϊ.
Πόσες αλησµόνητες µέρες είχα περάσει µαζί του µέσα στα δάση από
πεύκα, κυνηγώντας µπεκάτσες και λαγούς και ανταλλάσοντας Ελληνικά
και Αµερικανικά κυνηγετικά ανέκδοτα στην ντόπια του διάλεκτο. Την
προτεραία της αναχωρήσεώς µου τον συνάντησα να τριγυρνά στους
δρόµους σε µια κατάσταση µεγάλης συγχύσεως. Μου διηγήθηκε ότι η
όµορφη και έξυπνη κόρη του που επρόκειτο σε λίγο να παντρευτεί,
εξαφανίστηκε· φοβόταν ότι είχε πάθει κάτι χειρότερο απ’ τον θάνατο.
Ο κ. Χάιζερ αναλαµβάνοντας το έργο µε ρώτησε για τα ιδιαίτερα
χαρακτηριστικά της δουλειάς. Ήξερα πως ήταν ένας πολύ ικανός άνθρωπος, γιατί είχε φέρει εις πέρας το µεγαλύτερο µέρος του έργου του
Προξενείου Κων/πόλεως επί χρόνια, γι’ αυτό του απάντησα: «Η ιδιότητα
που χρειάζεται πιο πολύ στη δουλειά αυτή είναι µια καρδιά µε ανθρωπιά
και να µην προσπαθεί κανείς να καταπνίγει τις παρορµήσεις της».
Απ’ την απόκρισή του κατάλαβα ότι ήταν ενήµερος του προαπαιτούµενου
αυτού και συµφωνούσε µαζί µου. Γι’ αυτό άφησα τους ανθρώπους µου
µαζί του χωρίς να φοβηθώ και έφυγα µε το πλοίο για τις Ηνωµένες
Πολιτείες µε άδεια που µου έδωσε το Υπουργείο Εξωτερικών.
Στην Αθήνα, στο Παρίσι και αργότερα στις Ηνωµένες Πολιτείες, συνάντησα διαφόρους αυτόπτες µάρτυρες της µεγάλης καταστροφής που µου
διηγήθηκαν πράγµατα που είχαν ιδεί. Κράτησα σηµειώσεις των µαρτυριών διαφόρων απ’ αυτά τα πρόσωπα, αποκλείοντας προσεκτικά όλους
εκείνους που ήταν Έλληνες ή Αρµένιοι, όχι γιατί πίστευα πως οι
διηγήσεις αυτών θα ήταν κατ’ ανάγκην αναξιόπιστες, αλλά µάλλον γιατί
θα µπορούσαν ν’ αµφισβητηθούν σαν προερχόµενες από προκατάληψη.
Αµερικανοί υπάλληλοι της Near East Relief που στέκονταν επάνω στο
κατάστρωµα ενός πλοίου, το οποίο ανεχώρησε λίγο µετά το «Simpson»,
µου διηγήθηκαν ότι είδαν έναν άνδρα να ρίχνεται στη θάλασσα και να
κολυµπά προς το πλοίο. Ένας Τούρκος στρατιώτης σήκωσε το τουφέκι
του, σκόπευσε τον άνθρωπο και του τίναξε το κεφάλι στον αέρα! Ένας
άλλος Αµερικανός διηγούµενος το ίδιο περιστατικό πρόσθεσε τη
λεπτοµέρεια ότι ο Τούρκος σκόπευσε µε το τουφέκι του επάνω απ’ τον
ώµο ενός Άγγλου ναύτη. ∆ιδασκάλισσες και άλλοι απ’ το προσωπικό του
Αµερικάνικου Παρθεναγωγείου µού διηγήθηκαν ότι είδαν µια κυρία που
διέµενε στο ακριβώς αντικρυνό σπίτι να στέκεται στο δρόµο περικυκλωµένη από Τούρκους στρατιώτες, οι οποίοι τη λήστευαν και αποσπούσαν
τα δαχτυλίδια απ’ τα δάχτυλά της. Όταν τελείωσαν ένας απ’ αυτούς
υποχώρησε λίγο και της απέκοψε το ένα της χέρι µε το σπαθί του. Η
κυρία δεν ξαναφάνηκε πια και προφανώς πέθανε εξ αιτίας των κακώσεων
που είχε υποστεί.
Αµερικανοί και άλλοι που ήταν στη Σµύρνη µού διηγήθηκαν πολλές
φορές την ιστορία, ότι πολλοί απ’ τους κατοίκους, άνδρες, γυναίκες και
παιδιά, είχαν µαζευτεί επάνω σε µια µαούνα που ήταν αραγµένη στον
λιµένα, σε πολύ µικρή απόσταση απ’ την αποβάθρα, µε την ελπίδα ότι
καµµιά βάρκα των Συµµάχων ή Αµερικάνικη θα τους ρυµουλκούσε σε
κανένα πολεµικό και θα τους έσωζε. Οι Τούρκοι έριξαν πετρέλαιο επάνω
τους και τους έκαψαν. Την τροµερή αυτή ιστορία µού την επιβεβαίωσε η
Miss Emily McCallam, διευθύντρια του ∆ιακολλεγιακού Ινστιτούτου της
Σµύρνης. Έφτασε στη δύσµοιρη πόλη το πρωί της 14ης Σεπτεµβρίου
1922, αφού η φωτιά που είχαν βάλει οι Τούρκοι είχε λυσσοµανίσει όλη
τη νύχτα και είδε µερικά απανθρακωµένα ανθρώπινα σώµατα που
επέπλεαν µέσα στον λιµένα, τα οποία – όπως την πληροφόρησαν – ήταν
τα πτώµατα των ανθρώπων που είχαν καεί επάνω στη µαούνα.
Ένας σηµαίνων Ολλανδός έµπορος της Σµύρνης που είχε καταφύγει στη
θαλαµηγό του όσο διαρκούσε η πυρκαϊά, µου διηγήθηκε στην Αθήνα ότι
όλη τη νύχτα της τροµερής 13ης Σεπτεµβρίου άκουγε φρικτές κραυγές
από την παραλία που ξαφνικά σταµατούσαν µε έναν παράξενο παφλασµό
του νερού. Το άλλο πρωί έµαθε ότι είχε αποκεφαλιστεί ένας σωρός
Ένα βιβλίο που θα ενδιέφερε πάρα πολύ τους ανθρώπους θα µπορούσε
να γραφεί από τον καθένα που θα φρόντιζε να πάρει συνεντεύξεις από
πρόσφυγες και να γράψει τις διηγήσεις που θα άκουε απ’ αυτούς για
δραπετεύσεις την τελευταία στιγµή και για έξυπνα τεχνάσµατα
απελπισίας, στα οποία κατέφυγαν. Μια πλούσια γυναίκα µε µεγάλη
οικογένεια από µικρά παιδιά, τα έσωσε όλα µέσα στον συνωστισµό και
τον πανικό µε το να δέση ένα µακρύ σχοινί ολόγυρα στις µέσες τους, το
άλλο άκρο του οποίου έδεσε στη δική της. Μια κυρία που κατοικούσε
στα Βούρλα, µια µεγάλη πόλη κοντά στη Σµύρνη, έσωσε την ωραία της
κόρη µε το να την µεταµφιέσει σε µια άσχηµη και καµπουριασµένη
γρηούλα. Μια γυναίκα στις Ηνωµένες Πολιτείες, Αµερικανίς πολίτις, µου
έγραψε ότι το µικρό της κοριτσάκι τεσσάρων ετών που το είχε αφήσει
στη Σµύρνη µε τους γονείς της, βρέθηκε σ’ ένα απ’ τα νησιά. Όσο
διαρκούσε η σφαγή το παιδάκι αυτό χώθηκε µέσα σ’ έναν ανοιχτό τάφο,
όπου έµεινε ξαπλωµένο για πολλές ώρες ακίνητο και σιωπηλό σαν
ποντίκι, ωσότου άκουσε να περνούνε άνθρωποι που µιλούσαν Αγγλικά
και τότε παρουσιάσθηκε και σώθηκε από φιλικά χέρια.
∆ιηγούνται φρικτές ιστορίες για την πυρπόληση αρρώστων µέσα σε
νοσοκοµεία και παιδιών µέσα σε σχολεία. Οι µαθητές και µαθήτριες των
Αµερικανικών σχολείων και ιδρυµάτων σώθηκαν στην πραγµατικότητα
όλοι, καθώς και τα ορφανά, των οποίων είχαµε αναλάβει την περίθαλψη.
Λίγο πριν απ’ την αναχώρησή µου ο Έλλην Ανώτατος Αρµοστής µου
παρέδωσε ένα σηµαντικό ποσό που άνηκε σ’ ένα ορφανοτροφείο που είχε
ιδρύσει στον Μπουτζά, προάστειο της Σµύρνης και µε παρεκάλεσε να
αναλάβω την ευθύνη για το ίδρυµα και για τους τροφίµους του. Εγώ το
έκαµα πράγµατι και κατήρτισα µια Αµερικάνικη επιτροπή για τη
συνέχιση του έργου. Τα παιδιά εσώθηκαν όλα και ανεχώρησαν για τη
Θεσ/νίκη χάρις κυρίως εις τον ηρωισµό του κ. Murman, ενός Αµερικάνου
νέου. Εν πάση περιπτώσει δεν υπάρχει αµφιβολία ότι πολλά ελληνόπαιδα
που υπηρετούσαν στα σχολεία του κέντρου της περιοχής που κάηκε,
χάθηκαν µέσα στις φλόγες και ότι πολλοί ασθενείς έχασαν τη ζωή τους
µε τον ίδιο τρόπο. Τον αριθµό όλων αυτών δεν µπορεί να τον καθορίσει
κανείς, εξ αιτίας όµως της ταχύτητας µε την οποία ξαπλωνόταν η φωτιά,
ήταν προφανώς αδύνατη η ασφαλής εκκένωση των νοσοκοµείων.
Ολοκληρωτικός βιασµός γυναικών και κοριτσιών ήταν ένα απ’ τα
κυριώτερα χαρακτηριστικά της Σµυρναϊκής τραγωδίας. Είναι ανάγκη ν’
αναφέρωµε το βδελυρό αυτό γεγονός, χωρίς όµως να εκταθούµε πολύ
σχετικά µε αυτό. ∆εν είναι δυνατό οι Χριστιανοί της Αµερικής να
διάκεινται συµπαθώς µε την πολιτική περιποιήσεως µιας φυλής που
ειδικεύεται σε µια τέτοια διαγωγή. Επί του σηµείου αυτού υπεβλήθη ένα
γράµµα απ’ την ∆όκτορα Μ. C. Elliott, µια πασίγνωστη ιατρό, εκ γενετής
Αµερικανίδα υπήκοο, που επί πολλά έτη υπηρετούσε σε Νοσοκοµεία της
Εγγύς Ανατολής. Η µαρτυρία της ∆/ρος Elliott, που δεν είδε ποτέ µια
Μουσουλµανίδα γυναίκα που να είχε βιασθεί, είναι πολύ σηµαντική και
παρεποµένως, αποτελεί φόρον τιµής και για τον Έλληνα στρατιώτη. Απ’
αυτή βλέπει κανείς επίσης ότι οι Τούρκοι περιορίζουν τα ακόλαστα όργιά
τους στα κορίτσια των Χριστιανών. Ιδού το γράµµα της ∆/ρος Elliott:
Αθήναι, Ελλάς 2 Ιουνίου 1923
Γενικόν Πρόξενον George Horton, Αµερικανικήν Πρεσβείαν Αθήνας,
Αγαπητέ µου, κ. Horton:
Πόσο σωστή ήταν η περίφηµη ρήση του Gladstone σχετικά µε τον
χαρακτήρα των Τούρκων – αποδείχθηκε πληρέστατα στην τελευταία
καταστροφή της Σµύρνης.
Η θέση µου σαν γυναίκας ιατρού µου δίνει µιαν ιδιαίτερη ικανότητα να
ξέρω το πώς φέρθηκαν οι Τούρκοι στις νέες κοπέλλες. Απ’ την πείρα µου
τεσσάρων χρόνων στην Τουρκία θεωρώ αξιοσηµείωτο ότι δεν έχω ιδεί
ποτέ µια Τούρκισσα κοπέλλα που να έχει βιασθεί. Κατά χαρακτηριστική
αντίθεση προς αυτό έχω ιδεί εκατοντάδες Χριστιανές κοπέλλες που έχουν
πάθει αυτό το πράγµα από Τούρκους άνδρες. Η τελευταία καταστροφή της
Σµύρνης δεν απετέλεσε εξαίρεση σ’ αυτό το γεγονός και µπορώ απόλυτα να
βγάλω το συµπέρασµα από όσα είδα µε τα ίδια µου τα µάτια ότι ο βιασµός
Χριστιανών κοριτσιών απ’ τους Τούρκους στη Σµύρνη ήταν ολοκληρωτικός. Πράγµατι και έχω εξετάσει δωδεκάδες τέτοιων κοριτσιών και έχω
ακούσει απ’ αυτά διηγήσεις για άλλα κορίτσια που έπαθαν τα ίδια. Εφόσον
απ’ την προσωπική µου ιατρική εξέταση εξακρίβωσα ότι η σχετική τους
διήγηση δεν ήταν καθόλου υπερβολική, δεν έχω λόγους να πιστεύω ότι όσα
µου εξέθεσαν σχετικά µε τις συντρόφισσές τους δεν ήταν σωστά.
Η µεταχείριση των κοριτσιών στη Σµύρνη κατά τη διάρκεια της τελευταίας
καταστροφής του 1922 υπήρξε ακατονόµαστη και είµαι πρόθυµη να
εκθέσω υπεύθυνα σαν Αµερικανίδα ιατρός και σαν διευθύντρια ενός
οργανισµού που εκτελεί ένα σπουδαίο ιατρικό έργο στην Ελλάδα, µετά την
καταστροφή της Σµύρνης, ότι η ίδια έκανα αυτή την διαπίστωση.
Ειλικρινώς υµετέρα
(υπογρ.) ∆ρ Μ. C. Elliott
∆ιευθύντρια των Αµερικανικών Νοσοκοµείων για γυναίκες
Αθήναι, Ελλάς
Ανάµεσα σε άλλους µάρτυρες του αίσχους της Σµύρνης ήταν και ένας
υπάλληλος του µεγάλου εµπορικού οίκου της Νέας Υόρκης Mac
Andrews and Forbes. Τα γραφεία του στη Σµύρνη βρίσκονταν στην
περιοχή που καταστράφηκε απ’ τη φωτιά. Ο άνθρωπος αυτός είδε
Τούρκους που έριχναν χειροβοµβίδες µέσα στις οικοδοµές που ύστερα
έπαιρναν φωτιά.
Ένας σηµαίνων αξιωµατούχος της Y.M.C.A., εκ γενετής Αµερικανός
υπήκοος, µου διηγήθηκε τα εξής:
«Στεκόµουν µαζί µε αρκετούς άλλους επάνω στο κατάστρωµα ενός πλοίου
και κύτταζα τη φωτιά, οπότε είδα µερικά άτοµα να ρίχνουν κάποιο υγρό
επάνω σε µια απ’ τις µεγαλύτερες οικοδοµές που βρίσκονταν ακριβώς
µπροστά στην παραλία και πολύ γρήγορα ξεπετάχτηκαν απ’ την οικοδοµή
τεράστιες φλόγες. Τούρκοι στρατιώτες περιπολούσαν την ώρα εκείνη
πάνω-κάτω µπροστά απ’ την οικοδοµή, και δεν επενέβησαν καθόλου».
Ένας άλλος πασίγνωστος παράγων της Υ.Μ.C.Α. µε πληροφόρησε ότι
είδε γυναίκες τρυπηµένες µε λόγχες από Τούρκους και τα πτώµατα
παιδιών που είχαν επίσης τρυπηθεί µε λόγχες. Το αυτοκίνητο του ίδιου
που τριγύριζε µέσα στην πόλη για περιπτώσεις αναγκών φιλανθρωπίας,
δυσκολευόταν να προχωρήσει από τα πτώµατα.
Κατά τη διάρκεια της διαµονής µου στην Ουάσιγκτον στα 1922 και 1923
συνάντησα πολλές φορές την ∆/ρα Esther Lovejoy, την πασίγνωστη
ιατρό της Νέας Υόρκης. Η ∆ρ Lovejoy είχε έλθει στη Σµύρνη ενώ οι
πρόσφυγες ήταν ακόµα στην προκυµαία και η εκκένωση της πόλεως
συνεχιζόταν. Ρίχτηκε κυριολεκτικά στη δουλειά της παροχής ιατρικής
βοήθειας στους αρρώστους και πληγωµένους και ιδιαίτερα στις επίτοκες
γυναίκες. Μου περιέγραψε µε ζωηρά χρώµατα τη λήστευση των
προσφύγων απ’ τους Τούρκους, στρατιώτες και πολίτες, και επάνω στην
παραλία και κατά τη στιγµή της επιβιβάσεώς των. Ενώ οι άνδρες µας
βοηθούσαν τους δύσµοιρους εκείνους ανθρώπους να φύγουν, οι Τούρκοι
τους χτυπούσαν βάναυσα ψάχνοντας µέσα στα ρούχα τους για χρήµατα ή
ο,τιδήποτε πολύτιµο που µπορούσαν να έχουν επάνω τους.
Ένα απ’ τα πιο αισχρά χαρακτηριστικά της τραγωδίας της Σµύρνης ήταν
η απαγωγή των ανδρών ηλικίας 18 έως 45 ετών. Αυτοί ήταν άµαχοι
γεωργοί και άλλοι που δεν είχαν ούτε την παραµικρή ευθύνη για την
αποβίβαση του Ελληνικού στρατού στη Μικρά Ασία. Αυτοί ήταν οι
προστάτες των οικογενειών και η βίαιη απαγωγή τους άφησε τις χήρες
και τα ορφανά στην υποστήριξη των δήθεν «Χριστιανικών Εθνών» και
ιδιαίτερα των Ηνωµένων Πολιτειών. ∆εν χρειάζεται κανείς παρά µόνο
λίγη φαντασία για να έχει µια εικόνα των σκηνών που µου περιέγραψαν η
∆ρ Lovejoy και άλλοι που µου διηγήθηκαν για παιδιά που αγκάλιαζαν µε
τα χέρια τους τις κνήµες των πατέρων τους και ξεφώνιζαν απελπιστικά
για έλεος, και για γυναίκες που σφίγγονταν επάνω στους άνδρες τους σ’
ένα τελευταίο αγκάλιασµα απελπισίας· και χρειάζεται λιγώτερη φαντασία
για να οραµατιστεί κανείς τον τρόπο µε τον όποιο τ’ ανδρόγυνα εκείνα
απεσπώντο ο ένας απ’ τον άλλον.
Οι τελευταίες αυτές σκηνές επάνω στην προκυµαία της Σµύρνης
αποκαλύπτουν ολόκληρο το σατανικό και µεθοδικό εφαρµοσθέν σχέδιο
των Τούρκων. Οι στρατιώτες είχαν την άδεια να κορέσουν τα ακόλαστα
ένστικτά τους για σφαγή και λεηλασία και βιασµούς, µε την επίθεση
κατά πρώτον κατά των Αρµενίων, τους οποίους έσφαζαν και έκαιαν,
βιάζοντας τις γυναίκες και τις κόρες τους. Ενώ για τους Έλληνες που
µισούσαν βαθύτερα, επιφύλασσαν έναν βραδύτερο και πιο επώδυνο
θάνατο. Οι λίγοι που γύρισαν πίσω διηγούνται φρικτά πράγµατα. Μερικοί επυροβολήθηκαν και σκοτώθηκαν κατά οµάδες. Όλοι ήταν πεινασµένοι και χιλιάδες πέθαναν από αρρώστιες, κούραση και εγκατάλειψη.
Αυθεντικές εκθέσεις Αµερικανών υπαλλήλων της Near East Relief
αναφέρουν για µικρές οµάδες απ’ αυτούς που τους συνάντησαν πολύ
µακρυά στο εσωτερικό της Μικράς Ασίας και που όταν είχαν ξεκινήσει
αποτελούνταν από χιλιάδες.
Οι Τούρκοι προφασίζονταν ότι αποµάκρυναν τον άρρενα πληθυσµό της
Σµύρνης και της περιοχής της για να ξανακτίσει τα χωριά που είχαν
καταστραφεί απ’ τον Ελληνικό στρατό κατά την υποχώρησή του. Αυτό
έχει µια χροιά δικαιοσύνης και θα έχει κάποια απήχηση σε κάθε
Αµερικανό που δεν ξέρει τα γεγονότα. Οι Έλληνες χωρικοί της Μικράς
Ασίας ήταν Οθωµανοί υπήκοοι και δεν ήταν µε κανένα τρόπο υπεύθυνοι
για τις πράξεις της Ελληνικής Κυβερνήσεως. Πολλοί λίγοι απ’ αυτούς
είχαν καταταχθεί σαν εθελοντές στο στρατό της τελευταίας και είχαν
µεταχειριστεί κάθε µέσο και κάθε υπεκφυγή που ήταν δυνατό να επινοήσουν για ν’ αποφύγουν τη µάχη: Αν οι Έλληνες της Μικράς Ασίας ήταν
µια ρωµαλέα και πολεµοχαρής φυλή και είχαν συνεργαστεί µε όλη τους
τη δύναµη µε τους Έλληνες της Ελλάδος, θα µπορούσαν να φέρουν τους
Τούρκους σε πολύ δύσκολη θέση.
Ο σκοπός του Κεµάλ, όπως είδαµε ήδη, ήταν ένας: η εξόντωση. Ο λόγος
που προφασίζονταν ότι είχαν γι’ αυτό ήταν µια απ’ τις πονηρές υπεκφυγές
που µεταχειρίζονταν οι Τούρκοι για τους κουτούς Ευρωπαίους. Αφ’
ετέρου όµως δεν ήταν Έλληνες άνδρες όλοι οι δυστυχείς που υπήχθησαν
απ’ τους Τούρκους. Πολλές χιλιάδες Χριστιανών γυναικών και κοριτσιών
παραµένουν ακόµα στα χέρια των για να ικανοποιούν τις ακόλαστες
ορµές των ή για να δουλεύουν σαν σκλάβες. Μια έκθεση που υπεβλήθη
στην Κοινωνία των Εθνών δίνει τον αριθµό «των πενήντα χιλιάδων και
άνω» – ο υπολογισµός αυτός όµως φαίνεται πολύ συντηρητικός. Οι
Ηνωµένες Πολιτείες δεν πρέπει να υπογράψουν συνθήκη ειρήνης µε την
Τουρκία πριν αποδοθούν οι άνθρωποι αυτοί.
Ο Μουσταφά Κεµάλ διέπραξε ένα τροµερό σφάλµα µε το να κάψει τη
Σµύρνη και να φερθεί εγκληµατικά στους κατοίκους της. Εάν τους
µεταχειριζόταν µε καλό τρόπο, ανεξάρτητα απ’ τη θρησκεία τους, θα
συγκεντρώνονταν όλοι µε ειλικρίνεια ολόγυρά του και θα αποδεικνυόταν
ένας πραγµατικά µεγάλος άνδρας. Επί πλέον µια τέτοια διαγωγή θα ήταν
ένας λαµπρός θρίαµβος για τον Μωαµεθανισµό.
Η καταστροφή της Σµύρνης από τους Τούρκους υπήρξε ένα γεγονός
µεγάλης σηµασίας στην Εκκλησιαστική ιστορία. Την εποχή της γεννήσεως του Προφήτη, στα 570 µ.Χ. περίπου, ο Χριστιανισµός είχε ξαπλωθεί πέρα απ’ την περιοχή που γενικά σήµερα ονοµάζουµε «Ευρώπη»,
στην αρχαία επαρχία της Ασίας που εκτεινόταν ανατολικά µέχρι την
Κασπία Θάλασσα, σε µια πλατειά λωρίδα της Συρίας και σε µια ευρεία
ζώνη της Βόρειας Αφρικής, κατ’ ευθείαν µέχρι τον Ατλαντικό Ωκεανό.
Στα 30 µ.Χ. σύµφωνα µε τον Kurtz, ιστορικό της Χριστιανικής
Εκκλησίας, υπήρχαν στον κόσµο πεντακόσιοι Χριστιανοί, στα 100 µ.Χ.
είχαν αυξηθή σε πεντακόσιες χιλιάδες και στα 311 µ.Χ. έφθαναν τα
τριάντα εκατοµµύρια.
Η Μικρά Ασία και η Αφρική είναι περίφηµες στην ιστορία της
Εκκλησίας σαν πατρίδες πολλών απ’ τους ονοµαστότερους Χριστιανούς
Πατέρες και µάρτυρες, όπως ήταν ο Πολύκαρπος, επίσκοπος της
Σµύρνης, ο Τερτυλλιανός της Καρχηδόνας, ο Κλήµης της Αλεξανδρείας,
ο Χρυσόστοµος της Αντιοχείας, ο Ωριγένης της Τύρου, ο Κυπριανός της
Καρχηδόνας και ένα πλήθος άλλων. Ο Απόστολος Παύλος γεννήθηκε
στην Ταρσό της Κιλικίας.
Κατά τον όγδοον αιώνα ο Τιµόθεος έστειλε µιαν οµάδα ιεραποστολών
απ’ την Μεσοποταµία για να προσηλυτίσουν τους Τατάρους, κι αυτή
πήγε µέχρι την Κασπία Θάλασσα και µάλιστα µπήκε και στην Κίνα
«διαδίδοντας και ξαναζωντανεύοντας στα µέρη εκείνα τη γνώση του
Ευαγγελίου». Οι Επτά Εκκλησίες της Αποκαλύψεως ήταν στη Μικρά
Ασία και το γεγονός ότι η Σµύρνη ήταν η τελευταία απ’ αυτές και
διατήρησε τη δάδα της αναµµένη µέχρι το 1922, δίνει ιδιαίτερη έµφαση
στην σηµασία της καταστροφής της απ’ τους Τούρκους, µέσα στην
Εκκλησιαστική ιστορία.
Ο σκοπός του Μεγάλου Κωνσταντίνου, όταν ίδρυσε την πρωτεύουσά
του, ήταν να χτίσει µια διακεκριµένη Χριστιανική πόλη που θα έπρεπε να
γίνει η Μητρόπολη του Χριστιανισµού. Η µεγαλοπρέπειά της, η ευγένειά
της, η τέχνη της και ο πολιτισµός της, ο πλούτος, η δύναµη και η φήµη
της σαν κέντρου µαθήσεως και ευσέβειας, έµειναν αλησµόνητα µέχρι και
σήµερα. Μπροστά στους ευγενείς άρχοντες και αρχόντισσές της οι
αριστοκράτες και αριστοκράτισσες της ∆υτικής Ευρώπης φαίνονταν
άξεστοι άνδρες και αγριοκόριτσα. Αφού καταστράφηκαν, λεηλατήθηκαν
και υπέστησαν βαρεία κακοµεταχείριση από τους Λατίνους ιππότες
(συµφορά απ’ την οποία ουδέποτε µπόρεσαν ν’ αναλάβουν) οι κάτοικοι
της Βυζαντινής αυτοκρατορίας, διατήρησαν µολαταύτα αρκετό µέρος απ’
τον πολιτισµό τους, ώστε, όταν τελικά τους υπέταξαν οι Τούρκοι, να
διασκορπιστούν στην Ευρώπη και να φέρουν την αναγέννηση στη ∆ύση.
Η Αναγέννηση, η θαυµαστή εκείνη αφύπνιση απ’ το σκοτάδι του
Μεσαίωνα οφειλόταν κατά πολύ µεγάλο µέρος στην Παιδεία που έφεραν
στην Ευρώπη οι λόγιοι της Κωνσταντινουπόλεως που διέφυγαν απ’ τους
Τούρκους. Οι λόγιοι εκείνοι είχαν διατηρήσει αναµµένο το φως της
αρχαίας κλασικής Παιδείας καθ’ όλη τη διάρκεια του σκότους και της
αµάθειας της Ευρώπης.
Εάν η Κωνσταντινούπολη είχε µπορέσει να γλυτώσει και ο Χριστιανισµός είχε µπορέσει να διασωθεί στην Εγγύς Ανατολή, οι συνέπειες για
τον πολιτισµό θα ήταν ανυπολόγιστες. Πόσο δοξασµένη πόλη θα ήταν
σήµερα µια Ελληνική Κωνσταντινούπολη, αν είχε παραµείνει διαρκώς
Ελληνική, µε τις µακρές παραδόσεις της και τους τεράστιους θησαυρούς
αρχαίου πολιτισµού! Θα ήταν ένα δεύτερο Παρίσι, µε τα σκέλη του στις
δύο πλευρές του Βοσπόρου, µεγάλη στο εµπόριο, στη µάθηση, στις
επιστήµες και σε όλα τα προτερήµατα και τις επιρροές του Χριστιανικού
Ο Sir Edwin Pears στην πασίγνωστη ιστορία του λέγει τα εξής:
«Η Νέα Ρώµη του Μεγάλου Κωνσταντίνου περιήλθε κάτω απ’ την εξουσία
µιας ορδής τυχοδιωκτών της Ανατολής που ήταν βασικά Τουρανικής
καταγωγής ή µιγάδες εξ αιτίας της πολυγαµίας τους. Αυτή ήταν η πιο
µεγάλη νίκη που κέρδισε ποτέ η Ασία στον πόλεµό της µε την Ευρώπη. Επί
πολλές δεκαετίες υστέρα απ’ αυτή φάνηκε πως αποτελούσε τουλάχιστο µια
δυνατότητα για την Ανατολή να καταστρέψει όλους τους καρπούς της νίκης
του Μαραθώνος». Ο ίδιος συγγραφεύς λέγει αλλού:
«Κάτω απ’ την εξουσία των νέων δυναστών της η Κων/πολη προοριζόταν
να καταντήσει η πιο ξεπεσµένη πρωτεύουσα στην Ευρώπη, και έγινε
ανίκανη να συνεισφέρει ο,τιδήποτε που ν’ αξίζει κάτι στην ιστορία της
ανθρωπότητας. Ούτε οι καλές τέχνες, ούτε η λογοτεχνία, ούτε καν η
χειροτεχνία και γενικά τίποτε που θα επιθυµούσε ο κόσµος να διατηρήσει
µ’ ευχαρίστηση δεν προήλθε απ’ την Βασιλίδα των Πόλεων µετά το 1453.
Η άλωσή της, όσο µπορεί να ιδεί το ανθρώπινο βλέµµα, υπήρξε ένα
δυστύχηµα για τον κόσµο χωρίς κανένα πλεονέκτηµα που να περιορίζει τις
συνέπειες: φτώχια εξ αιτίας της κακοδιοικήσεως είναι το πιο καταφάνερο
αποτέλεσµα της κατακτήσεως που έπληξε τους υπηκόους της αυτοκρατορίας. Μεγάλες εκτάσεις γης αφέθηκαν ακαλλιέργητες. Βιοµηχανίες χάθη-
καν, µεταλλεία λησµονήθηκαν. Το εµπόριο έπαυσε σχεδόν να υπάρχει. Ο
πληθυσµός λιγόστεψε. Το πλουσιώτερο κράτος της Ευρώπης έγινε το
φτωχότερο· το πιο πολιτισµένο έγινε το πιο βάρβαρο. Η ηθική κατάπτωση
των υποταχθέντων λαών και των εκκλησιών των δεν ήταν λιγώτερο
ολέθρια από την βλάβη των υλικών των συµφερόντων. Οι Χριστιανοί
αποκαρδιώθηκαν. Η σωµατική τους αντοχή ελαττώθηκε».
Η κατάσταση της Μικράς Ασίας, όπως περιγράφηκε παραπάνω από τον
Sir Edwin Pears και που ήταν αποτέλεσµα της αλώσεως της Κων/πόλεως,
χειροτέρευε συνεχώς µέχρι την τελική πλήρη καταστροφή των
Χριστιανών απ’ τους Τούρκους. Τίποτε δεν άλλαξε κατά την διάρκεια
των πέντε περίπου αιώνων που πέρασαν. Ο Τούρκος δεν άλλαξε ούτε ως
προς τον χαρακτήρα του, ούτε ως προς τις µεθόδους του. Οι σκηνές που
περιέγραψε ο Pears ότι επηκολούθησαν την άλωση της Βασιλίδος των
Πόλεων, οι σφαγές και οι βιασµοί γυναικών, διπλασιάστηκαν στη
Σµύρνη µαζί µε την πρόσθετη φρίκη των βασανισµών των Χριστιανών
επάνω στην προκυµαία.
Μετά την Κων/πολη, η Σµύρνη, η «Γκιαούρ Σµύρνη» υπήρξε το τελευταίο οχυρό του Χριστιανισµού και του Ελληνικού πολιτισµού στην Εγγύς
Ανατολή. Είχε τα µεγάλα και πολύτιµα βιβλιοπωλεία της, τους λογίους
της, τα περίφηµα σχολεία της. Οι Έλληνες και οι Αρµένιοι µπορούσαν
οποτεδήποτε να επιτύχουν την ασφάλειά τους, αν απαρνιούνταν την
πίστη τους. Μολαταύτα, αν και υπήρξαν και µερικοί αποστάτες, γενικά
διατήρησαν την πίστη τους και υπέφεραν.
Ο µόνος πολιτισµός που υπήρξε στην Τουρκία από το µαύρο εκείνο έτος
1453 ήταν εκείνος που της έδωσαν οι Χριστιανοί της παλαιάς Βυζαντινής
Αυτοκρατορίας που απόµειναν µετά την κατάρρευσή της. Σχετικά µ’
αυτό είχε µεγάλη σπουδαιότητα το έργο των Αµερικανών και άλλων
ιεραποστόλων. Είχαν εκστρατεύσει αρχικά στην Τουρκία για να προσηλυτίσουν Μουσουλµάνους. Είδαν όµως ότι δεν µπορούσαν να επιτύχουν
κάτι τέτοιο, αλλά η πραγµατική τους αποστολή ήταν απέναντι των
Χριστιανών που λαχταρούσαν να διαφωτισθούν και να εξυψωθούν πνευµατικά. Η πρόσφατη γρήγορη ανάπτυξη των τελευταίων αυτών σχετικά
µε την προοδευµένη γεωργία, τη βιοµηχανία, το εµπόριο και την εκπαίδευση είχε σαν αποτέλεσµα την παλινόρθωση του Χριστιανισµού στην
Ανατολή και την ανοικοδόµηση του γκρεµισµένου και διαλυµένου οικοδοµήµατος της παλαιάς Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Στις Μεγάλες Χριστιανικές ∆υνάµεις είχε δοθεί µια καθυστερηµένη και τελευταία ευκαιρία
να επανορθώσουν το έγκληµα που είχε γίνει εις βάρος ολόκληρου του
κόσµου, όταν η Αγία Σοφία, ο Ναός της Αιώνιας Σοφίας, έπεσε στα χέρια
των Τούρκων.
Πόσοι σφάγηκαν µέσα στη Σµύρνη και στα προάστεια και τα χωριά της;
Είναι αδύνατο να κάνει κανείς οιανδήποτε εκτίµηση εντελώς επιτυχή, οι
προσπάθειες όµως υπερβολικής ελαττώσεως του σχετικού αριθµού κατ’
ανάγκην προδίνει έλλειψη αξιοπιστίας.
Επίσηµες στατιστικές αναβιβάζουν τους Αρµένιους κατοίκους της
Σµύρνης σε είκοσι πέντε χιλιάδες και είναι βέβαιο ότι το µεγαλύτερο
µέρος των ανδρών της Κοινότητας αυτής σκοτώθηκαν, χωρίς να
υπολογίσουµε τις γυναίκες και τα κορίτσια, καθώς και πολυάριθµους
Έλληνες. Μια έκθεση ανταποκριτού προς την London Daily Chronicle
από τις 18 Σεπτεµβρίου 1922 λέγει:
«Ο χαµηλότερος υπολογισµός των ψυχών που χάθηκαν και που ανακοίνωσαν οι πρόσφυγες καθορίζει το σύνολό των σε εκατόν είκοσι χιλιάδες».
Το Πρακτορείο Reuter, σε µια ανταπόκριση της ίδιας ηµέρας κάµνει την
εξής διαπίστωση:
«Από καµµιά απ’ τις εκθέσεις δεν είναι δυνατό να δώσει κανείς ακριβείς
αριθµούς για τα θύµατα, κατά πάσαν όµως πιθανότητα πρέπει αυτά να
υπερβαίνουν τις εκατό χιλιάδες».
Ο κ. Roy Treloar, ανταποκριτής της εφηµερίδας, είχε τηλεγραφήσει τα
«Ο Νουρεδδήν Πασάς άρχισε ένα συστηµατικό ανθρωποκυνήγι εναντίον
των Αρµενίων, οι οποίοι συγκεντρώθηκαν σε οµάδες ανά εκατό,
οδηγήθηκαν στο ∆ιοικητήριο (Konak) και εφονεύθηκαν».
Ο ανταποκριτής των Times του Λονδίνου τηλεγραφούσε:
«Οι σκοτωµοί γίνονταν συστηµατικά. Τούρκοι τακτικοί στρατιώτες και
άτακτοι, όπως µας διηγήθηκαν, µάζευαν απ’ τους δρόµους ανθρώπους που
φαίνονταν πλούσιοι και αφού τους ξεγύµνωναν, τους εσκότωναν κατά
οµάδες. Πολλοί Χριστιανοί που είχαν καταφύγει στις εκκλησίες, κάηκαν
µέσα σ’ αυτές, στις οποίες έβαλαν οι Τούρκοι φωτιά».
Ο κ. Otis Swift, ανταποκριτής του «Βήµατος του Σικάγου», επισκέφθηκε τα Ελληνικά νησιά, στα οποία είχαν µεταφερθεί πρόσφυγες µε ατµό-
πλοια που είχαν πάει για την διάσωσή τους και είδε πολλά θύµατα της
τραγωδίας, που οι διηγήσεις τους και το είδος των τραυµάτων τους
παρείχαν πρόσθετη µαρτυρία για τη θηριωδία των Τούρκων. Ιδού µια
µικρή περικοπή απ’ την έκθεση του κ. Swift:
«Τα Νοσοκοµεία των Ελληνικών νησιών είναι γεµάτα από ανθρώπους που
είχαν ξυλοκοπηθεί απ’ τους Τούρκους. Σε ένα Νοσοκοµείο της Χίου είδα
ένα παιδί που ζούσε ακόµα, αν και είχε πυροβοληθεί στο πρόσωπο από ένα
στρατιώτη που είχε σκοτώσει τον πατέρα του και βιάσει τη µητέρα του. Στο
ίδιο Νοσοκοµείο υπήρχε µια οικογένεια έξη ορφανών Αρµενίων. Ένα
νήπιο τεσσάρων ετών της οικογενείας αυτής είχε ξυλοκοπηθεί µε τον
υποκόπανο τουφεκιού, γιατί δεν είχαν βρεθεί χρήµατα ραµµένα µέσα στα
ρούχα του».
Είναι αναµφισβήτητο ότι πολλές χιλιάδες απ’ τους ανυπεράσπιστους
κατοίκους της Σµύρνης και της περιοχής της σκοτώθηκαν απ’ τους
Στον αριθµό εκείνων που σκοτώθηκαν πραγµατικά κατά τις ήµερες της
σφαγής πρέπει να προστεθούν οι Έλληνες που χάθηκαν µετά τον
εκτοπισµό τους, οι άνθρωποι που πέθαναν µέσα στις φλόγες ή
σκοτώθηκαν από την κατάρρευση τοίχων, εκείνοι που εξέπνευσαν πάνω
στην προκυµαία και όλοι εκείνοι που υπέκυψαν έκτοτε από στερήσεις ή
κακώσεις ή από θλίψη. Η έκταση της καταστροφής µπορεί να
διαπιστωθεί από το µέγεθος του έργου περιθάλψεως που διενεργήθηκε
από τότε και απ’ τα τεράστια ποσά που µαζεύτηκαν ιδιαίτερα στην
Αµερική για τη συντήρηση των χηρών και ορφανών.
Η έκθεση που ακολουθεί είναι του κ. Charles V. Vickery, Γενικού
Γραµµατέως της Περιθάλψεως Εγγύς Ανατολής (Near East Relief), 5η
Λεωφόρος, αριθ. 151, Νέα Υόρκη:
«Έχοντας υπ’ όψη το χρηµατικό ποσό που έχει δαπανηθεί για περίθαλψη,
θέλω να πω ότι σχετικά µε την Περίθαλψη της Εγγύς Ανατολής το
συνολικό ποσό χρηµάτων και τροφίµων που συνεισέφερε ο Αµερικανικός
λαός έχει ανέλθει κατά προσέγγιση σε ενενήντα πέντε εκατοµµύρια
δολλάρια. Από ό,τι γνωρίζω δεν υπάρχουν στατιστικές διαθέσιµες για τα
ποσά που έχουν ξοδευθεί από άλλες χώρες. Εκείνη που συνεισέφερε τα πιο
µεγάλα ποσά υπήρξε βέβαια η Αγγλία, δεν έχουµε όµως καθόλου σχετικά
στοιχεία εδώ στο Γραφείο µας.
Σχετικά µε το δεύτερο ερώτηµά σας για το πόσα χρήµατα χρειάζονται
ακόµα, θα έλεγα ότι είναι τροµερά δύσκολο να δώσει κανείς µιαν
αξιόπιστη απάντηση σ’ αυτό, γιατί υπάρχουν τόσο πολλοί αβέβαιοι
παράγοντες µέσα στο πρόβληµα, πράγµα που εσείς το ξέρετε πολύ καλά.
Όσον αφορά στη Near East Relief, το πρόγραµµά µας θα έπρεπε να
περιορισθεί πολύ γρήγορα υστέρα από ένα ή δύο χρόνια και η Εκτελεστική
Επιτροπή επήρε οριστική απόφαση «επί τω τέλει» να γίνει ένα είδος
συντονισµού ή συγχωνεύσεως των Πρακτορείων Εγγύς Ανατολής, αφού
περάσουν πέντε χρόνια ή και νωρίτερα ει δυνατόν. Η απόφαση αυτή
πάρθηκε πριν από εννέα µήνες περίπου.
Η Near East Relief θα χρειασθεί τέσσερα εκατοµµύρια δολλάρια περίπου
το χρόνο για τα δύο προσεχή έτη, εάν µπορεί κανείς να στηριχθεί στις
σηµερινές ενδείξεις».
Μια απ’ τις σηµαντικότερες εκθέσεις σχετικά µε την πυρκαϊά είναι εκείνη
του Αιδεσ. Charles Dobson, Άγγλου ιερέως της Σµύρνης και µιας
Επιτροπής σηµαινόντων Άγγλων, κατοίκων της περιοχής, στους οποίους
περιλαµβάνονται και οι Άγγλοι ιερείς του Βουρνόβα και του Μπουτζά. Η
έκθεση αυτή επιρρίπτει την ευθύνη της φωτιάς επάνω στους Τούρκους
«των οποίων φανατικά στοιχεία, ενθαρρυνθέντα απ’ την αδεία της τριήµερης λεηλασίας, έκαψαν την πόλη µε την ελπίδα ότι έτσι θα αποµάκρυναν
οριστικά τα µη Μουσουλµανικά και µη Ιουδαϊκά στοιχεία». Μια τέτοια
έκθεση από µια τέτοια πηγή, δεν αφήνει αµφιβολία σχετικά µε το γεγονός
ότι η Σµύρνη κάηκε απ’ τους Τούρκους, µολονότι οι κύριοι που
αναφέραµε παραπάνω δεν έλαβαν υπ’ όψη το περιστατικό ότι η πόλη
ήταν τότε κάτω απ’ τον απόλυτο έλεγχο των Κεµαλικών στρατευµάτων
και ότι πάρα πολλοί µάρτυρες είδαν τακτικούς στρατιώτες του Τουρκικού στρατού, µε στολή, να βάζουν φωτιές. Σχετικά µ’ όλα αυτά επιβάλλεται να πούµε ότι η παραπάνω έκθεση αναφέρει και περιστατικά
µεγαλύτερης θηριωδίας από κείνα που εγώ έχω εκθέσει, τα οποία όµως
παραλείπω να παραθέσω.**

  • Την 20ή Σεπτεµβρίου 1922.
    ** Ολόκληρη την έκθεση µπορεί να την εύρη κανείς απ’ την Gibraltar
    Diocesan Gazette, Αριθ. 2, Τόµος 6, του Νοεµβρίου του 1922.
    Τα εξής ραδιοτηλεγραφήµατα εστάλησαν το βράδυ της 13ης Σεπτεµβρίου, ενώ ήµουν εν πλω ταξιδεύοντας για την Αθήνα και αργότερα:
    Simpson 13-9-22 22.20
    H φωτιά έφθασε σχεδόν στο Προξενείο. Το Προξενείο έχει διασωθεί µαζί
    µε όλα σχεδόν τα πράγµατα αξίας. Πολυάριθµοι άλλοι Αµερικανοί
    επιβιβάσθηκαν σε πλοία και τώρα επιβιβάζονται, δεν έχουν όµως
    συγκεντρωθεί όλοι έως τώρα. Ολόκληρος ο πληθυσµός βρίσκεται στην
    παραλία, έχω τοποθετήσει πολλά ορφανά και υπαλλήλους Αµερικανικών
    φιλανθρωπικών οργανώσεων επάνω στο πλοίο Winona µε την παράκληση,
    αλλ’ όχι διαταγή να τους αποβιβάσει στην Αθήνα µε την υπόσχεσή µου ότι
    θα τους βοηθήσετε σχετικά µε τις αποβίβασή τους.

Litchfield Capt.

Simpson 14-9-22 11.30
∆ια Horton. To Winona αναχωρεί σήµερα 4 µ.µ. για Πειραιά µε
τριακόσιους πενήντα πρόσφυγες µε την οδηγία µου ν’ αναφερθούν σε σας
για οδηγίες σχετικά µε την αποβίβασή τους. Ο Simpson υπολογίζει να
φθάσει το Winona κατ’ ευθείαν περί την 9 π.µ. την Παρασκευή.

Herburn Capt.

Simpson rdo 15-9-22 08.00
Απ’ ευθείας για τον Horton, 0114 σχετ. τα 0114 παύλα 1136. Το Winona
θα έχει περίπου 1.000 πρόσφυγες. Το αντιτορπιλλικό Odsall έφυγε στις 7
π.µ. για τη Θεσ/νίκη µε 600, όσους χωρούσε. Παρακαλώ αναγγείλατε και
βοηθείστε αποβίβαση ει δυνατόν.

Herburn Capt.

Simpson rdo 15-9-22 07.00
Ατµόπλοιο Winona 348
Γεν. Πρόξενον Horton, U.S.S. Simpson. — To Winona φθάνει στις 11 π.µ.
σήµερα µε πρόσφυγες. Παρακαλώ κανονίσατε υποβοήθηση αποβιβάσεως.
Έλλειψη τροφίµων.
Walter Master

Simpson rdo 15-9-22 08.50
∆ια Horton Αµερ. Πρόξενον 14 Σεπτεµβρίου 5 µ.µ. Το Προξενείο
κατεστράφη εντελώς την περασµένη νύχτα. Κώδικες και έγγραφα αξίας
εσώθησαν. Τρία πέµπτα πόλεως καίονται τώρα και δεν υπάρχει δυνατότης
να σταµατήσει η φωτιά. Τα προσωπικά σας πράγµατα καθώς και το
αυτοκίνητο χάθηκαν. To Credit Lyonnais βρίσκεται στο κέντρο της
καιοµένης ζώνης. Ο ∆ιευθυντής και το προσωπικό του έφυγαν.

Σχετικά µε τον τρόπο µε τον οποίο οι Τούρκοι εκµεταλλεύθηκαν πάντοτε
τα συγκρουόµενα συµφέροντα και τις αντιζηλίες των Χριστιανικών
∆υνάµεων, ο Λόρδος Morley είχε κάνει πριν από αρκετά χρόνια την εξής
επιτυχηµένη παρατήρηση:
«Η ιδιόρρυθµη αυτή διαµάχη µεταξύ Οθωµανών και Χριστιανών έγινε
βαθµηδόν ένας αγώνας ανάµεσα στις Χριστιανικές ∆υνάµεις της Βόρειας
και ∆υτικής Ευρώπης να χρησιµοποιούν βασανιστικά ζητήµατα της
Ανατολής προς όφελος δικών τους ιδιαιτέρων φιλοδοξιών».
Το σχόλιο αυτό του περίφηµου αυτού Άγγλου είχε διατυπωθεί πριν
αρχίσει εντελώς ο αιώνας του πετρελαίου και ενόσω το κυριώτερο
ενδιαφέρον της Αµερικής στην Τουρκία ήταν ακόµα µόνο η προστασία
ολίγων ιεραποστόλων.
Εδώ είναι ανάγκη να κάνουµε µια σύντοµη ανασκόπηση της πολιτικής
καταστάσεως που έδωσε στους Τούρκους τη δυνατότητα ν’ αρχίσουν
ανεξέλεγκτα τις βιαιότητες. Θα γίνει έτσι φανερό ότι οι Τούρκοι
εφήρµοσαν και πάλι την πασίγνωστη πολιτική τους, της εκµεταλλεύσεως
των διαφωνιών και των συγκρουόµενων συµφερόντων των Χριστιανικών
∆υνάµεων. Έδειξαν την ευαισθησία ενός βαρόµετρου απέναντι και του
ελάχιστου σηµείου διαφωνίας µεταξύ των Ευρωπαϊκών Κυβερνήσεων ή
λαών και µια εξαιρετική επιτηδειότητα στο να προκαλούν ή να αυξάνουν
αυτή τη διαφωνία.
Οι Τούρκοι ήταν σύµµαχοι των Γερµανών κατά τη διάρκεια του Πρώτου
Παγκοσµίου Πολέµου και ίσως οι πιο πολύτιµοι. Στην πραγµατικότητα
όλος ο χρυσός εξαφανίσθηκε απ’ την Τουρκία και είναι πρόδηλο πού θα
ήταν δυνατό να πάει. Η Τουρκική Αυτοκρατορία λεηλατήθηκε έναντι
σιταριού και άλλων τροφίµων. Πολλές αµαξοστοιχίες φορτωµένες µε
τρόφιµα µε την επιγραφή «Berlin» εκινούντο µε µεγάλη συχνότητα προς
την Κωνσταντινούπολη απ’ τη Σµύρνη κι από άλλα µακρυνά σηµεία.
∆ιατήρησαν µε δύναµη τα Στενά των ∆αρδανελλίων εναντίον των
Αγγλογάλλων και µια απ’ τις πιο υπερφίαλες και πιο συχνές καυχήσεις
τους σήµερα είναι ότι τους ενίκησαν εκεί. Η Γερµανία, µια απ’ τις
Μεγάλες πολιτισµένες ∆υνάµεις, ήταν σύµµαχος των Τούρκων σε όλο το
διάστηµα που αυτοί διενεργούσαν την εξόντωση των Αρµενίων. Μετά
την ήττα της Γερµανίας θεωρήθηκε σαν δεδοµένο ότι είχαν περάσει πια
οι κακές µέρες των Χριστιανών της Οθωµανικής Αυτοκρατορίας. Η
Τουρκία είχε παραλύσει.
Ο Μουσταφά Κεµάλ, ο οποίος έκαψε τη Σµύρνη και συµπλήρωσε την
καταστροφή των Χριστιανών, είναι δηµιούργηµα της Ευρώπης. ∆εν
ηµπορεί να αµφισβητηθεί ότι το αρχικό σχέδιο των Συµµάχων περιελάµβανε τον διαµελισµό της Οθωµανικής Αυτοκρατορίας και ότι είχαν
διαµορφωθεί διάφορα σχέδια και είχαν δοθεί υποσχέσεις που δεν
ηµπορούσαν να πραγµατοποιηθούν εξ αιτίας των συγκρουόµενων συµφερόντων και ότι οι Τούρκοι εβοηθούντο απ’ την µια ή απ’ την άλλη των
∆υνάµεων είτε µυστικά είτε φανερά, για να υπερνικηθούν οι φιλοδοξίες
Κατά τη διάρκεια της θλιβερής αυτής ιστορίας Χριστιανοί οπλίσθηκαν
εναντίον των κληρονοµικών των δυναστών και ύστερα εγκαταλείφθηκαν
στην εκδίκηση των τελευταίων. Γενικά εγκαταλείφθηκαν, γιατί καµµιά
Χριστιανική δύναµη δεν επιθυµούσε να επιτεθεί κατά των Τούρκων, απ’
τους οποίους όλες επερίµεναν µεγάλα ωφελήµατα που θα δίδονταν αργότερα άφθονα στους υπηκόους της ∆υνάµεως που θα φαινόταν η περισσότερο φιλότουρκη. Οι Ηνωµένες Πολιτείες δεν παρέλειψαν να µετάσχουν
στον φρικτόν αυτόν συναγωνισµό. Στην αρχή το συµφέρον προκάλεσε
την εξάπλωση µιας σχεδόν παγκόσµιας φιλότουρκης προπαγάνδας µέσα
σε Χριστιανικές χώρες. Όταν η απαίσια αυτή σπορά άρχισε να αποδίδει
την τροµερή συγκοµιδή της σε αµέτρητους θανάτους, ο φόβος της λαϊκής
αγανακτήσεως και αποδοκιµασίας προκάλεσε µια πολιτική αποκρύψεως
της αλήθειας και αντιχριστιανικής προπαγάνδας.
Κατά τη διάρκεια της διαµονής µου στη Θεσ/νίκη, από το 1910 ως το
1914, όλοι υπέθεταν ότι και η Ιταλία και η Αυστρία εσκόπευαν πολύ
σύντοµα να καταλάβουν την πόλη αυτή και τα πολεµικά τους έκαµναν
συχνές επισκέψεις εκεί, αµιλλώµενα µεταξύ τους σχετικά µε την
γενναιοδωρία της φιλοξενίας τους προς τους κατοίκους. Το συνηθισµένο
θέµα συνοµιλίας ήταν «Ποια θα καταλάβη τη Θεσ/νίκη, η Αυστρία ή η

Τα αυτοκρατορικά σχέδια της Αυστρίας εκµηδενίστηκαν µε την έκβαση
του Μεγάλου Πολέµου. Τα σχέδια όµως της Ιταλίας εξακολούθησαν να
είναι ζωντανά και ζωηρότερα παρά ποτέ. Σ’ ένα άρθρο του στην
εφηµερίδα Foreign Affairs της 15ης Ιουνίου 1923 ο κ. Francesco
Coppola λέγει:
«Μολονότι η Ιταλία µπήκε στον πόλεµο για να αγωνισθεί εναντίον της
απόπειρας της Γερµανίας ν’ αποκτήσει την ηγεµονία του κόσµου και για να
αποσπάσει τα ιστορικά της σύνορα και τον έλεγχο της Αδριατικής απ’ την
Αυστρία, το εκ παραδόσεως ένστικτο της Ιταλίας είχε πράγµατι σαν στόχο
να εξασφαλίσει το απαραίτητο µέτρο ασφαλείας και ελευθερίας
επεκτάσεως. Γι’ αυτόν τον λόγο ο Βαρώνος Sonino περιέλαβε µέσα στη
θεµελιώδη συµφωνία της συµµαχίας — την συνθήκη του Λονδίνου του
Απριλίου του 1915 — διατάξεις για την αποικιακή επέκταση της Ιταλίας
στην Αφρική σε περίπτωση διανοµής των Γερµανικών αποικιών µεταξύ
Αγγλίας και Γαλλίας, καθώς και για µια αντίστοιχη ζώνη στο
Νοτιοανατολικό τµήµα της Ανατολίας στην περίπτωση που οι Σύµµαχοι θα
αποκτούσαν εδάφη στην Ανατολή. Για τον ίδιο λόγο αργότερα και όταν
έλαβε γνώση της πλήρους σχεδόν διανοµής της σε τρία µέρη της Οθωµανικής Αυτοκρατορίας (η οποία είχε συµφωνηθεί κακόπιστα στα 1916 µεταξύ
της Γαλλίας, της Ρωσίας και της Αγγλίας εν αγνοία της Ιταλίας, που επί ένα
χρόνο και πλέον είχε ήδη πολεµήσει ως τότε στο πλευρό τους) ανάγκασε
τους Συµµάχους να θέσουν και πάλι το πρόβληµα επί τάπητος και να
δώσουν ένα ανάλογο µερίδιο και στην Ιταλία. Η νέα συνθήκη είχε
συζητηθεί τον Απρίλη του 1917 µεταξύ του Sonino, του Ribot και του Λόυδ
Τζώρτζ στον Άγιο Ιωάννη της Μωριέννης — απ’ τον όποιο πήρε και τ’
όνοµά της — συνοµολογήθηκε δε και υπογράφηκε στο Λονδίνο τον
Αύγουστο του ίδιου έτους. Η συνθήκη αυτή, ενώ παραχωρούσε την
Κων/πολη και τον Καύκασο, την Αρµενία και ένα µέρος της Ανατολικής
παραλίας του Ευξείνου Πόντου στη Ρωσία, τη Συρία και την Κιλικία στη
Γαλλία, την Μεσοποταµία και το προτεκτοράτο επάνω στην Αραβία, στην
Αγγλία, έδιδε στην Ιταλία την Νοτιοδυτική Ανατολία, ολόκληρο το Βιλαέτι
του Αϊδινίου µαζί µε τη Σµύρνη, ολόκληρο το βιλαέτι του Ικονίου µαζί µε
την Αττάλεια και ένα µικρό µέρος του βιλαετίου Αδάνων. Η συνθήκη όµως
αυτή είχε µέσα της ευθύς εξ αρχής ένα δηλητήριο που αργότερα έµελλε να
την εξασθενίσει. Ήδη προτού τελειώσει ο πόλεµος, οι Σύµµαχοι έσπευσαν
να εκµεταλλευθούν το πρόσχηµα της απουσίας της υπογραφής της Ρωσίας
για να καταγγείλουν τη Συνθήκη του Αγ. Ιωάννου της Μωριέννης. Έτσι
συνέβη ώστε την Άνοιξη του 1919, ο Λόυδ Τζώρτζ, επωφελούµενος απ’ την
αδυναµία και προσωρινή απουσία του Ορλάνδο και παραβιάζοντας τη
Συνθήκη του Αγ. Ιωάννου της Μωριέννης και την ανακωχή του Μούδρου,
µπόρεσε να κάνει τον διακανονισµό να δοθούν η Σµύρνη και η πέριξ αυτής
γειτονική περιοχή στην Ελλάδα. Αυτό έγινε µε την απόλυτη συναίνεση του
Προέδρου Ουίλσον, ο οποίος έχοντας πλήρη άγνοια των Ευρωπαϊκών και
Μεσογειακών υποθέσεων, άφησε τον εαυτό του να παρασυρθεί από
ιδεαλιστικές παρορµήσεις και έµφυτες προκαταλήψεις και µε την
επιδοκιµασία του Clemenceau, ο οποίος αισθανόταν πολύ µεγάλη
ευχαρίστηση που ήταν σε θέση “jouer un mauvais tour a l’ Italie”».
Μερικά απ’ τα συµπεράσµατα του Ιταλού δηµοσιολόγου είναι συζητήσιµα, το άρθρο του όµως φανερώνει την Ιταλική νοοτροπία. Όσο
διαρκούσε η Ελληνική κατοχή γινόταν πολύς λόγος στη Σµύρνη στους
στρατιωτικούς κύκλους και µεταξύ των Λεβαντίνων σχετικά µε
προσπάθειες των Ιταλών να ιδρύσουν ένα λιµένα µακρύτερα προς τα
νότια, στην περιοχή της αρχαίας Εφέσου, ο οποίος θα γινόταν ο
κυριώτερος λιµένας της Μικράς Ασίας, θα έκαµνε δε τη Σµύρνη να χάσει
κάθε σπουδαιότητα. Πολλά λέγονταν επίσης για προσπάθειες των Ιταλών
να κερδίσουν τις συµπάθειες των Τούρκων. Εν πάσει περιπτώσει είναι
βέβαιο ότι οι Τούρκοι επιδροµείς συνήθιζαν να διασχίζουν τη συνοριακή
γραµµή απ’ την Ιταλική ζώνη, να επιτίθενται εναντίον Ελλήνων και να
τους σκοτώνουν και ύστερα να καταφεύγουν στους Ιταλούς, όπου δεν
ήταν δυνατό να καταδιωχτούν.
Ο ισχυρισµός ότι οι Τούρκοι εφοδιάζονταν µε πολλά όπλα και
πολεµοφόδια από Ιταλούς εισαγωγείς, επαναλαµβανόταν µε µεγάλη
επιµονή και ουδέποτε ανασκευάσθηκε επιτυχώς. Η άποψη των Ιταλών
είχε ήδη φανερωθεί. Είχαν τη γνώµη ότι οι Σύµµαχοι είχαν υποσχεθεί τη
Σµύρνη σ’ αυτούς και ότι οι Ελληνικές δυνάµεις είχαν σταλεί εκεί
εσπευσµένα απ’ τους άπιστους συµµάχους τους για να προλάβουν τη δική
τους απόβαση. Η Ιταλία µπορεί να καλοτυχίζει τον εαυτό της που δεν
εχτύπησε τους Έλληνες στη Σµύρνη, γιατί παρ’ όλους τους πόρους της,
που υπερείχαν βέβαια τους πόρους του Βασιλέως Κωνσταντίνου, θα είχε
εµπλακεί σε σοβαρές περιπέτειες.
Στην πραγµατικότητα όµως η στάση των συνετέλεσε στην ήττα των
Ελλήνων, την πυρπόληση της Σµύρνης και την τελική καταστροφή των
Χριστιανών της Μικράς Ασίας. Καταστράφηκαν επίσης πολλές
σηµαντικές περιουσίες Ιταλών, όπως και των άλλων. Ένα επακόλουθο
της αντιπάθειας της Ιταλίας εναντίον της Ελλάδος µπορεί να εύρει κανείς
στον βοµβαρδισµό της Κέρκυρας και την κατάληψη της νήσου απ’ τον
Ιταλικό Στόλο στις 31 Αυγούστου 1923.
Στις 27 του ίδιου µηνός, πέντε Ιταλοί, µέλη της Επιτροπής καθορισµού
της µεθοριακής γραµµής µεταξύ Αλβανίας και Ελλάδος, έγιναν θύµατα
ενέδρας πάνω σε έναν απόµερο δρόµο της Αλβανίας και εφονεύθηκαν
άνανδρα από άγνωστα πρόσωπα. Οι Έλληνες απέρριψαν τις απαιτήσεις
της Ιταλικής Κυβερνήσεως, ανάµεσα στις οποίες και µια αποζηµίωση
από πενήντα εκατοµµύρια λιρέττες, µε το επιχείρηµα ότι δεν είχε
εξακριβωθεί η ενοχή τους. Αίτηση της Ελλάδος να ανατεθεί η λύση της
διαφοράς στην Κοινωνία των Εθνών απορρίφθηκε απ’ τους Ιταλούς και η
νήσος βοµβαρδίσθηκε µε αποτέλεσµα να σκοτωθούν ή να τραυµατισθούν
65 πολίτες, οι περισσότεροι πρόσφυγες. Εύκολα µπορεί κανείς να
καταλάβει την αγανάκτηση των Ιταλών, είναι όµως αναγκαία η γνώση
των προηγουµένων γεγονότων για να εξηγηθεί ο ολότελα περιττός
βοµβαρδισµός µιας Ελληνικής νήσου επί τη βάσει ανεπαρκών δεδοµένων
καθώς και ο σκοτωµός ή τραυµατισµός εξήντα πέντε εντελώς αθώων
ατόµων. Επειδή όµως οι τελευταίοι αυτοί σκοτώθηκαν µε κανόνια, δεν
µπορεί να πει κανείς βέβαια ότι δολοφονήθηκαν.

Η συµµετοχή της Γαλλίας στην τραγωδία της Εγγύς Ανατολής είναι
γνωστή. ∆εν έχει κανείς ανάγκη να ψάξει πολύ για να βρει τα κίνητρά
της: Ένα ειλικρινές, πικρό και καθαρό µίσος εναντίον του Βασιλέως
Κωνσταντίνου και για κάθε τι που έχει σχέση µε κείνον και καχυποψία
σχετικά µε την επέκταση της Αγγλίας σε µια περιοχή, επάνω στην οποία
η ίδια η Γαλλία είχε αφιερώσει µεγάλη προσοχή επί πολλά χρόνια.
Γάλλοι κεφαλαιούχοι και η Γαλλική Κυβέρνηση έκαµναν σοβαρές
επενδύσεις µέσα στην Τουρκία και είχεν αναπτυχθεί Γαλλική προπαγάνδα από ένα ευρύ δίκτυο Καθολικών Σχολών που υποστηρίζονταν
επίσηµα, των οποίων οι σκοποί σε ό,τι αφορούσε τα κυβερνητικά συµφέροντα ήταν να προσελκύσουν τους ντόπιους νέους και να τους κάµνουν
Γάλλους υπηκόους. Επέκταση ή επικρατούσα επιρροή της Αγγλίας ή
άλλου κράτους µέσα στην Τουρκία θα σήµαινε να διακινδυνεύσουν τα
µεγάλα χρηµατικά ποσά που είχαν επενδυθεί εκεί απ’ τους Γάλλους και
να πάνε χαµένα τόσα χρόνια υποµονητικής εργασίας.
Η εισβολή αυτή µέσα στην Οθωµανική Αυτοκρατορία διατυπώθηκε µε
θαυµαστό τρόπο σε µια διάλεξη που έδωσε στα 1922 ο κ. Passereau,
∆ιευθυντής του Γαλλικού Commercial Bureau της Κων/πόλεως και
δηµοσιεύθηκε εκτενώς στην Echo de France της Σµύρνης. Ιδού µερικά
αποσπάσµατα απ’ αυτή:
«Σήµερα ο καθένας συνδέει ασυναίσθητα τόπους σαν την Κωνσταντινούπολη, την Ιερουσαλήµ, τη Βηρυττό, τη Συρία και τον Λίβανο µε τη Γαλλική
επιρροή και εδώ παρουσιάζονται τω όντι σχεδόν αµέτρητες αποδείξεις των
πολλών τρόπων µε τους οποίους οι Γάλλοι ασκούν σήµερα και έχουν
ασκήσει επί πολύν καιρό ευρύτατη και ευεργετική επιρροή από το ένα άκρο
της Ανατολής µέχρι το άλλο.
Σχολεία δικά µας, κοινωφελή ιδρύµατα, νοσοκοµεία, γηροκοµεία, άσυλα
ορφανών και εκθέτων έχουν ιδρυθεί σε κάθε σηµείο της Ανατολής. Σε κάθε
πόλη του εσωτερικού, σε όλα τα σηµαντικά χωριά καθ’ όλο το µήκος των
σιδηροδροµικών γραµµών, τελειωµένα ή υπό κατασκευή, υπάρχουν σχολεία και Γάλλοι διδάσκαλοι, άνθρωποι που διδάσκουν στα παιδιά τη δόξα
της Γαλλίας, τη γλώσσα µας, την ιστορία µας.
Ας κάµωµε τώρα µια ανασκόπηση των Γαλλικών οικονοµικών συµφερόντων µέσα στην Οθωµανική Αυτοκρατορία και ας ιδούµε σε ποιο βαθµό η
Γαλλική επιρροή έκαµε αισθητή την παρουσία της απ’ αυτή την άποψη.
Μερικά απ’ τα συµφέροντα αυτά απαριθµούνται παρακάτω και περιγράφονται λεπτοµερώς:
Οθωµανικό ∆ηµόσιο Χρέος: Το µερίδιο της Γαλλίας στο ∆ηµόσιο χρέος,
εξωτερικό και εσωτερικό, είναι φράγκα ή 60,31% του
κεφαλαίου ολοκλήρου του χρέους. Το υπόλοιπο του χρέους µοιράζεται
κυρίως µεταξύ της Αγγλίας και της Γερµανίας, και ανέρχεται ως προς την
πρώτη στα 14,19%, ως προς την δεύτερη στα 21,31%.
Τουρκικά ∆άνεια: Η ιστορία των κυβερνητικών ∆ανείων στην Τουρκία
χρονολογείται απ’ τον Κριµαϊκό Πόλεµο. Από την εποχή εκείνη και δώθε η
Γαλλία επενέβαινε αδιάκοπα σε κάθε περίσταση που ηπειλείτο το ∆ηµόσιο
Χρέος από εσωτερικές δυσκολίες, είτε κάτω απ’ τη µορφή βοηθείας στην
αναδιοργάνωση είτε µε οικονοµική βοήθεια.
Γαλλικές ιδιωτικές επιχειρήσεις µέσα στην Τουρκία: Η Γαλλία έχει
επενδύσει µέσα στην Οθωµανική Αυτοκρατορία φράγκα
περίπου σε ιδιωτικές επιχειρήσεις. Η συµµετοχή της στις βιοµηχανικές
δραστηριό-τητες της Αυτοκρατορίας ανέρχεται στα 53,5% του συνόλου, µε
13,68% που αναλογούν στη Μεγ. Βρεττανία και 32,77% στη Γερµανία. Οι
σχετικές οργανώσεις περιλαµβάνουν δραστηριότητες υπό την µορφή
τραπεζών, σιδηροδρόµων, λιµένων, εγκαταστάσεων ηλεκτρικής ενεργείας,
τηλεφώ-νων, τροχιοδρόµων κλπ. και εκτείνονται σε όλο το έδαφος του
Τούρκικου κράτους και περιβάλλουν την οικονοµική ζωή της Ανατολής µε
ένα δίκτυο Γαλλικών συµφερόντων. (Ανάµεσα στα συµφέροντα αυτού του
είδους που ανέφερε ο οµιλητής είναι η Αυτοκρατορική Οθωµανική
Τράπεζα και άλλες Τράπεζες, το Μονοπώλιο του Καπνού κλπ.).
Σιδηρόδροµοι: Η Γαλλία έχει υπό κατασκευή και εκµετάλλευση 2077
χιλιόµετρα σιδηροδροµικών γραµµών µε επενδυµένο κεφάλαιο
550.238.000 φράγκα, ενώ η Γερµανία έχει αντίστοιχα 2.565 χιλιόµετρα και
η Αγγλία 610 χ.µ. Η Γαλλία έχει επενδύσει µέσα στην Τουρκία 42.210.000
φράγκα σε µεταλλεία, καθώς επίσης 80.000.000 φράγκα περίπου σε προκυµαίες και λιµένες».
Επί πλέον ο οµιλητής δίδει έναν κατάλογο από τριάντα εννέα επιχειρήσεις διαφόρων ειδών, όπου περιλαµβάνονται βιοµηχανικές, εµπορικές,
ασφαλιστικές, ατµοπλοϊκές και άλλες εταιρείες. Θα πρέπει να τονισθεί
ότι οι επενδύσεις που απαριθµήθηκαν παραπάνω είχαν γίνει εις χρυσόν.
Τα γαλλικά αισθήµατα ιδιαίτερα όσον άφορα την Αγγλία, αποκαλύπτονται σ’ ένα έργο του Γάλλου συγγραφέα Michel Paillares που φέρει τον
τίτλο «Le Khemalisme Devant Les Allies», που δηµοσιεύθηκε στα 1922.
Ο κ. Paillares είναι ένας απ’ τους εκδότες της εφηµερίδος L’ Eclair του
Η περικοπή που ακολουθεί είναι µια απ’ τις συνοµιλίες που είχε ο
Paillares µε Γάλλους αξιωµατικούς της Κων/πόλεως και που δείχνουν τα
πολύ δυνατά τουρκόφιλα, αντιχριστιανικά και αντιαγγλικά αισθήµατά
«Με παρουσιάζουν σε έναν αξιωµατικό µε διοίκηση. Είναι ένας µονοκόµµατος άνθρωπος. ∆εν µασά τα λόγια του. Μοιάζει µε άνθρωπο που έχει
λαξευθεί από έναν βράχο, γιατί είναι αµετακίνητος στις συµπάθειες και
αντιπάθειές του. Όµως ο Ανθυποπλοίαρχος που ακούσαµε ήδη, αλλά µε
µεγαλύτερη ακόµη µανία, είναι εχθρός των Αρµενίων, των Ελλήνων, των
Εβραίων και των Άγγλων.
«Όσο για µένα», κραυγάζει «δεν τίθεται καν θέµα συζητήσεως! θα έπρεπε
να είµεθα ολωσδιόλου και απόλυτα Τουρκόφιλοι — θα ήθελα να πω κάτι
περισσότερο — ενθουσιώδεις φίλοι των Τούρκων (τουρκοµανείς). Αγαπώ
τους Μουσουλµάνους και µισώ τους µη Μουσουλµάνους υπηκόους των
που είναι σκουπίδια. Να εξασφαλίσουµε στους γενναίους αυτούς
ανθρώπους την ανεξαρτησία και την εδαφική τους ακεραιότητα και θα
έχουµε στο πρόσωπό τους τους πιστότερους και ειλικρινέστερους
συµµάχους. Τι επιζητούµε εδώ; Ένα οχύρωµα εναντίον του Ιµπεριαλισµού
της Ρωσίας και της Αγγλίας; Τη διατήρηση του γοήτρου µας; Την ελεύθερη
ανάπτυξη του εµπορίου µας, τη διάδοση της γλώσσας µας; Τον σεβασµό
των σχολείων και Γυµνασίων µας; Την εξασφάλιση των οικονοµικών µας
συµφερόντων; Όλα αυτά θα τα έχουµε µόνο µε µια Γαλλοτουρκική
συνεργασία. ∆εν θα έπρεπε ν’ ακούµε πια τις Ιερεµιάδες των Αρµενίων,
των Ελλήνων και των Εβραίων. ∆εν πρέπει να συνεχίσουµε να παίζουµε το
παιγνίδι ούτε της Αγγλίας, ούτε της Ρωσίας. Πρέπει να παρακολουθούµε
αγρυπνά την Ρωσία µ’ όλο που έχει συντριβεί απ’ τον Μπολσεβικισµό. Έχει
βλέψεις επάνω σ’ αυτή τη χώρα, τις οποίες δεν πρέπει να ενθαρρύνουµε.
∆εν νοµίζω όµως ότι αποτελεί έναν άµεσο κίνδυνο. Η Αγγλία είναι εκείνη
που πάνω απ’ όλα έχει γίνει ενοχλητική. Σχεδόν όλοι µας εµείς (οι Γάλλοι
Αξιωµατικοί) είµεθα υπέρ των Κεµαλικών και εναντίον των Άγγλων και
των Ελλήνων».
Αν και αυτά που είδαµε παραπάνω είναι η γνώµη ενός µεµονωµένου
ατόµου, εκφράζουν όµως αρκετά καθαρά τη γενική νοοτροπία της
Γαλλίας, όπως εκδηλώθηκε απ’ τη Γαλλική πολιτική µετά την ανακωχή.
Είναι προφανές ότι τα αισθήµατα του Γάλλου αυτού αξιωµατικού και
των συναδέλφων του για τους οποίους οµιλεί, φανερώνουν µια οξεία
ένδειξη διαφωνίας ανάµεσα στους συµµάχους, πολύ χρήσιµης στους
Τούρκους ακόµα και στο φρικτό τους έργο των σφαγών εις βάρος των
Ο καθηγητής Davis λέγει στο βιβλίο του «Σύντοµη Ιστορία της Εγγύς
Ανατολής» (σελ. 393):
«Τον Αύγουστο του 1922, προφανώς µε Γαλλικά πολεµοφόδια και µε τη
βοήθεια Γάλλων συµβούλων, οι Κεµαλικοί ξαφνικά επετέθησαν εναντίον
των Ελληνικών θέσεων στη Βιθυνία. Το ηθικό των Ελλήνων ήταν χαµηλό:
ήταν καταβεβληµένοι απ’ τη µακρά διάρκεια της εκστρατείας και είχαν
αθλία διοίκηση. Ο στρατός τους είχε κατατροπωθεί και εξεκένωσαν την
Ανατολία µε σχεδόν απίστευτη ταχύτητα. Οι Τούρκοι προχώρησαν κατ’
ευθείαν προς την Σµύρνη, την οποία και κατέλαβαν (στις 9 Σεπτεµβρίου
1922) και ύστερα την έκαψαν. Ο κόσµος είχε τροµοκρατηθεί πάλι από µια
απ’ τις τυποποιηµένες πλέον σφαγές κατακτηθέντων πληθυσµών».
Πρέπει να σηµειωθεί ότι ούτε οι Γάλλοι, ούτε οι Ιταλοί επέτρεπαν στο
Ελληνικό Ναυτικό να ενεργεί νηοψίες στα πλοία των υπηκόων τους που
προσήγγιζαν στους Τουρκικούς λιµένες, πράγµα που αποτελούσε καθ’
εαυτό παραβίαση της ουδετερότητας και δεν ηµπορεί να ερµηνευθεί
παρά µε έναν µόνο τρόπο — ότι µετέφεραν όπλα και εφόδια στους
Κεµαλικούς µε τη συναίνεση και την προστασία των κυβερνήσεών τους.
Για τους λόγους αυτούς τα πολεµικά των γενναίων και ιπποτικών
Γάλλων, «Προστατών των Χριστιανών της Ανατολής», ήταν αναγκασµένα να ναυλοχούν ήσυχα ανάµεσα στα πτώµατα των Χριστιανών που
επέπλεαν µέσα στον κόλπο της Σµύρνης και να παρακολουθούν τις
σφαγές που συνεχίζονταν.
Το εξής τυπικό περιστατικό φανερώνει την τέλεια αρµονία που επικρατούσε στους ναυτικούς κύκλους µέσα στον λιµένα της Σµύρνης και που
ήταν αποτέλεσµα των διεθνών διαφωνιών και µε πόση τυπικότητα
τηρούνταν οι σχέσεις αβροφροσύνης: Ένας ναύαρχος είχε προσκληθεί
απ’ τη ναυαρχίδα του σε γεύµα από έναν συνάδελφό του. Καθυστέρησε
για λίγα λεπτά και ζήτησε συγγνώµη για την καθυστέρηση που είχε
προξενηθεί από το πτώµα µιας γυναίκας που είχε εµπλακεί στον έλικα
της ατµακάτου του.
Ο φωτισµένος και καλώς πληροφορηµένος συγγραφεύς ∆ρ Herbert
Adams Gibbons, σε ένα άρθρο του στο Century Magazine του Οκτωβρίου 1921, δίνει την καλύτερη ανάλυση της Γαλλικής και Ιταλικής
συµπεριφοράς απέναντι των Τούρκων που έχω ιδεί οπουδήποτε. Φυσικά
δεν ηµπορούµε να την µεταφέρουµε εδώ στο σύνολό της, µερικές όµως
περικοπές απ’ αυτή θα είναι αρκετές για να δείξουν ότι η γαλλική
υποστήριξη των Τούρκων οφειλόταν στον φόβο και την ζηλοτυπία των
Γάλλων έναντι των Άγγλων. Λέγει ο ∆ρ Gibbons:
«Οι Άγγλοι θεωρούσαν την Ελλάδα σαν ένα είδος προτεκτοράτου κάτω απ’
τον οικονοµικό και στρατιωτικό έλεγχο της Μεγ. Βρεττανίας. Το σχέδιο
όµως χάλασε απ’ την πτώση του Βενιζέλου και την ήττα του Ελληνικού
στρατού στην Μικρά Ασία που επακολούθησε.
Η Εγγύς Ανατολή υπήρξε, από άποψη πολιτιστική, απ’ τις Σταυροφορίες
και ύστερα Γαλλική. Απ’ τη Θεσ/νίκη µέχρι τη Βηρυττό η Γαλλία ήταν
αποφασισµένη να έχει την υπέρτατη εξουσία. Η Παλαιστίνη παρουσίαζε τη
µόνη τελευταία παραχώρηση που µπορούσε να κάµει η Γαλλία. Βέβαια δεν
ήλπιζαν οι Γάλλοι να καταλάβουν την Κωνσταντινούπολη, δεν εννοούσαν
όµως ν’ αφήσουν ούτε τους Άγγλους να εγκατασταθούν στο Βόσπορο, όπως
είχαν κάνει στο Γιβραλτάρ και στο Πόρτ Σάιντ, στη Μάλτα και στην
Κύπρο. Γιατί αυτό θα σήµαινε την Αγγλική κυριαρχία στη Μεσόγειο και
στον Εύξεινο Πόντο και την προτεραιότητα για το Βρεττανικό κεφάλαιο
και για τα Βρεττανικά εµπορεύµατα σε αγορές που κατά παράδοση είχαν
υπάρξει Γαλλικές.
∆εν θέλω να κάµνω εικασίες. Η τάση του Γαλλικού τύπου που εµπνέεται
απ’ την Κυβέρνησή του δεν αφήνει χώρο για αµφιβολία σχετικά µε το ότι η
Γαλλία ετοιµάζεται να στείλει όπλα και χρηµατική βοήθεια στον Κεµάλ
Στη διάρκεια του πολέµου, µια απ’ τις πιο εντυπωσιακές κατηγορίες
εναντίον της Γερµανίας ήταν η φιλία της και η συµµαχία της µε την
Τουρκία καθ’ ον χρόνον οι Αρµένιοι εσφάζονταν. Η Γερµανία είχε
θεωρηθεί υπεύθυνη για τις σφαγές για τον λόγο ότι θα µπορούσε να τις
σταµατήσει εάν είχε χρησιµοποιήσει την επιρροή της επάνω στην σύµµαχό
της Τουρκία. Αυτό ήταν αληθές· δεν είναι όµως εξίσου αληθές ότι η Γαλλία
πρέπει να φέρει το όνειδος, και ως ένα βαθµό την ευθύνη, για τις σφαγές
εις βάρος των Αρµενίων και των Ελλήνων του 1920 και του 1921; Ένας
Γάλλος στρατηγός έκανε διαπραγµατεύσεις για ειρήνη µε τους Εθνικιστές
στην Κιλικία χωρίς να αξιώσει την κατάπαυση των σφαγών. Γάλλοι
διπλωµάτες συνθηκολόγησαν µε την Κυβέρνηση της Αγκύρας του Κεµάλ
Πασά παραβλέποντας τις σφαγές των Αρµενίων και των Ελλήνων. Η µόνη
σκέψη των Γερµανών στη διάρκεια του πολέµου ήταν να χρησιµοποιήσουν
τους Τούρκους και να µη διατρέξουν κανένα κίνδυνο να τους προσβάλουν
διαµαρτυρόµενοι εναντίον των σφαγών. Αυτό όµως ακριβώς κάµνουν και
οι Γάλλοι τώρα».
Αυτή είναι η καθαρή αλήθεια και είναι φρικτή. Το ερώτηµα που
γεννιέται αυτόµατα στο µυαλό κάθε αξιοπρεπούς Αµερικανού είναι: τι
έκαναν (αν έκαµναν κάτι) οι Ηνωµένες Πολιτείες, η µεγάλη Χριστιανική
χώρα, η ελπίδα του κόσµου και πηγή των ιεραποστολικών δραστηριοτήτων, σε όλο το διάστηµα που συνέβαιναν αυτά τα πράγµατα; Ποιάν
επιρροή άσκησαν και ποια σηµαντική ανακοίνωση διαµαρτυρίας και
φρίκης έκαναν;
∆ιάφορα ιστορικά συµβάντα συνδεόµενα µε Γαλλικές φιλότουρκες, στην
πραγµατικότητα όµως µίσαγγλες δραστηριότητες, είναι πολύ ενδιαφέροντα για έναν που µελετά την ψυχολογία της διπλωµατίας και την ευκολία
µε την οποία µπορούν να επηρεασθούν οι λαοί στις προτιµήσεις και στα
µίση τους από κείνους που τους κυβερνούν.
Σε µια κρίσιµη περίοδο του (σ.τ.µ.: πρώτου παγκοσµίου) πολέµου, στο
Βαλκανικό µέτωπο οι Σύµµαχοι είχαν αξιώσει την αποστράτευση του
Ελληνικού Στρατού και την παράδοση του µισού Ελληνικού στόλου και
µεγάλου µέρους του Ελληνικού πυροβολικού. Ο Βασιλεύς Κωνσταντίνος
ύστερα απ’ τις επιτυχείς εκστρατείες του στα Βαλκάνια, είχε γίνει
αντικείµενο θεϊκής σχεδόν λατρείας στους Έλληνες και οι Σύµµαχοι τον
φοβούνταν. Στις 2 ∆εκεµβρίου 1916 ένα τµήµα Γάλλων Ναυτών εβάδισε
µέσα στην Αθήνα για να καταλάβει το Ελληνικό στρατιωτικό υλικό που
είχε ζητηθεί. Έλληνες στρατιώτες πυροβόλησαν εναντίον των Γάλλων
ναυτών, ένας αριθµός απ’ τους οποίους σκοτώθηκαν.
Αυτό ήταν µια πολύ θλιβερή και ανόητη πράξη εκ µέρους των Ελλήνων.
Ήταν µάλλον ανόητο να σταλούν λίγοι ξένοι ναύτες µέσα σε µια
πρωτεύουσα για ν’ αποσπάσουν το πυροβολικό της και να περιµένουν να
γίνουν δεκτοί µε ανοικτές αγκάλες. Το ατυχές αυτό συµβάν είναι σήµερα
η βασική αιτία για το βαθύ µίσος των Γάλλων εναντίον των Ελλήνων. Ο
G. F. Abbott στο βιβλίο του «Η Ελλάς και οι Σύµµαχοι» περιγράφει ως
εξής τ’ αποτελέσµατα της λεγόµενης «Μάχης των Αθηνών»:
«Και έτσι η “ειρηνική επίδειξη” ετελείωσε αφού στοίχισε στους Έλληνες
τέσσερις αξιωµατικούς και είκοσι έξι άνδρες νεκρούς και πενήντα έναν
τραυµατισµένους. Οι απώλειες των Συµµάχων ήταν εξήντα νεκροί,
ανάµεσα στους οποίους έξι αξιωµατικοί και εκατόν εβδοµήντα εξι
Στις 10 Απριλίου 1920 οι Κεµαλικοί έσφαξαν άνανδρα τη Γαλλική
φρουρά της Urfa, σκοτώνοντας εκατόν ενενήντα άνδρες και τραυµατίζοντας άλλους εκατό και στις 20 Οκτωβρίου 1921 ο Franklin Bouillon
υπέγραψε µια χωριστή συνθήκη ειρήνης µε τους Τούρκους. Αµέσως
ύστερα απ’ την πυρπόληση της Σµύρνης έσπευσε να πάει στην πόλη που
κάπνιζε ακόµα, αγκάλιασε τον Μουσταφά Κεµάλ και τον φίλησε.
Το φίληµα αυτό του Franklin Bouillon έγινε ιστορικό και επειδή δεν
µπορεί να παραβληθεί µε καµµιά άλλη ωρισµένη περίφηµη και απαίσια
θωπεία, αξίζει να το θεωρήσουµε σαν ένα απ’ τα δυο περιφηµότερα µέσα
στην ιερά και κοσµική ιστορία, φιλιά.
Άλλες σκηνές από τη Σµύρνη µέσα στις φλόγες
Το γεγονός της σφαγής της Γαλλικής φρουράς της Urfa, όπως µας
µεταδόθηκε από αρµόδιες πηγές, έλαβε χώρα κάτω απ’ τις έξης συνθήκες:
Οι Εθνικιστές είχαν νικήσει τις µικρές γαλλικές δυνάµεις της Urfa τις
πρώτες µέρες του Απριλίου 1920 και στο τέλος ο ∆ιοικητής των
Γαλλικών ∆υνάµεων Hauger αναγκάσθηκε να παραδοθεί. Στις 8 Απριλίου αποφάσισε να εκκενώσει την πόλη, πράγµα που έκανε υπό τους εξής
όρους: Ότι όλοι οι Χριστιανοί θα είχαν πλήρη προστασία· ότι τα σπίτια
που είχαν καταληφθεί από τη φρουρά δεν θα τα καταλάµβαναν οι
Τούρκοι προτού να εγκαταλείψει η φρουρά την πόλη, ότι οι τάφοι των
πεσόντων θα ήταν σεβαστοί· ότι θα εδίδονταν αρκετά µεταφορικά µέσα
στους Γάλλους για να µεταφέρουν τα όπλα και πολεµοφόδιά τους κλπ.
γιατί τα δικά τους µεταφορικά µέσα είχαν εξαντληθεί. Ένας αξιωµατικός
της Χωροφυλακής και δέκα άνδρες θα τους συνόδευαν για την ασφάλεια
της συνοδείας.Ολ’ αυτά είχαν γίνει δεκτά από τον Μουτεσαρίφη της Urfa
και απ’ τον ∆ιοικητή των Τουρκικών Εθνικιστικών δυνάµεων, κατά
παράβαση όµως της συµφωνίας αυτής οι Τούρκοι επετέθησαν λίγο
ύστερα απ’ την αναχώρηση των Γάλλων εναντίον τους και τους εξόντωσαν σχεδόν εντελώς. Ένας εκ γενετής Αµερικανός υπήκοος που έτυχε να
βρίσκεται στην Urfa σε υπηρεσία περιθάλψεως και που ήθελε να πάει
στο Χαλέπι, αποφάσισε να ακολουθήσει την δύσµοιρη αποστολή και
ήταν αυτόπτης µάρτυρας αυτών που συνέβησαν. Η περιγραφή που
ακολουθεί είναι πολύ ενδιαφέρουσα σαν ένα κεφάλαιο αυθεντικής
ιστορίας που δεν έχει δηµοσιευθεί µέχρι σήµερα:
«Αναχωρήσαµε απ’ την Urfa την Κυριακή 11 Απριλίου 1920 στις 1.30 π.µ.,
ενώ στην εµπροσθοφυλακή ήταν ο λοχαγός Perraut και 4 χωροφύλακες
χρησίµευαν σαν οδηγοί, στο κέντρο της συνοδείας ήταν ο Αξιωµατικός της
Χωροφυλακής Emir Effendi, που θα µας συνόδευε µέχρι τον τόπο του
προορισµού µας.
Ενώ περνούσαµε την κορυφή του λόφου παρατηρήσαµε αρκετούς
χωροφύλακες για τους οποίους µας είπαν ότι εκεί ήταν το φυλάκιό τους. Η
ανάβαση ήταν πολύ δύσκολη γιατί τα αλόγα ήταν σε αθλία κατάσταση εξ
αιτίας του ότι δεν είχαν αρκετή τροφή και άσκηση. Οι καµήλες µάς έκαναν
να καθυστερούµε, γιατί ήταν πολύ φορτωµένες και σκαρφάλωναν µε
µεγάλη βραδύτητα. Σταµατούσαµε συνήθως επί δέκα λεπτά κάθε ώρα, ενώ
η οπισθοφυλακή αποτελείτο από εκατόν πενήντα άνδρες, άλλοι δε εκατόν
εξήντα άνδρες έρχονταν δυο χιλιόµετρα πιο πίσω.
Στις 6 π.µ. ενώ περνούσαµε ένα φαράγγι επάνω σ’ ένα ίσιο κοµµάτι του
δρόµου, ξαφνικά µας επετέθησαν οι Τούρκοι από πίσω και απ’ τα δυο
πλευρά µας, έχοντας µαζί τους πολυβόλα. Οι πυροβολισµοί άρχισαν
προτού να βγουν οι καµήλες έξω απ’ το φαράγγι. Βρίσκονταν πάνω στη
στροφή και σταµάτησαν. Πριν απ’ την επίθεση προχωρούσα εγώ µε τον
∆ιοικητή Hauger και πέντε λεπτά προτού ν’ αρχίσουν οι πυροβολισµοί
ήµουν επάνω σ’ ένα αµάξι του Ερυθρού Σταυρού, όπου ήταν και δύο
τραυµατίες. Όταν άρχισαν οι πυροβολισµοί, δυο αµάξια που προηγούνταν
απ’ τα άλλα, επειδή τα άλογα ή τα µουλάρια τους είχαν τραυµατιστεί ή
σκοτωθεί, αναγκάστηκαν να σταµατήσουν. Πήδησα κάτω προσπαθώντας
να καλυφθώ µέσα σ’ ένα κοίλωµα στην άκρη του δρόµου, βλέποντας όµως
ότι ήµουν εκτεθειµένος στους πυροβολισµούς απ’ τις κορυφές των λόφων,
αποφάσισα να προχωρήσω παραπέρα ελπίζοντας ότι θα εύρισκα τον
∆ιοικητή που ήξερα ότι ήταν µόνο δυο γυάρδες πιο µπροστά από µένα.
Την στιγµή εκείνη η επίθεση είχε πάρει µια τροµερή µορφή. Το έδαφος εκεί
σχηµάτιζε µια λεκάνη περιβαλλόµενη από λόφους και στερούµενη από
οιαδήποτε προκάλυψη έτσι που η φάλαγγα ήταν αναγκασµένη να
προχωρήσει για να βρει µια θέση άµυνας, πράγµα που έγινε πεντακόσιες
γυάρδες παραπέρα. Έτσι η συνοδεία, µε την εξαίρεση που είπαµε,
αποκόπηκε, ενώ τα περισσότερα απ’ τα άλογα είχαν σκοτωθεί µέχρι τη
στιγµή εκείνη. Οι πυροβολισµοί ως τότε είχαν αυξηθεί πάρα πολύ και εγώ
προχωρώντας συνάντησα τον ∆ιοικητή Hauger που ήταν µαζί µε δυο
άλλους αξιωµατικούς σε µια τρύπα στην πλαγιά του λόφου (που είχαν
αφήσει µερικοί λατόµοι) και απ’ εκεί διηύθυνε τις επιχειρήσεις. Ύστερα
από λίγο ήρθαν κοντά µας και άλλοι δύο αξιωµατικοί και ο Τούρκος
αξιωµατικός της χωροφυλακής, που ήταν τότε άοπλος και δυο διερµηνείς.
Κατά τις εννέα π.µ. ακούστηκε η οπισθοφυλακή και οι πυροβολισµοί
αυξήθηκαν ακόµα περισσότερο. Σε λίγο µας συνάντησε ο αξιωµατικός που
ήταν επί κεφαλής της, ο οποίος µας έδωσε µια φρικιαστική περιγραφή
αυτών που είχαν συµβεί, τους είχαν στήσει ενέδρα σε µια χαράδρα και έτσι
πολύ λίγοι είχαν γλυτώσει.
Από έναν λόφο προς τα βόρεια παρατηρήσαµε την Τουρκική Εθνικιστική
σηµαία. Ύστερα από λίγο είδαµε αρκετούς Κούρδους να έρχονται επάνω
απ’ τους λόφους· καθώς φαίνεται ήταν µια απ’ τις φυλές τους. Κατά τις 10
η ώρα περίπου ο ∆ιοικητής Hauger συσκέφθηκε µε τους άλλους
αξιωµατικούς και αποφάσισε να παραδοθεί.
Τη στιγµή εκείνη η γραµµή είχε σπάσει προς Ανατολάς, η µεταφορά είχε
αποτύχει, η οπισθοφυλακή είχε αποκοπεί και µας έφερναν πολλούς
τραυµατίες. Και τότε ο Γάλλος ∆ιοικητής είπε στον αξιωµατικό της
Χωροφυλακής να βγει έξω µε µια σηµαία ανακωχής.
Επειδή είχαµε πολλούς Αρµενίους µαζί µας που είχαν ανάγκη προστασίας,
επρότεινα να τους συνοδεύσω εγώ. Ο ∆ιοικητής το ενέκρινε και έτσι
προχωρήσαµε προς την παράταξη του εχθρού, ο διερµηνέας µου που
κρατούσε την Αµερικανική σηµαία και εγώ, έχοντας ανάµεσά µας τον
αξιωµατικό της χωροφυλακής µε τη λευκή σηµαία. Εξακολουθούσαν να
µας πυροβολούν συνεχώς. Όταν φθάσαµε στο µέρος όπου ήταν πριν η
φάλαγγα µεταφοράς που είχε καταστραφεί, βρεθήκαµε µπροστά σ’ ένα
µεγάλο στρατιωτικό σχηµατισµό και ζητήσαµε να ιδούµε τον αρχηγό του.
Μας είπαν ότι δεν είχαν αρχηγό παρά ήταν άτακτα στρατεύµατα «Τσέτες»
Τότε έδωσα οδηγίες στον αξιωµατικό της Χωροφυλακής να στείλει
αγγελιαφόρους που να ζητήσουν την παύση του πυρός και αυτό έγινε κατά
τις 10 και 20′ π.µ. Ύστερα από λίγα λεπτά µια οµάδα Κούρδων έτρεξαν απ’
τους λόφους προς τις Γαλλικές θέσεις και η µάχη ξανάρχισε. Βλέποντας ότι
δεν ήταν δυνατό να γίνει τίποτε, εφόσον οι εχθροί δεν δέχονταν την
ανακωχή, είπα στον αξιωµατικό της Χωροφυλακής να τρέξει µ’ ένα άλογο
στην Urfa (µια απόσταση από εννιά µίλια περίπου) για να πληροφορήσει
τον Μουτεσαρίφη για όλα όσα είχαν συµβεί και να φέρει αµάξια για τους
τραυµατίες κι εκείνος συµµορφώθηκε.
Τότε είδα µε τα µάτια µου να σκοτώνονται τραυµατίες και άνδρες που
παρέδιναν τα όπλα τους. Αυτά τα είδαν και άλλοι, ανάµεσα σ’ αυτούς και ο
Υπολοχαγός Deloir, ο οποίος τώρα είναι αιχµάλωτος στην Urfa. Εζήτησα
από µια φρουρά χωροφυλάκων που έφθασε στο αναµεταξύ, να µε
συνοδεύσει µέχρι την Urfa. Προχωρήσαµε πηγαίνοντας γύρω από ένα
λόφο και διασχίζοντας τον δρόµο προς µια φυσική στέρνα, απ’ την οποία
µπορέσαµε να πάρουµε νερό. Ο αξιωµατικός που ήταν επί κεφαλής των
χωροφυλάκων της Urfa έφθασε και µου έδωσε µια φρουρά από έξι άνδρες
ακόµα, τους οποίους διέταξε να προχωρήσουν προς την πόλη όσο το
δυνατό ταχύτερα, γιατί οι άτακτοι Κούρδοι έδειχναν πολύ εχθρική στάση.
Προχωρήσαµε από έναν κυκλικό δρόµο ανάµεσα από ένα φαράγγι και
φθάσαµε στην Urfa κατά τις 2.30 µ.µ. αφού είχαµε βαδίσει επί δώδεκα
ώρες, µας συνόδευε δε και ένας Σύρος µε το όνοµα Ιακώβ, ο οποίος είχε
εργασθεί στην Ελβετική Ιεραποστολή της Urfa.
∆εν κατώρθωσα να σώσω ούτε έναν απ’ τους Αρµενίους, γιατί είχαν
Σηµείωσις: Οι αιχµάλωτοι, πενήντα περίπου, ίσως είναι στη φυλακή.
Μπορεί να είναι και περισσότεροι, αλλά επί του παρόντος δεν µπορεί
κανείς να το βεβαιώσει, γιατί υπάρχει µια πιθανότης ότι µερικοί
βρίσκονται ακόµα στα χέρια των Κούρδων. Η επίσηµη αναφορά του
Μουτεσαρίφη αναφέρει ότι θάφτηκαν εκατόν ενενήντα, στους οποίους αν
προσθέσουµε και τους εκατό που είναι σε Νοσοκοµείο ή στη φυλακή,
έχουµε σύνολο τριακόσιους περίπου, ενώ η φρουρά που είχε ξεκινήσει
αποτελείτο από τετρακόσιους και άνω.
Ειδικές σηµειώσεις: Τούρκοι τακτικοί ιππείς αφήρεσαν τα ρούχα του από
τον Υπολοχαγό Deloir, τον όποιον αναφέραµε παραπάνω, και τον οποίο
ηύραν ολόγυµνο και διέσωσαν υστέρα από λίγη ώρα Κούρδοι, οι οποίοι
του έδωσαν τροφή και τον µετέφεραν στην Urfa.
Ο Σύρος Yakub, που τον έφερα πίσω µαζί µου, και που αποπειράθηκε να
δραπετεύσει στο Χαλέπι, είναι τώρα στην Urfa. Για τους Αρµενίους δεν
ακούσαµε τίποτε.
Την ώρα που διέσχιζα το πεδίο της µάχης είδα ένα λόχο Τούρκων
τακτικών στρατιωτών του πεζικού και το τµήµα πολυβόλων µε τα
µεταγωγικά µουλάρια που προχωρούσαν προς τις Γαλλικές θέσεις. Ίσως
είχαν καθυστερήσει κάπως, εκτός εάν είχαν αναπτύξει δράση επάνω στις
κορυφές των λόφων και προχωρούσαν τώρα για να συνεχίσουν τη µάχη.
Η επίθεση έλαβε χώρα στους λόφους δυτικά απ’ την Urfa, σε απόσταση
εννιά µιλίων περίπου απ’ την πόλη και δυο µιλίων απ’ τη διασταύρωση του
Arab Punar και απ’ τους δρόµους Serondj».
Η ιστορία που είπαµε παραπάνω αποδόθηκε ακριβώς όπως την άκουσα,
χωρίς καµµιά αλλοίωση, ούτε καν στη στίξη. Τα ιδιάζοντα χαρακτηριστικά του συµβάντος αυτού είναι:
Η παραβίαση της συµφωνίας· η χρησιµοποίηση των δήθεν «άτακτων» απ’
τις Τουρκικές Αρχές για ν’ αποφύγουν τις ευθύνες και την παρουσία
τακτικών στρατιωτών για την περίπτωση ανάγκης· ο σκοτωµός των
τραυµατιών και κείνων που παρέδιδαν τα όπλα τους.
Στην Urfa βρισκόταν όσο διαρκούσε η πολιορκία η κα Richard
Mansfield, χήρα του περίφηµου ηθοποιού· ο κ. G. Woodward, λογιστής
της Near East Relief και η Mary Caroline Holmes, µια ηρωική
Αµερικανίς κυρία, η οποία έγραψε ένα βιβλίο για τα γεγονότα που έζησε
µε τον τίτλο «Between the Lines in Asia Minor» (Ανάµεσα στις γραµµές
στη Μικρά Ασία) που εκδόθηκε απ’ την εταιρία «Fleming Η. Revell
Ο ρόλος που έπαιξαν η Ιταλία και η Γαλλία και που συνέβαλε τόσο πολύ
στην εξόντωση του Χριστιανικού πληθυσµού της Τουρκίας και στα
τροµερά γεγονότα της Σµύρνης ανακεφαλαιώνεται πολύ σωστά απ’ τον
George Abbott στο έργο του που αναφέραµε παραπάνω, µε τις εξής
«Η Γαλλία που µετά την ανακωχή είχε δείξει µια δυνατή αντιζηλία για τη
θέση της Αγγλίας σε µια περιοχή του κόσµου σχετικά µε την οποία έχει η
ίδια ειδικές αξιώσεις, πολύ γρήγορα συνωµολόγησε µια ιδιαίτερη
συµφωνία µε την Τουρκία — συµπεριφορά στην οποία την µιµήθηκε η
Ιταλία — και έδωσε στους Τούρκους την ηθική και υλική της ενίσχυση
εναντίον των Ελλήνων, ενώ η Αγγλία αρνήθηκε µεν να αλλάξει την
πολιτική της υπέρ των εχθρών της, περιορίστηκε όµως να δώσει στους
Έλληνες µόνο µια πλατωνική ενθάρρυνση, την οποία εκείνοι είχαν την
αφροσύνη να θεωρήσουν πολύ σπουδαιότερη απ’ ό,τι άξιζε».

∆υστυχώς εµποδίζοµαι να γράψω πολλά ενδιαφέροντα γεγονότα που
έχουν στενό σύνδεσµο µε την παρούσα ιστορία δηλ. µερικά πράγµατα
που περιήλθαν εις γνώση µου υπό την επίσηµη ιδιότητά µου. Εν πάση
περιπτώσει πιστεύω, προς τιµήν της Μεγ. Βρεττανίας, ότι υπήρξαν
στιγµές κατά τις οποίες παρά τρίχα θα εδικαίωνε τις πιο ωραίες
παραδόσεις της. Ποτέ δεν έµαθα τι ήταν εκείνο που την εµπόδισε να το
πράξει στην πιο κρίσιµη στιγµή.
Οπωσδήποτε η Βρεττανική συµβολή στα φρικτά γεγονότα της Σµύρνης
δεν συνίστατο σε ενεργό βοήθεια προς τους Τούρκους, ούτε τους
εφοδίασε µε όπλα και πολεµοφόδια. Όµως, αν και ήταν υπεύθυνη για την
αποβίβαση των Ελλήνων στη Μικρά Ασία και οι τελευταίοι υπεράσπιζαν
τα συµφέροντα εκείνης, δεν τους έδωσε βοήθεια, αλλά µόνο µια απατηλή
ενθάρρυνση που τους οδήγησε στην καταστροφή τους. Όσον άφορα την
Αγγλία, η Ελλάς ήταν το θύµα εσωτερικών πολιτικών διαφορών της
Αγγλίας και επιθέσεων εναντίον της Κυβερνήσεώς της σχετικά µε την
πολιτική της στην Εγγύς Ανατολή. Επειδή ο Loyd George ήταν φιλέλλην,
οι πολιτικοί του αντίπαλοι έγιναν πολύ γρήγορα και — αυτόµατα —
φιλότουρκοι. Αν οι Έλληνες στρατιώτες ήταν απλά ανδρείκελα των
Άγγλων, όπως επίστευαν και οι Ιταλοί και οι Γάλλοι, τότε δεν
αποτελούσε καθόλου τίµιο παιγνίδι να εγκαταλείψουν οι Άγγλοι τους
Έλληνες στην έσχατή τους ανάγκη και η εγκατάλειψη αυτή συνεπάγεται
µια πολύ βαρεία ευθύνη, ιδιαίτερα γιατί αυτή κατέστησε δυνατή την
τροµερή καταστροφή της Σµύρνης και της ενδοχώρας της.

Ως προς την ευθύνη ηµών των Αµερικανών για την καταστροφή των
Χριστιανών της Εγγύς Ανατολής γράφω µε µεγάλο δισταγµό και θλίψη
και πρέπει να περιορισθώ στην έκθεση ορισµένων διεθνώς γνωστών
Οι µέρες και οι µήνες που προηγήθηκαν των τροµερών γεγονότων της
Σµύρνης ήταν γεµάτοι απ’ τον θόρυβο που είχαν προκαλέσει οι
παραχωρήσεις και η φιλότουρκη προπαγάνδα που είχαν κάµει τότε οι
Chester (πατέρας και γιός). Τα ενθουσιώδη φιλότουρκα άρθρα των στον
τύπο είναι ακόµα πρόσφατα στη δηµόσια γνώµη. Αλλά και άλλοι
συγγραφείς φιλότουρκοι και αντιχριστιανοί εκινούνταν πολύ δραστήρια,
µερικοί απ’ αυτούς – χωρίς αµφιβολία – κερδίζοντας έτσι τον επιούσιο.
Οι Τούρκοι είχαν δυναµώσει οικονοµικά. Ασχολούνταν µε το ξεκοκκάλισµα των περιουσιών των Χριστιανών και είχαν «ενθυλακώσει».
Οι επιτήδειοι εξευρωπαϊσµένοι κύκλοι Τούρκων κατοίκων της
Κων/πόλεως αύξησαν σε µέγιστο βαθµό τις περιποιήσεις και τη φιλοξενία που χάριζαν στους ξένους διπλωµάτες. Το είδος αυτό των ανθρώπων
της Ανατολής είναι οι πιο ευπρόσδεκτοι και γοητευτικοί άνθρωποι στον
κόσµο. Η µορφωµένη Χανούµ είναι επίσης τροµερά ελκυστική και έχει
µια δελεαστική χάρη που σπάνια την έχουν οι αδελφές της που ανήκουν
σε άλλα έθνη. Όταν µερικές απ’ αυτές βγάλουν το «γιασµάκι» τους και
δείξουν τα χαριτωµένα τους πρόσωπα µέσα στην Πόλη, δεν δυσκολεύονται πολύ να πείσουν τους διπλωµάτες ότι είναι χειραφετηµένες και ότι η
πολυγαµία είναι κάτι ξεπερασµένο για τους Μωαµεθανούς· ότι οι
Έλληνες έκαψαν τη Σµύρνη, ότι ενάµισυ εκατοµµύριο Χριστιανοί στην
πραγµατικότητα αυτοκτόνησαν και δεν σφάγηκαν πραγµατικά ή ο,τιδήποτε άλλο επιθυµούν.
Πώς µπορεί κανείς να µην πιστεύει ο,τιδήποτε όταν µεταφερθεί στην
εποχή Χαρούν Αλ Ρασίντ και βρίσκεται µέσα σ’ ένα µέγαρο γεµάτο
τριαντάφυλλα του Κασµίρ και πάνω σ’ ένα χαλί µαγεµένο;
Ο αντιπρόσωπός µας στην Κωνσταντινούπολη Ναύαρχος Mark I. Bristol
είναι µια προσωπικότης πάρα πολύ γοητευτική: τίµιος, γενναίος, µεγαλόψυχος µε συµπεριφορά ανοιχτόκαρδη και ελκυστική. Με την λεπτή και
µαγνητική έλξη του πρόσχαρου και υποχρεωτικού χαρακτήρος του
συγκεντρώνει ολόγυρά του, οπουδήποτε και αν βρίσκεται, µια οµάδα
θαυµαστών και µαθητών, οι οποίοι υπερασπίζονται τον ναύαρχο και κάθε
τι που σκέπτεται και κάµνει.
Οι αξιωµατικοί του Ναυτικού που έρχονταν στη Σµύρνη ύστερα από
αίτηση του Προξενείου ήταν αντιπροσωπευτικοί τύποι του µέσου
Αµερικάνου αξιωµατικού του Ναυτικού, κύριοι µε κατανόηση υψηλού
βαθµού και µε ικανότητα που θα µπορούσε να χαρακτηρισθεί σχεδόν
τέλεια. Έρχονταν στη Σµύρνη µε ορισµένες διαταγές, τις οποίες
θεωρούσαν επιβεβληµένο καθήκον να εκτελέσουν. Εκτελούσαν εκεί όλα
τα καθήκοντά τους τέλεια και σωστά και επιτέλεσαν θαύµατα σχετικά µε
τη σωτηρία προσφύγων µετά την πυρκαϊα.
Γι’ αυτό ένοιωσα µεγάλη αµηχανία όταν µια Αµερικανίς κυρία της
Σµύρνης µε πληροφόρησε ότι ένας απ’ τους αξιωµατικούς είχε ειπεί ότι
ήταν «φιλότουρκος». Ένας άλλος, διοικητής µονάδος, εξεφράσθη µε
παρόµοιο τρόπο στην Αθήνα, σε ένα γεύµα, κατά τη διάρκεια µιας απ’ τις
διαδροµές που έκαµναν τα αντιτορπιλλικά µεταξύ της πόλεως αυτής και
της Σµύρνης.
Όταν στα 1922 πήγα στη Στρατιωτική και Ναυτική Λέσχη στην Ουάσιγκτον και ρώτησα έναν αξιωµατικό του Ναυτικού ανωτέρου βαθµού αν
ήταν αλήθεια ότι ήταν φιλότουρκος, αυτός µου απάντησε:
«Μάλιστα, είµαι, γιατί όταν ήµουν µικρός µε ανάθρεψαν µε την ιδέα πως
οι Τούρκοι διαρκώς κυνηγούσαν Έλληνες και Αρµενίους µ’ ένα µαχαίρι στο
χέρι. Ε λοιπόν: έχω πάει πολλές φορές εκεί πέρα στην Κων/πολη και δεν
έχω ιδεί τίποτε τέτοιο, έτσι κατέληξα στο συµπέρασµα πως ολ’ αυτά ήταν
µια αρλούµπα».
Και αυτά µεν τα καταλαβαίνει κανείς. Ο καθένας έχει δικαίωµα να έχει
τις γνώµες του, αδιάφορο σε ποιες αποδείξεις ή σε ποιους συλλογισµούς
τις στηρίζει. Εκείνο που µου έκαµνε έκπληξη εµένα ήταν η ιδέα που είχα
πως οι αξιωµατικοί που έρχονταν στη Σµύρνη είχαν διαταγές να είναι
Καθόµουν στην αίθουσα αξιωµατικών ενός από τ’ αντιτορπιλλικά µας
που ήταν αγκυροβοληµένο στον λιµένα της Σµύρνης. Σε µια στιγµή που
η σφαγή είχε αρχίσει να παίρνει επικίνδυνες διαστάσεις, ένας
ανταποκριτής εφηµερίδος που ήταν επιβάτης του ίδιου πολεµικού, µπήκε
στην αίθουσα, άνοιξε τη γραφοµηχανή του και άρχισε να γράφει. Όταν
είχε τελειώσει µισή σελίδα περίπου, τη διάβασε µε προσοχή, την έβγαλε
απ’ τη µηχανή και είπε:
«∆εν µπορώ να στείλω αυτήν την κουταµάρα. Θα µου κάνει κακό στην
Κων/πολη. Πρέπει να ασχοληθώ µε ελληνικές ωµότητες».
Πολλές φορές αναρωτήθηκα τι εννοούσε µ’ αυτά που είπε. Καθόµουν
πολύ κοντά του και τον άκουσα πολύ καθαρά. Ας ανασκοπήσουµε
σύντοµα την κατάσταση που έδωσε στους Τούρκους την ικανότητα κατά
το σωτήριον έτος 1922 να συµπληρώσουν την εξόντωση των Χριστιανών
στην Εγγύς Ανατολή: Οι Γερµανοί ήταν επί αρκετό διάστηµα οι
ενεργητικοί σύµµαχοι των Τούρκων και κατά το ίδιο διάστηµα
εξοντώθηκαν ένα εκατοµµύριο Αρµένιοι και πολλές χιλιάδες Έλληνες·
µετά την ανακωχή και στην διάρκεια της περιόδου που κατέληξε στην
καταστροφή της Σµύρνης και στις σφαγές που την συνόδευσαν, οι
Γάλλοι και οι Ιταλοί ήταν σύµµαχοι των Τούρκων και τους έδωσαν ηθική
και υλική ενίσχυση· οι Άγγλοι δεν βοήθησαν τους Έλληνες, αλλά
περιορίσθηκαν στην δηµοσίευση µιας περιγραφής των τροµερών
γεγονότων που είχαν λάβει χώρα µέσα στην Οθωµανική Αυτοκρατορία·
οι Αµερικανοί κέρδισαν την φήµη των Τουρκόφιλων, πιστών φίλων των
Τούρκων που χάρη στη φιλία τους αυτή θα πετύχαιναν στο τέλος την
άδεια να βάλουν σε εφαρµογή µεγάλα σχέδια που θα κατέληγαν στην
ανάπτυξη της Οθωµανικής Αυτοκρατορίας και, ενδεχοµένως, θα γέµιζαν
τα πορτοφόλια µερικών Αµερικανών. Οι Τούρκοι πίστευαν µε µεγάλη
πεποίθηση ότι η εµπορική φιλαργυρία θα µας εµπόδιζε να επέµβουµε
σχετικά µε τις θηριωδίες τους και ότι δεν θα µας άφηνε ούτε καν να τις
καταδικάσουµε αυστηρά.
Ποτέ σε όλη την ιστορία του κόσµου δεν είχαν οι Τούρκοι µια τόσο καλή
ευκαιρία να κορέσουν το πάθος τους για να χύσουν αίµα Χριστιανικό,
χωρίς να φοβούνται την επέµβαση ή την κατάκριση άλλων.
Η πρώτη συνδιάσκεψη της Λωζάννης ετελείωσε, χωρίς να επιτευχθεί
συµφωνία, στις 7 Φεβρουαρίου 1923 και η δεύτερη άρχισε στις 23
Απριλίου του ίδιου χρόνου. Στις 10 Απριλίου του ίδιου χρόνου, η Εθνική
Συνέλευση της Αγκύρας επικύρωσε τις «Παραχωρήσεις των Chester».
Επειδή οι όροι των Παραχωρήσεων αυτών συγκρούονταν σε σοβαρό
βαθµό µε τα Γαλλικά και τα Αγγλικά συµφέροντα, η ηµεροµηνία της
επικυρώσεώς των είναι πάρα πολύ ενδεικτική.
Οι παραχωρήσεις αυτές είναι τώρα νεκρές και ουδέποτε είχαν τόσο
µεγάλη σηµασία ώστε να προκαλέσουν µια σοβαρή ρήξη µεταξύ των
Ηνωµ. Πολιτειών και οιασδήποτε Ευρωπαϊκής δυνάµεως. Το Υπουργείο
Εξωτερικών αρνήθηκε ότι είχε υποστηρίξει επίσηµα το σχέδιο εκείνο και
πρέπει να του δώσουµε πίστη σχετικά µε αυτόν τον ισχυρισµό του. Αυτό
όµως δεν εµπόδισε µια γενική πεποίθηση στην Τουρκία ότι το σχέδιο είχε
την ιδιαίτερη προστασία της Αµερικανικής Κυβερνήσεως. Μια τέτοια
πεποίθηση ήταν εύκολο να δηµιουργηθεί στην Τουρκία, όπου ακόµα και
τα Ιεραποστολικά Σχολεία θεωρούνταν απ’ όλους σαν κυβερνητικά
Εν πάση περιπτώσει, δεν είναι πιθανό πως θα εισρεύσουν µεγάλα ποσά
Αµερικανικών κεφαλαίων στην Τουρκία. Οποιοδήποτε και αν είναι το
δηµόσιο αίσθηµα ή οποιαδήποτε απάθεια και αν υπάρχει σχετικά µε τη
µοίρα µερικών εκατοµµυρίων συνανθρώπων µας που ολολύζουν
ενοχλητικά όταν σφάζωνται ή όταν τα µέλη των οικογενειών τους
αποσπώνται το ένα από τ’ άλλα, ή όταν τους αρπάζουν τα σπίτια τους, το
κεφάλαιο είναι προσεκτικό· δεν έχει εµπιστοσύνη σε σιδηρόδροµους που
κατασκευάζονται σε χώρες µε κατεστραµµένες πόλεις, ούτε συνδυάζει
την ευηµερία και πρόοδο µε τις σφαγές.
Και µέσα σε όλο αυτό το ανακάτεµα των συγκρουόµενων συµφερόντων,
κατά τη διάρκεια του οποίου οι Τούρκοι εξακολουθούσαν τις σφαγές, ο
προσεκτικός παρατηρητής εντυπωσιάζεται από ένα πράγµα — απ’ την
διαύγεια της διορατικότητας του John Bull και την ακρίβεια και
σταθερότητα των σκοπών του· ήξερε τι ήθελε και το πήρε. Υπάρχουν
άφθονα πηγάδια πετρελαίου στο Maidan i Naftun, από τα οποία το
πετρέλαιο µεταφέρεται µε αγωγούς στη Mukamra, όχι µακρυά απ’ τη
Βασόρα, επάνω στον Περσικό Κόλπο, όπου οι Άγγλοι αποβιβάσθηκαν
νωρίς κατά τη διάρκεια του (σ.τ.µ.: Α’ Παγκοσµίου) πολέµου. Υπάρχουν
πλούσιες πετρελαιοφόρες πηγές στη Μουσούλη. Ο στρατηγός Townsend
κατευθυνόταν προς τα κει όταν οι Τούρκοι τον σταµάτησαν στην Kut El
Mara, αυτό όµως δεν εσταµάτησε τον Cousin John. Αυτός βρίσκεται
τώρα στη Μουσούλη και οι Τούρκοι θα ήθελαν πολύ να δώσουν τη
Μουσούλη στον Ναύαρχο Chester και τους άλλους. Κανείς δεν απορεί
που το State Department λέει ότι το ίδιο παρέµεινε έξω απ’ όλα αυτά.

Η δηµιουργία του Μουσταφά Κεµάλ από µερικές Χριστιανικές χώρες
υπήρξε µια απ’ τις πιο ασύνετες, πιο ολέθριες και πιο επικίνδυνες
ενέργειες που διέπραξε ποτέ η δυτική διπλωµατία, δολοπλοκία και
αντιζηλία. Υπάρχει ανάµεσα στους Μωαµεθανούς µια παράδοση ότι ο
Τούρκος είναι η «Σπάθη του Αλλάχ», ο «υπερασπιστής του Ισλάµ» και η
«µάστιξ εναντίον των απίστων». Επειδή όµως ο Τούρκος είναι
διανοητικά ο κατώτερος απ’ τους Μωαµεθανούς, µε κανένα ή το πολύ µε
πολύ λίγα απ’ τα χαρίσµατα και επιτεύγµατα του πολιτισµού και χωρίς
πολιτισµένη ιστορία, οι άλλοι µαθητές του Προφήτη δεν τον θεωρούν
σαν διανοητικά ή ηθικά ίσο τους.
Μόνο σε ένα ιδιαίτερο σηµείο προχώρησε ο Τούρκος πάντοτε ανάλογα
µε την εποχή κι αυτό είναι ο τρόπος µε τον οποίο πολεµά. Ίσως είναι το
µόνο παράδειγµα ενός µεγάλου και επιστηµονικά πολεµικού λαού, ο
οποίος δεν είναι µεγάλος σε τίποτε άλλο. Ο Τούρκος καταστρέφει, αλλά
δεν οικοδοµεί. Ακόµα και οι άλλοι Μωαµεθανοί που είχαν υποταχθεί
στην βάναυση και εξοντωτική εξουσία του πάντοτε αγωνίζονταν ν’
απαλλαγούν απ’ αυτή και συνεργάσθηκαν µαζί του µόνο στην κοινή
δράση εναντίον των Χριστιανών.
Ο ιστορικός Butler λέγει γι’ αυτόν:
«Οι Γότθοι µπορεί να λεηλάτησαν την Ιταλία, βγήκαν όµως εξαγνισµένοι
απ’ τις φλόγες που οι ίδιοι είχαν ανάψει. Οι Σάξωνες σάρωσαν την Αγγλία,
αλλά η µουσική της Κελτικής καρδίας τους µαλάκωσε την τραχεία τους
φύση. Οι Βισιγότθοι και οι Φράγκοι, οι Χερούλοι και οι Βάνδαλοι
απαλλάχθηκαν απ’ την θηριωδία τους µέσα στο ίδιο εκείνο φως του
πολιτισµού που είχαν αγωνισθεί να εξαφανίσουν. Ακόµα και οι αγριώτατοι
Τάταροι της Σκυθικής ερήµου επηρεάσθηκαν και µαλάκωσαν µέσα στις
κατασκηνώσεις τους από πλεγµένη λυγαριά, αλλά ο Τούρκος, οπουδήποτε
έφτασε το γιαταγάνι του εξευτέλισε, εµόλυνε και δυσφήµησε καταστρέφοντας µε αιώνια φθορά τον Ρωµαϊκό και Λατινικό πολιτισµό, ωσότου,
όταν όλα είχαν αφανισθεί, κάθησε κάτω ικανοποιηµένος απ’ την αγριότητά
του µέσα σ’ έναν λήθαργο, βαίνοντας προς ένα απελπισµένο γήρας».
Οι Μωαµεθανοί όµως δεν ξεχνούν ότι ο Τούρκος ήταν που κυρίευσε τη
µεγάλη και ένδοξη πόλη, την Κων/πολη, το τελευταίο προπύργιο της
Ευρώπης εναντίον των Ασιατικών ορδών που ερήµωναν και υποδούλωναν, ότι οι Τούρκοι ήταν που εγκαταστάθηκαν γερά στην Ευρώπη ύστερα
απ’ την µάχη στην πεδιάδα του Κοσσόβου, ότι οι Τούρκοι ήταν που
εξώντωσαν το ανθός του Ουγγρικού ιππικού – είκοσι χιλιάδες µαζί µε
τον βασιλιά τους — επάνω στη θλιβερή πεδιάδα του Mohacz στα 1526
και που ύστερα από τρία χρόνια έφτασαν µπροστά στις πύλες της
Βιέννης, την οποία πολιόρκησαν, ότι ύστερα από έναν περίπου αιώνα
µια Τουρκική ορδή χτύπησε και πάλι σαν καταιγίδα την Αυστριακή
πρωτεύουσα – που σώθηκε µόνο χάρη στην έγκαιρη άφιξη µιας
πολωνικής στρατιάς.
Κατά το τέλος του (σ.τ.µ.: Πρώτου Παγκοσµίου) Πολέµου ο Τούρκος
είχε ηττηθεί κατά κράτος και το γόητρό του είχε καταστραφεί. Η «Σπάθη
του Ισλάµ» είχε συντριβεί. Η νίκη εναντίον των Ελλήνων, αν και είχε
κερδηθεί µε τη βοήθεια Ευρωπαίων Αξιωµατικών και υλικού, και η
θεαµατική καταστροφή της Σµύρνης µαζί µε την σφαγή των κατοίκων
της, ξαναζωντάνεψε τον µύθο για τον κατακτητή και εκδικητή Τούρκο. Η
Σπάθη του Ισλάµ ξανασυγκολλήθηκε για να κατακτά και να καταστρέφει. Η φήµη για το συµβάν αυτό διαδόθηκε και η ηχώ της διατρέχει
ακόµα τον Μουσουλµανικό κόσµο στην Αίγυπτο, στην Ινδία, στη Βόρεια
Αφρική και στη Συρία.
Κι εκτός απ’ όλα αυτά, η επιτυχία του Μουσταφά Κεµάλ, που ήταν
δηµιούργηµα της διαιρέσεως των Χριστιανών και της γεµάτης αντιζηλίες
και αµοιβαία µίση ∆ύσεως, έδωσε καινούργιο θάρρος σε όλους τους
κίτρινους, µαύρους και µελαψούς λαούς, τους οποίους ο Kipling
χαρακτηρίζει σαν «βαρύ φορτίο για τον λευκόν άνθρωπο» και οι οποίοι
µπορεί να σφάζωνται µεταξύ τους για το ζήτηµα του Μωαµεθανισµού,
του Κοµφουκισµού ή του Βουδισµού, είναι όµως ενωµένοι σχετικά µε το
µίσος τους εναντίον των λευκών.
Το ξεσήκωµα στην Ανατολή είναι το ξέσπασµα ενός συναισθήµατος
πολύ βαθύτερου απ’ ό,τι νοµίζει ένας απρόσεκτος ή επιπόλαιος στοχαστής: Είναι η εκδήλωση µιας βαθειάς και ριζικής αντιπάθειας. Οι κάτοικοι της Ανατολής κουράσθηκαν να εκπολιτίζονται από ανώτερους λαούς·
να εκπαιδεύονται και να προσηλυτίζονται· να τους δείχνουν τα πεζοδρόµια· να τους αποκαλούν «Ευρασιάτες» και να βλέπουν τις κόρες τους να
«εξοστρακίζονται» όταν παντρεύονται λευκούς· να βλέπουν τα παιδιά
τους ν’ αποκλείονται απ’ τα σχολεία των λευκών και να διαχωρίζονται
δυσµενώς µε τους νόµους για τη µετανάστευση.
∆εν µπορούµε να πούµε ότι η ∆ύση έχει ολωσδιόλου άδικο όταν προσπαθεί να διατηρήσει το γόητρό της και τον ∆υτικό της πολιτισµό, µπορούµε
όµως ασφαλώς να διαπιστώσουµε ότι το µίσος που αυξάνει σταθερά στην
Ανατολή, είναι βαθύ και αµείλικτο και ότι το αποτέλεσµα θα είναι
δολοφονίες, επαναστάσεις, µικροί πόλεµοι, µεγάλοι πόλεµοι. Ο διατυπώνων τη γνώµη αυτή µπορεί να κατηγορηθεί σαν ένας υπερβολικός
«µάντης κακών». Σαν τον άνθρωπο που υψώνει το σήµα στις διασταυρώσεις της σιδηροδροµικής γραµµής µε τις λέξεις: “Σταµατήστε! Προσέξτε!
Ακούστε!” Η διχόνοια µέσα στον ∆υτικό Κόσµο που έδωσε στους
Τούρκους τη δυνατότητα να σαρώσουν κυριολεκτικά τον Χριστιανικό
πολιτισµό µέσα από την Οθωµανική Αυτοκρατορία, να κάψουν τη
Σµύρνη και να σφάξουν τους κατοίκους της µπροστά στα µάτια ενός
πανίσχυρου στόλου Ευρωπαϊκών και Αµερικανικών πολεµικών, έχει
προσθέσει ένα ανυπολόγιστο βάρος στο «Φορτίο για τον λευκόν άνθρωπο».
Ότι ένα αµοιβαίο µίσος εναντίον της ∆ύσεως συνδέει λαούς που ανταγωνίζονταν ως τώρα ο ένας τον άλλο και που έχουν διαφορετικές θρησκείες,
επιβεβαιώνεται απ’ τον Lothrop Stoddard στο βιβλίο του «The New
World of Islam» µε παραποµπή του στον συγγραφέα R. Vambery, που
αποτελεί αυθεντία σε ζητήµατα σχετικά µε τον Μουσουλµανισµό:
«Η αλλαγή στις αντιλήψεις του Μουσουλµανισµού πρέπει να διαπιστωθεί
απ’ τις πολυάριθµες εκκλήσεις που έκαναν τον τελευταίο καιρό οι
Μωαµεθανοί της Ινδίας προς τους Ινδουιστές, όπως µπορεί να το ιδούµε
απ’ το εξής δείγµα που φέρει χαρακτηριστικά τον τίτλο: ‘Το µήνυµα της
«Πνεύµα της Ανατολής» λέει το αξιοσηµείωτο αυτό ντοκουµέντο, «σήκω
και απόκρουσε τον κατακλυσµό της ∆υτικής επιθέσεως που όλο και
µεγαλώνει! Παιδιά της Ινδίας βοηθήστε µας µε τη σοφία σας, τη µόρφωσή
σας και τον πλούτο σας· δώστε µας τη δύναµή σας, τα πρωτοτόκια και την
κληρονοµιά των Ινδουιστών! Κάνετε να φανερωθούν και πάλι οι ∆υνάµεις
του Πνεύµατος, οι κρυµµένες µέσα στις κορυφές των Ιµαλαΐων Ορέων!
Αναπέµψατε προσευχές στον θεό των Μαχών, προσευχές για να
θριαµβεύσει το δίκιο πάνω στη δύναµη και να καλέσετε τις µυριάδες των
θεών σας να αφανίσουν τα στρατεύµατα του εχθρού!».
Ας παραβάλει ο αναγνώστης την έκκληση αυτή Μωαµεθανών προς τους
Ινδουϊστάς µε το πνεύµα του άρθρου της Progres De Salonique της 22ας
Ιουλίου 1910, που έχει παρατεθεί σ’ ένα προηγούµενο κεφάλαιο του
βιβλίου αυτού, µέσα στο οποίο Τούρκοι, Μωαµεθανοί και Ιάπωνες
Βουδιστές κλπ. θεωρούνται ότι έχουν κοινή υπόθεση εναντίον του
∆υτικού πολιτισµού. Ότι οι Ανατολικοί λαοί πιστεύουν ότι η ευκαιρία γι’
αυτούς θα έλθει απ’ τις διχόνοιες και τους πολέµους µεταξύ των ∆υτικών
εθνών, τους οποίους παρακολουθούν εκείνοι µε µεγάλο ενδιαφέρον και
ικανοποίηση, ειπώθηκε ήδη απ’ το 1907 απ’ τον Yahya Siddyk, έναν
Αιγύπτιο δικαστή και συγγραφέα Μωαµεθανικής πίστεως, ο οποίος
φαίνεται ότι είχε προϊδεί τον Παγκόσµιο Πόλεµο:
«Κυττάξτε τις δυνάµεις αυτές που καταστρέφονται µε τους τροµερούς
εξοπλισµούς των· που διερευνούν η µια τη δύναµη της άλλης µε βλέµµατα
προκλητικά· που απειλούν η µια την άλλη· που συνάπτουν συµµαχίες τις
οποίες παραβιάζουν συνεχώς και προοιωνίζονται τροµερές συγκρούσεις
που θ’ ανατρέψουν τον κόσµο και θα τον σκεπάσουν µε ερείπια, φωτιά και

Μερικά απ’ τα ιεραποστολικά µας σχολεία και κολλέγια µέσα στην
Οθωµανική Αυτοκρατορία που είναι ανοικτά για τις υποθέσεις τους και
εκθέσεις του ∆ιοικητικού Συµβουλίου της Ιεραποστολής περιγράφουν ότι
οι εργασίες τους ευδοκιµούν. Τα ιδρύµατα αυτά ή εξακολουθούν ή
ξαναρχίζουν τη λειτουργία τους ύστερα από ό,τι υπέφεραν κι αυτά απ’ τις
λεηλασίες και τις σφαγές. Το παραπάνω ∆ιοικητικό Συµβούλιο έβαλε σε
ενέργεια µια σοβαρή και δραστήρια εκστρατεία για τη συλλογή περισσοτέρων χρηµατικών ποσών µέσα στην Αµερική, τα οποία θα σταλούν στην
Τουρκία για τα έξοδα συντηρήσεως των ιδρυµάτων.
Σαν µέλος της Εκκλησίας και σαν τέως αξιωµατούχος που είχα υπηρετήσει τα παραπάνω ιδρύµατα σε πολλές περιστάσεις, είµαι υποχρεωµένος
να ειπώ ότι δεν έχω σοβαρές αµφιβολίες σχετικά µε το αν είναι σωστό να
συνεισφέρουµε από δω και πέρα χρήµατα για τα θρησκευτικά µας ιδρύµατα που είναι στην Οθωµανική Αυτοκρατορία, κάτω απ’ τις σηµερινές
συνθήκες. Προτού να το κάνουµε αυτό, θα έπρεπε να γνωστοποιηθεί
εκτεταµένα µέσα στην Τουρκία, ότι ο πραγµατικός σκοπός των ιδρυµάτων µας και των ανδρών και γυναικών που εργάζονται µέσα σ’ αυτά είναι
ο προσηλυτισµός, µε οιαδήποτε µέσα των Τούρκων, στον Χριστιανισµό,
που θεωρείται ότι είναι µια θρησκεία ανώτερη του Μωαµεθανισµού.
Όσοι ανήκουν στην Αµερικανική Εκκλησία θα έπρεπε να πληροφορηθούν µε ειλικρίνεια, ότι το Ιεραποστολικό ∆ιοικητικό Συµβούλιο έχει
αποδεχθεί την απαγόρευση της διδασκαλίας του Χριστιανισµού, καθώς
και το σταµάτηµα των Χριστιανικών θρησκευτικών τελετών και ότι η
Οθωµανική Κυβέρνηση δεν ευνοεί καµµιά προσπάθεια προσηλυτισµού
των Τούρκων. Αυτό όµως στην πραγµατικότητα δεν αποτελεί κάτι
καινούργιο, γιατί ο Χριστιανικός προσηλυτισµός δεν µπορούσε ποτέ να
γίνει µέσα στην Τουρκία· η αντίληψη ότι η θρησκευτική διδασκαλία
πρέπει να περιορίζεται απ’ τους ιεραποστόλους µόνο στα µέλη των
οικογενειών τους και στο διδασκαλικό προσωπικό που ανήκουν ήδη στη
Χριστιανική πίστη, είναι πρόσφατη.
Λίγον καιρό ύστερα απ’ την είσοδο των Κεµαλικών στη Σµύρνη, µια
επιτροπή Μουσουλµάνων επισκέφθηκε ένα απ’ τα σχολεία µας και
εξέφρασε τα φιλικώτερα αισθήµατά της στο προσωπικό του:
«Ελπίζουµε ότι θα εξακολουθήσετε και στο µέλλον την καλή σας δράση και
σας υποσχόµεθα κάθε υποστήριξη, καταλαβαίνετε όµως ότι δεν θα γίνεται
πια θρησκευτική διδασκαλία».
Όταν το ανέφερα αυτό στον Mr. Jacobs της Χριστιανικής Αδελφότητας
Νέων (Y.M.C.A.) εκείνος µου απάντησε: «Όπου βρίσκεται ο L… και ο
C…», και ανέφερε δυο ιεραποστόλους, «ο Χριστός θα κηρύσσεται κατά
κάποιον τρόπο». Αν όµως είναι έτσι, οι Τούρκοι θα έπρεπε να το ξέρουν.
Οιοσδήποτε άλλος τρόπος ενεργείας δεν θα είναι έντιµος, ούτε και βάσει
του παραδείγµατος των Χριστιανών της αρχαίας εποχής που οµολογούσαν την πίστη τους µέσα στις ειδωλολατρικές χώρες και υπέφεραν το
µαρτύριο. Επί πλέον είναι πολύ εύκολο να αφυπνισθεί η περιφρόνηση
των Χριστιανών απ’ τους Μωαµεθανούς και θα ήτο πολύ λυπηρό, αν
διαδιδόταν µεταξύ των Τούρκων, ότι µερικοί απ’ τους ιεραποστόλους θα
ήταν πρόθυµοι να εγκαταλείψουν τη διδασκαλία της πίστεώς τους για να
περισώσουν τα κτίριά τους και τις θέσεις τους. Αν και αυτό το πράγµα
δεν είναι σωστό, δεν θα ήταν δύσκολο να δηµιουργηθεί µια τέτοια
Μου φαίνεται πολύ απίθανο ότι το ∆ιοικητικό Συµβούλιο της Ιεραποστολής θα τολµούσε να εµφανισθεί και να πληροφορήσει επίσηµα τα µέλη
των Εκκλησιών των Ηνωµένων Πολιτειών που συντρέχουν το έργο του:
«∆εν έχουµε σκοπό, ούτε επιθυµία, είτε αµέσως είτε αργότερα να προσηλυτίσουµε Μουσουλµάνους µέσα στην Τουρκία. ∆ιευθύνουµε εκεί και έχουµε
σε λειτουργία κοσµικά σχολεία µε την ελπίδα να εξυψώσουµε το γενικό
ηθικό τους επίπεδο, και να κάνουµε Μωαµεθανούς απ’ αυτούς».
Εάν το ∆ιοικητικό Συµβούλιο µπορούσε να µαζέψει λεπτά για έναν
τέτοιο σκοπό, αυτό θα ήταν µια ειλικρινής και έντιµη υπόθεση και για
τους Τούρκους και για τους Χριστιανούς.
Είναι λογικό για έναν θερµό Χριστιανό να δίνει χρήµατα για τον
προσηλυτισµό Μουσουλµάνων. Η θρησκεία του Ναζωραίου είναι µια απ’
τις θρησκείες που προσηλυτίζουν, όπως είπε ο καθηγητής Max Muller
στην περίφηµη διάλεξη που έκαµε στο Αββαείον του Westminster στα

  1. Οπωσδήποτε δεν είναι δυνατόν να υπάρχει οιοδήποτε λογικό
    κίνητρο στη χώρα µας που θα παρακινούσε τους Αµερικανούς να
    συνεισφέρουν σοβαρά ποσά για την υποστήριξη καθαρά κοσµικών
    σχολείων σε ξένες χώρες. Ακόµα κι απ’ την ανθρωπιστική άποψη, υπάρχουν ανάγκες πολύ περισσότερο επείγουσες για να προκαλέσουν τα
    φιλάνθρωπα αισθήµατά τους.
    Το µόνο πράγµα που φοβάται ο ιεραπόστολος που εργάζεται µέσα στην
    Τουρκία, είναι το ότι θα µπορούσαν µερικοί Τούρκοι να προσηλυτισθούν. Αν συνέβαινε κάτι τέτοιο θα ξεσπούσε µια θύελλα φανατισµού
    και βιαιότητας επάνω στο κεφάλι του που θα µπορούσε να έχει σαν
    συνέπεια το κλείσιµο του σχολείου του και το τέρµα της σταδιοδροµίας
    του. ∆εν είναι δυνατόν να προσηλυτίσει κανείς Μωαµεθανούς στην
    Τουρκία, ούτε καν να τους αφήσει ν’ αντιληφθούν ότι προσπαθεί να κάνει
    κάτι τέτοιο. Κατά τη διάρκεια των τριάντα ετών που υπηρέτησα στην
    Εγγύς Ανατολή, δεν άκουσα παρά µόνο για έναν Μουσουλµάνο που
    προσηλυτίσθηκε πραγµατικά, θυµούµαι πολύ καλά την αµηχανία την
    οποία είχε προκαλέσει µεταξύ των δασκάλων του η δηµόσια οµολογία
    του που επρόκειτο να κάνει και που θα έθετε σε κίνδυνο κάθε µελλοντική
    τους δραστηριότητα, όπως και έγινε πράγµατι. Οι ιεραπόστολοι τον
    έπεισαν ότι δεν είχε φτάσει η κατάλληλη ώρα για να διακηρύξει την
    αλλαγή της πίστεώς του, αλλά οι Μουσουλµάνοι πληροφορήθηκαν το
    πράγµα και πολύ γρήγορα τον δολοφόνησαν. Σύµφωνα µε τις καλύτερες
    δυνατές πληροφορίες ο προσηλυτισµός του δύστυχου εκείνου νέου
    εστοίχισε σαράντα πέντε έως ογδόντα εκατοµµύρια δολλάρια και δεν
    κράτησε πολύ.
    Ο Μουσουλµάνος που απαρνιέται τη θρησκεία του υφίσταται εξοστρακισµό και δήµευση της περιουσίας του και στην πραγµατικότητα διαπράττει αυτοκτονία. Κατά τη διάρκεια του πολέµου και προτού να διακόψουν
    οι Τούρκοι τις διπλωµατικές σχέσεις µε τις Ηνωµένες Πολιτείες, οι
    Γερµανοί ανυποµονούσαν να καταλάβουν τα ωραία και πολυτελή κτίρια
    του ∆ιεθνούς Κολλεγίου της Σµύρνης και να τα κάµουν στρατώνες. Είχα
    δυσκολευθεί πάρα πολύ για να παρεµποδίσω αυτό το πράγµα. Σε κάποια
    συνάντησή µου µε τον Ραχµί µπέη, τον Τούρκο διοικητή (βαλή) της
    Σµύρνης τότε, αυτός µου είπε: «Ο µόνος λόγος που µπορώ να
    προστατεύσω αυτό το κολλέγιο είναι το ότι δεν είδα ποτέ οιαδήποτε
    προσπάθεια εκ µέρους του προέδρου και των καθηγητών του να
    προσηλυτίσουν Μουσουλµάνους. Αν γινόταν οιαδήποτε τέτοια προσπάθεια
    δεν θα µπορούσα πια να το προστατεύσω». Αυτό ήταν το επιχείρηµα που
    ο βαλής χρησιµοποιούσε απέναντι των Αρχών της Κων/πόλεως. Αυτή η
    σαφής πληροφορία έσωσε το κολλέγιο.
    Οι ιεραπόστολοι που είναι τώρα µέσα στην Τουρκία βρίσκονται στη θέση
    οµήρων. Έχουν ιδεί τα κτίριά τους να καταστρέφονται, τους ντόπιους
    δασκάλους τους, Αρµένιους και Έλληνες, να σφάζωνται, τους µαθητές
    των να διασκορπίζονται. Η Αµερικανική Κυβέρνηση δεν τους έδωσε
    καµµιά βοήθεια. Είναι στα χέρια των Τούρκων. Πολλοί απ’ αυτούς έχουν
    καταναλώσει τη ζωή τους για το έργο τους και αρκετοί απ’ αυτούς τα
    άνετα και µοντέρνα ιδιόκτητα σπίτια τους για την ανέγερση των οποίων
    διέθεσαν οι ίδιοι ολόκληρη τη σχετική δαπάνη ή ένα µέρος απ’ αυτή.
    Ο τόσο ικανός και επιδέξιος Σκώτος Dr. Alexander MacLachlan, έκτισε
    και διοργάνωσε το ∆ιεθνές Κολλέγιο της Σµύρνης µε σοβαρές και
    επίµονες προσπάθειες µιας ολόκληρης ζωής. Τα ωραιότατα και µεγάλης
    αξίας κτίρια που κτίσθηκαν µε χρήµατα που µαζεύτηκαν µε εράνους
    στην Αµερική, το δικό του υπέροχο σπίτι, τα χαριτωµένα οικήµατα των
    καθηγητών του Κολλεγίου που βρίσκονταν µέσα σε γοητευτικούς
    κήπους, είναι τώρα σαν να βρίσκονταν επάνω σε µια πυριτιδαποθήκη.
    Μια έκρηξη φανατισµού θα µπορούσε να σαρώσει την ειδυλλιακή αυτή
    εικόνα απ’ την επιφάνεια της γης σε µια και µόνο στιγµή. Θα µπορούσε
    να τα µεταβάλει κι αυτά σε ερείπια παρόµοια µε εκείνα της κατεστραµµένης Σµύρνης σε διάστηµα λίγων µόνο λεπτών. ∆εν θα χρειαζόταν παρά
    ένας µικρός σπινθήρας για να ανατινάξει την πυριτιδαποθήκη — µια
    δυσµενής κριτική των Τούρκων, π.χ. για τον προσηλυτισµό ενός
    Μωαµεθανού. Ο κίνδυνος γι’ αυτό το πράγµα, όπως και σχετικά µε αλλά
    παρόµοια ιδρύµατα, αυξάνει απ’ το γεγονός ότι ο αµαθής και φανατικός
    πληθυσµός της Οθωµανικής Αυτοκρατορίας είναι στη µεγάλη του
    πλειοψηφία ανεπίδεκτος αναµορφώσεως και υπάρχουν άφθονες
    πιθανότητες ότι αυτό είναι µια εκδήλωση του πνεύµατος του προφήτου.
    Ένας τουλάχιστον ιεραπόστολος διεκήρυσσε επί αρκετό διάστηµα στις
    Ηνωµένες Πολιτείες µε τρόπο θορυβώδη ότι ο Μουσταφά Κεµάλ υπήρξε
    ο Γεώργιος Ουάσιγκτον της Τουρκίας, και παρέβαλλε τους στρατιώτες
    που έκαψαν και λεηλάτησαν τη Σµύρνη και εβίασαν τις γυναίκες της µε
    τους βετεράνους της Valley Forge. Αυτό χωρίς αµφιβολία διαδόθηκε στη
    Μικρά Ασία και είχε ωφέλιµο αποτέλεσµα. Μια λέξη ακόµα: Οι
    ιεραπόστολοί µας εργάσθηκαν στην Τουρκία επί έναν αιώνα περίπου.
    Έχουν επιτελέσει θαυµαστό έργο µεταξύ των εντοπίων Χριστιανών, αλλά
    ποια ένδειξη έδωσαν οι Τούρκοι στην εν γένει συµπεριφορά τους για τα
    οιαδήποτε αποτελέσµατα που προήλθαν απ’ τα τεράστια ποσά που
    στάλθηκαν στη χώρα τους για τη διαφώτιση και την ηθική τους
    εξύψωση; Είναι αδύνατο να συζητήσει κανείς µε επιχειρήµατα µε
    οιονδήποτε φανατικό λάτρη οποιουδήποτε θρησκευτικού δόγµατος. Το
    ερώτηµα τίθεται στους φυσιολογικούς άνδρες και γυναίκες της Αµερικής.

Η σύντοµη αυτή περιγραφή σχετικά µε την µεθοδική εξόντωση του
Χριστιανισµού που ενήργησαν οι Τούρκοι, θα έπρεπε να πείσει τον
καθένα για το ότι αυτοί δεν έχουν τώρα καµµιά πρόθεση να επιτρέψουν
στον Χριστιανισµό να ξαναζωντανέψει και να διαδίδεται µέσα στα εδάφη
τους µε ξένα σχολεία. Σε προηγούµενο κεφάλαιο δώσαµε µια περιγραφή
σχετικά µε τη βοήθεια και υποστήριξη, ηθική και οικονοµική, που
έδωσαν στα ιεραποστολικά και φιλανθρωπικά ιδρύµατα των Αµερικανών
οι Έλληνες κατά το διάστηµα που κατείχαν την περιοχή της Σµύρνης,
καθώς και στη Θεσ/νίκη. Η έκθεση που ακολουθεί σχετικά µε τη
συµπεριφορά των Τούρκων απέναντι στα ίδια ιδρύµατα κάτω απ’ το
Τουρκικό καθεστώς, γράφηκε απ’ την Dana K. Getchell που είναι
πασίγνωστη µέσα στους ιεραποστολικούς κύκλους:
«Στα 1914, όταν άρχισε ο (πρώτος) Παγκόσµιος Πόλεµος, το Anatolia
College που λειτουργούσε στην Μερζιφούντα (Marsovan) της Τουρκίας
είχε εγγεγραµµένους τετρακόσιους είκοσι πέντε σπουδαστές και το
Παρθεναγωγείο του τριακόσιες σπουδάστριες περίπου. Συνολικά χίλια
περίπου άτοµα βρίσκονταν µέσα στο Αµερικανικό συγκρότηµα οικηµάτων,
στα οποία συνυπολογίζονται οι οικογένειες των καθηγητών, το υπηρετικό
προσωπικό µε τις οικογένειές τους και η Αµερικανική παροικία. Στο τέλος
του 1914 οι Αµερικανοί µόλις είχαν αποπερατώσει την οικοδοµή ενός
µεγάλου νοσοκοµείου, το οποίο κατέλαβαν οι Τούρκοι πριν να προφθάσει
να εγκατασταθεί σ’ αυτό ο Αµερικανός γιατρός.
Στα 1915 έλαβε χώρα η εκτόπιση των Αρµενίων στην αρχή της ανοίξεως
αυτού του έτους. Απ’ τους δέκα πέντε ντόπιους καθηγητές κι απ’ το
υπηρετικό προσωπικό που αριθµούσε δέκα πέντε άτοµα ακόµα, εκτοπίσθηκαν είκοσι άτοµα, όλοι άνδρες, και απ’ ότι µπόρεσαν να µάθουν οι
αρχές του κολλεγίου σκοτώθηκαν όλοι, γιατί δεν ακούστηκε γι’ αυτούς
τίποτε από τότε.
Ο οικονόµος του κολλεγίου την εποχή εκείνη πήγε στην αγορά για τη
συνηθισµένη δουλειά του και δεν εγύρισε ποτέ. Ένας πασίγνωστος Τούρκος
δικηγόρος των πόλεων που συνδεόταν τότε µε το κολλέγιο, µε
πληροφόρησε ότι αν επήγαινα µαζί του σ’ ένα ορισµένο σηµείο ενός
αµπελιού κοντά στην πόλη, θα µου έδειχνε το πηγάδι µέσα στο όποιο είχαν
ρίξει το πτώµα του ανθρώπου εκείνου. Ήταν πάρα πολύ στενοχωρηµένος
εξ αιτίας της πράξεως αυτής που είχε διαπραχθεί.
Στη διάρκεια του Ιουνίου του 1915 συνόδευσα µια οµάδα από δέκα
Αµερικανίδες κυρίες και παιδιά που πήγαιναν στην Κωνσταντινούπολη
µέσω Άγκυρας, γιατί ο δρόµος απ’ τη Μαύρη Θάλασσα είχε αποκλειστεί.
Όταν έφθασα στην Κωνσταντινούπολη πληροφορήθηκα για την εκτόπιση
των Αρµενίων προς το εσωτερικό και ειδικά απ’ την Μερζιφούντα και τα
περίχωρά της. Επί πολλές ηµέρες προσπάθησα να επιτύχω απ’ τον Ταλαάτ
Πασά την άδεια να γυρίσω στη Μερζιφούντα, αλλά εκείνος µου την
αρνήθηκε µε τη δικαιολογία ότι “γίνονταν σοβαρά πράγµατα” στο
εσωτερικό και ότι ο καιρός δεν ήταν κατάλληλος για τους ξένους να
ταξιδεύουν. Αργότερα, όταν εµάθαµε ότι περισσότεροι από τετρακόσιους
Αρµένιοι είχαν συγκεντρωθεί µέσα στα οικήµατα των Αµερικανών,
ειδοποιήθηκε σχετικά ο Ταλαάτ και του πήραµε την υπόσχεση ότι κανένας
απ’ τους Αρµενίους που βρίσκονταν µέσα σε Αµερικανικά οικήµατα δεν θα
εκτοπιζόταν. Στηριζόµενη στην υπόσχεση αυτή έστειλα ένα τηλεγράφηµα
στους συνεργάτες µου στην Μερζιφούντα και αφού επέτυχα κείνες τις µέρες
την άδεια να ταξιδέψω, έσπευσα να επιστρέψω στη δουλειά µου. Μόλις
έφθασα στην Μερζιφούντα, έµαθα ότι η πρώτη µεγάλη εκτόπιση εκείνων
που είχαν καταφύγει µέσα στα Αµερικάνικα οικήµατα είχε γίνει την
προηγούµενη µέρα.
Ύστερα από δυο µέρες ήρθαν στα κτίριά µας Τούρκοι χωροφύλακες και
µας εζήτησαν τις µαθήτριες του Αµερικάνικου Παρθεναγωγείου, σαράντα
εννιά τον αριθµό. Η αξίωση αυτή επαναλήφθηκε µέσα στην ίδια µέρα
ύστερα από διαταγή της Τουρκικής Κυβερνήσεως και έτσι όλα εκείνα τα
κορίτσια ξεκίνησαν για ένα ταξίδι έξι ήµερων επάνω στον δρόµο απ’ την
Μερζιφούντα για την Σεβάστεια. ∆υο απ’ τις Αµερικανίδες διδασκάλισσες
επέµειναν και επέτυχαν την άδεια ν’ ακολουθήσουν τα κορίτσια αυτά στο
ταξίδι τους µια µέρα ύστερα απ’ το ξεκίνηµά τους και τα πρόφτασαν ύστερα
από έξι µέρες, τη στιγµή ακριβώς που έµπαιναν στη Σεβάστεια. Ύστερα
από ενέργειες που έκαναν οι Αµερικανίδες αυτές επί πολλές ηµέρες προς
τον ∆ιοικητή (βαλή) της περιοχής, πέτυχαν επί τέλους την άδεια να
επιστρέψουν όλα αυτά τα κορίτσια στο Παρθεναγωγείο της Μερζιφούντας.
Όταν άρχισαν οι εκτοπίσεις στα 1915 στη Μερζιφούντα κατοικούσαν
δώδεκα χιλιάδες Αρµένιοι. Όταν είχαν τελειώσει οι εκτοπίσεις, µόλις χίλια
άτοµα αυτής της εθνικότητας µπορούσε κανείς να βρει µέσα στην πόλη
αύτη. Η πλήρης εξόντωση των Αρµενίων στην παραπάνω πόλη είναι µόνο
ένα παράδειγµα για το τι έλαβε χώρα µέσα σ’ όλο τον πληθυσµό της
Τον Ιανουάριο του 1916 άρχισαν οι εκτοπίσεις των Ελλήνων από τη
Μαύρη Θάλασσα. Οι Έλληνες αυτοί περνούσαν µέσα απ’ την πόλη της
Μερζιφούντας κατά χιλιάδες, περπατώντας οι πιο πολλοί όλο το δρόµο των
τριών ηµερών µέσα απ’ τα χιόνια και τη λάσπη του χειµώνα. Χιλιάδες
πέθαναν στον δρόµο από εξάντληση και άλλοι έφτασαν στην πόλη της
Μερζιφούντας σε οµάδες από πενήντα, εκατό και εκατόν πενήντα άτοµα,
µε τη συνοδεία πάντοτε Τούρκων χωροφυλάκων. Το άλλο πρωί οι δυστυχείς αυτοί πρόσφυγες εξακολούθησαν και πάλι την οδοιπορία επάνω στον
δρόµο για να εξοντωθούν µ’ αυτόν τον τρόπο πιο σίγουρα παρά µε άµεση
σφαγή που είχαν υποστεί πρωτήτερα οι Αρµένιοι.
Στα 1917, κατά τα τέλη του χειµώνα, άρχισε µια δεύτερη εκτόπιση Αρµενίων απ’ την παραλία της Μαύρης Θάλασσας και όλοι εκείνοι που είχαν
αναγκαστεί να εγκαταλείψουν τα σπίτια τους υπέστησαν την ίδια µεταχείριση.
Στις 16 Μαΐου, οι δέκα πέντε Αµερικανοί, άνδρες, γυναίκες και παιδιά
εξαναγκάσθηκαν να υποστούν την δοκιµασία αυτή — να εγκαταλείψουν τα
σπίτια και τις περιουσίες τους — για το µακρυνό αυτό ταξίδι δια ξηράς.
Την ίδια µέρα Τούρκοι στρατιώτες κατέλαβαν τις Αµερικανικές εγκαταστάσεις και όλα τα κτίρια χρησιµοποιήθηκαν σαν κεντρικό νοσοκοµείο.
Ύστερα από εξι εβδοµάδες, τέσσερις απ’ την παραπάνω οµάδα γύρισαν
πίσω στη Μερζιφούντα µε άδεια του Ταλαάτ Πασά, µε την συµφωνία ότι
θα µπορούσαν να ξαναπάρουν τα σπίτια τους και να χρησιµοποιήσουν τα
σχολικά κτίρια για εκπαιδευτικούς σκοπούς. Τα κτίρια, µε εξαίρεση τα
σπίτια, τα οποία ξαναπάρθηκαν µε µεγάλη δυσκολία, δεν ξαναδόθηκαν
ποτέ πίσω, παρά χρησιµοποιούνταν διαρκώς απ’ τις Τουρκικές στρατιωτικές Αρχές µέχρι της ανακωχής που έγινε τον Μάρτιο του 1919.
Η µεταχείριση των Αµερικανών και των αµερικανικών περιουσιών µέσα σε
όλη την Τουρκία ήταν η ίδια µε κείνη που δοκίµασαν οι Αµερικανοί στην
Μερζιφούντα. Τα σχολεία και τα κολλέγια στη Σεβάστεια, Καισαρεία,
Χαρπούτ, Αϊντάπ και σε άλλες πόλεις κλείσθηκαν και οι Αµερικανοί που
εργάζονταν σ’ αυτά απελάθηκαν. Μετά την ανακωχή η µεταχείριση αυτή
των Αµερικανών σε όλο το εσωτερικό συνεχίστηκε. Τα σχολεία δεν
επετράπη ν’ ανοίξουν και ιδιοκτησίες αξίας πολλών χιλιάδων δολλαρίων
εξακολούθησαν να κατέχονται απ’ τους Τούρκους».
Τον ∆εκέµβριο του 1914 Τούρκοι στρατιώτες µπήκαν στα ακίνητα της
Αµερικανικής Ιεραποστολής του Αφιόν Καρά Χισάρ και κατέλαβαν την
Εκκλησία, το σχολείο και το σπίτι του πάστορος για µια περίοδο από
τέσσερα χρόνια και όταν έφυγαν, άφησαν τα κτίρια µε κατεστραµµένες
τις πόρτες, τις στέγες και τα παράθυρα και γενικά καταλερωµένα από
ανθρώπινα απορρίµµατα. Οι Τούρκοι κατέβασαν το σταυρό απ’ την
Εκκλησία και έβαλαν στη θέση του την ηµισέληνο.
Στα 1919 οι Τούρκοι κατέλαβαν και πάλι τα ίδια κτίρια και στέγασαν
µέσα σ’ αυτά στρατιώτες.
Οι συνθήκες κάτω απ’ τις οποίες θα µπορούσαν τώρα να λειτουργήσουν
τα σχολεία µας στην Τουρκία είναι περίπου οι εξής: Θέλετε, παρακαλούµε, να µας αφήσετε να επισκευάσουµε τα κτίριά µας µε έξοδά µας και µε
λεφτά που θα µαζέψουµε από εράνους µέσα στην Αµερική και να τα
θέσουµε ξανά σε λειτουργία στις πόλεις εκείνες, όπου µένουν ακόµα
αρκετά ανθρώπινα πλάσµατα, ώστε να µας δώσουν λίγους µαθητές και
να διδάσκουµε στα Τουρκόπουλα Αγγλικά, αριθµητική κλπ., εάν σας
δώσουµε τον λόγο της τιµής µας ότι δεν θα τα διδάξουµε καθόλου
Μερικοί αντλούν αρκετή παρηγοριά από το γεγονός ότι καµµιά
θρησκευτική εκπαίδευση οιουδήποτε είδους δεν επιτρέπεται σε Τουρκικά
σχολεία και οι ίδιοι υποστηρίζουν ότι το µέτρο αυτό δεν έχει σαν στόχο
ιδιαίτερα τα Χριστιανικά ιδρύµατα. Οι άνθρωποι που παρηγορούνται απ’
αυτό το γνώρισµα της περιπτώσεως, προφανώς αγνοούν ότι ο Τούρκος
ξέρει πολύ καλά τους τρόπους που γδέρνεται µια γάτα και δεν του
αναγνωρίζουν την ιδιόρρυθµη σπίθα νοηµοσύνης που σίγουρα κατέχει.
Εν πάση περιπτώσει, το αποτέλεσµα είναι το ίδιο, όσον άφορα την
εξακολούθηση του ξένου ευαγγελικού έργου µέσα στην Τουρκία. Αυτά
που είπαµε παραπάνω είναι µια µετριοπαθής και απροκατάληπτη περιγραφή τού τι έγινε εν µέρει στα Αµερικανικά εκπαιδευτικά ιδρύµατα της
Τουρκίας, δεν δίνουν όµως καµµιά ιδέα για την πραγµατική θηριωδία
που εκδηλώθηκε εις βάρος των σπουδαστών και των διδασκάλων και για
την υλική ζηµιά που προξενήθηκε.
Τελευταία µιλούσα µε έναν διακεκριµένο κληρικό, φίλο του άλλοτε
προέδρου ενός απ’ τα µεγαλύτερα ιεραποστολικά κολλέγια στην
Τουρκία, ο οποίος µου έκανε την εξής δήλωση:
«Πριν λίγο καιρό, µιλούσα µε τον Πρόεδρο ενός απ’ τα Αµερικανικά
κολλέγια της Τουρκίας, ο οποίος µου διηγήθηκε για τη φρικτή µεταχείριση
των ανθρώπων στην πόλη όπου βρισκόταν. Μου διηγήθηκε ότι το κολλέγιο
είχε κλειστεί και οι καθηγητές, οι γυναίκες τους και οι οικογένειές τους
είχαν εκδιωχθεί και απ’ αυτούς εξήντα έως εβδοµήντα άτοµα είχαν
σκοτωθεί. Τα δάκρυα έτρεχαν επάνω στα µάγουλά του όταν µου έλεγε:
Βλέπω τώρα τους καλούς και αγαπητούς εκείνους ανθρώπους, όπως τους
µετέφεραν πεζή οι άσπλαχνοι Τούρκοι».
Όσον άφορα τις συνθήκες κάτω από τις όποιες εργάζονται τώρα µέσα
στην Τουρκία οι Αµερικανικές Ιεραποστολές, ο Samuel Μ. Zwemer λέει
«Πρόσφατες ρυθµίσεις σχετικά µε τους ξένους στην Τουρκία και η
απαγόρευση της Χριστιανικής διδασκαλίας σε παιδιά των Μουσουλµάνων
στα σχολειά των Ιεραποστολών δεν φανερώνουν µεγαλύτερο βαθµό
ελευθερίας κάτω απ’ την Ισλαµική εθνικιστική Κυβέρνηση, αλλά µάλλον
µια επανεµφάνιση του παλαιού πνεύµατος».
Εάν ο αιδέσιµος κύριος είχε ειπεί «µια συνέχιση της σταθερής και
αναλλοίωτης πολιτικής» θα ήταν πιο κοντά στην αλήθεια.
Ο δρ. James L. Barton, Γενικός Γραµµατεύς του Αµερικάνικου Συµβουλίου των εξωτερικών Ιεραποστολών της Βοστώνης στην Πολιτεία
Massachusetts, δηµοσίευσε ένα ενδιαφέρον άρθρο στην Homiletic
Review του Ιανουαρίου του 1924 για τη «Σηµερινή κατάσταση του
Ιεραποστολικού και Εκπαιδευτικού έργου στην Τουρκία». Ο ∆ρ. Barton
είναι φηµισµένος για το ιεραποστολικό του έργο, στο οποίο αφιέρωσε το
καλύτερο κοµµάτι της ζωής του και, όπως είναι φυσικό, ενδιαφέρεται
πάρα πολύ να περισωθεί όσο το δυνατό περισσότερο µέρος απ’ τα ερείπια
του µεγαλοπρεπούς οικοδοµήµατος που είχε ανεγείρει το Ιεραποστολικό
Συµβούλιο στην Τουρκία µε εκατοµµύρια Αµερικάνικου χρήµατος και να
συνεχιστεί κάπως το σχετικό έργο. Ιδού µερικές περικοπές απ’ το άρθρο
του ∆ρος Barton:
«Μερικά απ’ τα Αµερικανικά σχολεία κλείστηκαν εξ αιτίας της ανταλλαγής
των πληθυσµών που εγκρίθηκε απ’ τη Συνδιάσκεψη της Λωζάννης, όπως
π.χ. το Κολλέγιο του Ευφράτου στο Χαρπούτ, το Κεντρικό Κολλέγιο της
Τουρκίας στο Αϊντάπ, το Κολλέγιο των διδασκάλων στη Σεβάστεια και το
Κολλέγιο στο Βαν, όλα στο Ανατολικό τµήµα της Τουρκίας, δεν
λειτουργούν πλέον. Αυτά λειτουργούσαν κατά το πλείστον αν όχι εντελώς,
για Χριστιανούς σπουδαστές, δηλ. κυρίως για Αρµενίους και για πολύ
λίγους Έλληνες και Σύρους. Εξ αιτίας των εκτοπίσεων η χώρα ερηµώθηκε
σχεδόν εντελώς απ’ αυτό το τµήµα των κατοίκων της. Οι διδάσκαλοι
εξωρίσθηκαν ή εγκατέλειψαν τη χώρα και έτσι τα ιδρύµατα αυτά είναι
σήµερα κλειστά. Το κεντρικό Κολλέγιο της Τουρκίας όµως που ήταν
προηγουµένως στο Αϊντάπ, κάµνει κάποιο έργο στο Χαλέπι που είναι
σήµερα κάτω από Γαλλική εντολή, και όπου έχουν καταφύγει µεγάλος
αριθµός των κατοίκων του Αϊντάπ, το προσωπικό όµως των άλλων
ιδρυµάτων διασκορπίστηκε σε διάφορα µέρη.
Το Κολλέγιο “Ανατολία” που ήταν στη Μερζιφούντα είχε στην
πραγµατικότητα την ίδια τύχη, αν και είχε πολλούς Τούρκους σπουδαστές,
γιατί το διδακτικό προσωπικό του σκορπίστηκε».
Αυτή είναι µια πολύ προσεκτικά διατυπωµένη έκθεση που δικαιολογεί
εντελώς την υπόληψη του ως άνω δόκτορος σαν ικανού διπλωµάτη της
οποίας είναι πραγµατικά άξιος. Τίποτε δεν περιέχεται σ’ αυτή που να
προσβάλλει τους Τούρκους. Το βασικό θέµα της εξοντώσεως των
Αρµενίων και Ελλήνων και η σφαγή ενός εκατοµµυρίου απ’ τους
πρώτους, και η πραγµατική αίτια του κλεισίµατος των περισσότερων απ’
τα σχολειά, συγκαλύπτεται µε την αναφορά στην «ανταλλαγή των
πληθυσµών που εγκρίθηκε απ’ τη διάσκεψη της Λωζάννης».
Το διδακτικό προσωπικό του Κολλεγίου Ανατολία «σκορπίστηκε». Αυτή
είναι χωρίς αµφιβολία µια σωστή έκφραση για να τη µεταχειριστεί κανείς
για ανθρώπους, πολλοί απ’ τους οποίους έχουν υποφέρει µαρτυρία και
βρίσκονται στον Ουρανό µαζί µε πολλούς απ’ τους δασκάλους άλλων
Κολλεγίων. Ας εκφράσουµε ευλαβικά την ευχή να µην είναι πολύ αραιά
«διασκορπισµένοι» εκεί επάνω, γιατί ασφαλώς θα λαχταρούν ν’ ανταµωθούν και να µιλήσουν για τα παθήµατά τους. Στη συνέχεια ο δόκτωρ
«Ακριβώς τη σηµερινή εποχή, εξ αιτίας της ελλείψεως σχετικών διακανονισµών, τα σχολειά εµποδίζονται στη θρησκευτική διδακαλία τους. Οι
Τούρκοι έδωσαν διαταγές να µη γίνεται θρησκευτική διδασκαλία και επί
του παρόντος δεν υπάρχει καµµιά µορφή απ’ ευθείας διδασκαλίας στη
διάρκεια των σχολικών ωρών, και από κανένα απ’ τους σπουδαστές δεν
απαιτείται να διδάσκεται βιβλικά µαθήµατα ή να παρευρίσκεται εκεί που
γίνεται θρησκευτική διδασκαλία. Κάτω απ’ τις σηµερινές συνθήκες
φαίνεται συνετό για κείνους που διατηρούν σχολεία στην Εγγύς Ανατολή να
συµµορφωθούν µε τον παραπάνω διακανονισµό, ωσότου µπορέσει να
επιτευχθεί µια πιο ουσιαστική συµφωνία και να τοποθετηθεί το
εκπαιδευτικό σύστηµα της χώρας επάνω σε µια υγιή βάση».
Αν µε την «υγιή βάση» ο δόκτωρ εννοεί — και δεν ηµπορεί να εννοεί
τίποτε άλλο — να επιτρέψει η Τουρκική Κυβέρνηση να προσηλυτίζονται
στο Χριστιανισµό Τούρκοι µέσα στην Τουρκία, θα περιµένει πολύν
καιρό. Η «υγιής βάση» που θα έπρεπε να επιτευχθεί, για την οποία οι
Τούρκοι έχουν κάνει να χυθούν ποταµοί Χριστιανικού αίµατος, έχει ήδη
επιτευχθεί. Και εν τω µεταξύ µερικοί απ’ τους Χριστιανούς ιεραποστόλους δέχθηκαν να παύσουν το Χριστιανικό κήρυγµα. Είναι περίπου η
ώρα για να φωνάξει ο πετεινός. Ο ∆ρ Barton συνεχίζει:
«Είναι πασίγνωστο στους Τούρκους, καθώς και στους ξένους, ότι η
Τουρκία χρειάζεται όλα εκείνα που µπορούν να δώσουν οι διακανονισµοί
αυτοί, για να γίνει ικανή να οργανώσει τη σηµερινή διοίκησή της πάνω σε
µια βάση που θα της έδινε µια αξιοπρεπή θέση µέσα στην αδελφότητα των
Όταν ο Ιησούς παρουσιάστηκε στους Ένδεκα, ενώ είχαν καθήσει για
φαγητό ύστερα απ’ τη Σταύρωση, τους έδωσε την εντολή αυτή:
«Πορευθέντες εις τον κόσµον απαντά κηρύξατε το ευαγγέλιον πάση τη
κτίσει. Ο πιστεύσας και βαπτισθείς σωθήσεται, ο δε απιστήσας κατακριθήσεται».
∆εν είπε τίποτε για διδασκαλία προς τους ξένους σχετικά µε την ρύθµιση
των κανονισµών τους «επάνω σε µια υγιή βάση». Αυτό είναι ένας
αξιέπαινος σκοπός, αλλά θα έπρεπε να εκπληρωθεί και πληρωθεί απ’ τους
ίδιους τους ξένους.
Έχω πληροφορηθεί ότι ο διακεκριµένος και σοφός ραββίνος της Νέας
Υόρκης Stephen Wise έχει υπολογίσει ότι η συνολική αξία της περιουσίας της Αµερικανικής Ιεραποστολής που υπάρχει σήµερα στην Τουρκία
δεν υπερβαίνει τα δέκα εκατοµµύρια δολλάρια. Η φωνή του υπήρξε µια
απ’ τις πιο εύγλωττες φωνές που υψώθηκαν υπέρ των Χριστιανών που
µαρτύρησαν στην Εγγύς Ανατολή.
Επιθυµώ να διασαφηνίσω καθαρά ότι τίποτε απ’ όσα έχω ειπεί δεν πρέπει
να θεωρηθεί σαν µοµφή σχετικά µε τους Αµερικανούς ιεραποστόλους
γενικά. Έχω γνωρίσει τόσο πολλούς ανώτερους άνδρες και γυναίκες που
αφιέρωσαν τη ζωή τους για τη διάδοση της διδασκαλίας του Κυρίου στις
ξένες χώρες, ώστε είµαι ανίκανος να πω ή να σκεφτώ ο,τιδήποτε
µειωτικό για την άγια αυτή οµάδα αγωνιστών ή για το έργο τους. Έχω
ήδη περιγράψει τη γενναία διαγωγή των ανδρών και γυναικών της
Ιεραποστολής στη Σµύρνη, η ίδια δε ιστορία έχει επαναληφθεί πολλές
φορές σε πολλές σκοτεινές γωνιές του κόσµου, σε περιστάσεις εντάσεως
και κινδύνου.
∆εν συµπαθώ την πολιτική που ακολούθησαν µερικοί ιεραπόστολοι
σχετικά µε την Τουρκία, και πιστεύω ότι η απόλυτη αποτυχία του
Χριστιανισµού στο να κατευθύνει την πολιτική των κυβερνήσεων που
αποδείχτηκε στην προκειµένη διήγηση, καθιστά κάθε εκστρατεία σε
Μουσουλµανικές χώρες ένα έργο που δεν παρουσιάζει σχεδόν καµµιά
ελπίδα επιτυχίας. Είµαι πεπεισµένος επίσης ότι η εξέταση του ιδιωτικού
µας βίου και της συµπεριφοράς µας πρέπει να πείσει τον καθένα µας ότι
ο προσηλυτισµός Αµερικανών αποτελεί περισσότερο κραυγάζουσα
ανάγκη από κείνη των Μωαµεθανών.
Εκείνο που χρειάζεται η Αµερική και κείνο που χρειάζεται η Ευρώπη
είναι µια µεγάλη πνευµατική αφύπνιση. Ο Χριστός είναι εν τάξει. Είναι
απέραντα θαυµαστός και αξιαγάπητος. Ας ενωθούµε όλοι κάτω απ’ τη
σηµαία Του και υστέρα ας συλλογισθούµε σχετικά µε την προώθησή µας
µέσα σε ξένες χώρες.
Η καταστροφή που επήλθε στα Ιεραποστολικά µας ιδρύµατα της
Τουρκίας και που προκάλεσε τόσο µεγάλη προσοχή σχετικά µε την τύχη
των υπολοίπων, συνοψίζεται µε τον πίνακα που ακολουθεί, ο οποίος
δηµοσιεύτηκε στα 1923 απ’ το ∆ιοικητικό Συµβούλιο των Εξωτερικών
Ιεραποστολικές εκκλησίες: Έκλεισαν τα 90%.
Αµερικανικά Κολλέγια: Η λειτουργία τους εσταµάτησε κατά τα 6/8.
Νοσοκοµεία: Λειτουργούν µόνο τα µισά.
Πρόεδροι Κολλεγίων: ∆υο νεκροί, ένας έχει εξοριστεί, σε τρεις δεν έχει
δοθεί άδεια επιστροφής.
Σχολειά χωριών (που υπολογίζονται σε 1000): Έχουν εγκαταλειφθεί.
Γυµνάσια: Είναι σήµερα ανοικτά µόνο τρία από τα σαράντα εννιά.
Περιουσίες που χάθηκαν: Η αξία τους υπολογίζεται σε 2.880.000
Ντόπιο προσωπικό: Τα δύο τρίτα απ αυτούς είναι νεκροί, οι υπόλοιποι
έχουν εξορισθεί.
Μαθητές και µαθήτριες των σχολείων και µέλη των Εκκλησιών: 95%
νεκροί ή εξόριστοι ή αιχµάλωτοι µέσα σε χαρέµια.
Αµερικανικό προσωπικό: Πενήντα εξόριστοι.
Το κεφάλαιο αυτό δεν µπορεί να έχει πιο κατάλληλο τέλος από την εξής
περικοπή που προέρχεται απ’ την πέννα του Αιδέσιµου Ralph Harlow,
πρώην ιεραποστόλου στην Τουρκία και σήµερα Καθηγητού της Βιβλικής
Φιλολογίας και της Συγκριτικής Θρησκειολογίας στο Smith College της
«Πριν από εκατό χρόνια και παραπάνω, οι πρόγονοί µας έστειλαν στη
Μικρά Ασία τον πρώτο Αµερικανό ιεραπόστολο. Στη διάρκεια όλων αυτών
των ετών οι εκκλησίες µας εξεπλήρωσαν το ένδοξο καθήκον της
αφυπνίσεως και αναζωογονήσεως ανάµεσα στους κατοίκους της χώρας
αυτής, µε αφοσίωση στο πρόσωπο και στη διδασκαλία του Ιησού Χριστού.
Κτίσθηκαν σχολειά και κολλέγια, νοσοκοµεία και εκκλησίες. Μεγάλος
αριθµός από άνδρες και γυναίκες, η µια γενεά πίσω απ’ την άλλη, έµαθαν
ν’ αγαπούν τους κατοίκους της χώρας αυτής. Ήταν η χώρα που µας έδωσε
την πίστη µας· αυτή ήταν το λίκνο της. Εκεί εφυτεύθηκε ο σπόρος απ’ τον
οποίο φύτρωσε η εκκλησία µέσα απ’ το αίµα των µαρτύρων.
Σήµερα η Τουρκική κυβέρνηση έκανε γνωστό ότι εις το µέλλον δεν θα
υπάρχουν Χριστιανοί σ’ αυτή τη χώρα, και ότι δεν θα επιτρέπεται
ιεραποστολική δράση ∆ιαµαρτυροµένων.
Επί πεντακόσια χρόνια οι Χριστιανοί της Μικράς Ασίας υπήρξαν τα
θύµατα διωγµών, ενώ ο Χριστιανικός πολιτισµός έµεινε απλός και
αδιάφορος θεατής. Σε περισσότερο πρόσφατη εποχή η βαρβαρότητα των
διωγµών αυτών έφερε ταραχή στη συνείδηση της ανθρωπότητας. Στα 1880
και ύστερα συνέβησαν οι θηριωδίες εις βάρος των Βουλγάρων. Μετά το
1890 έγιναν οι θηριωδίες εις βάρος των Αρµενίων, στα 1909 τα Άδανα
βάφτηκαν κόκκινα µε το αίµα χιλιάδων που σφαγήκαν και αντήχησαν απ’
τους θρήνους αναρίθµητων γυναικών.
Σε κάθε περίπτωση οι Τούρκοι αποκαταστάθηκαν στην εξουσία τους· σε
κάθε περίπτωση αναγκάστηκαν να δώσουν πανηγυρικές υποσχέσεις καλής
διαγωγής απέναντι στους Χριστιανούς υπηκόους των.
Απ’ το 1915 µέχρι το 1918 συνέβησαν πάλι µια σειρά από θηριωδίες,
τέτοιες που οι άνθρωποι της εποχής µας δεν µπορούν να εννοήσουν ούτε
συναισθηµατικά ούτε µε τη συνείδησή τους, παρ’ όλο που είχαν προηγηθεί
οι ωµότητες των άλλων εκείνων εποχών. Όσοι από µας βρεθήκαµε µέσα
στη χώρα την εποχή εκείνη και είδαµε τα γεγονότα µε τα ίδια µας τα µάτια,
δεν είπαµε ποτέ ούτε τη µισή αλήθεια για τις ζοφερές εκείνες ώρες. Οι
Σύµµαχοι λαοί ορκίσθηκαν σε κάθε ιερό και στο όνοµα των σταυρών των
νεκρών που είχαν χάσει στον πόλεµο, ότι τα πράγµατα αυτά έπρεπε να µην
ξαναγίνουν ποτέ πια. Ένα εκατοµµύριο και πεντακόσιες χιλιάδες είναι ένας
πολύ συντηρητικός υπολογισµός σχετικά µε τις ψυχές που θυσιάστηκαν
µέσα σε ακόλαστες πράξεις και βασανιστήρια. Η Αµερική έστειλε και
ανθρώπους και δολλάρια για την περίθαλψη των υπολειµµάτων απ’ τους
κατοίκους της Μ. Ασίας που γλύτωσαν απ’ την καταστροφή, νηστικοί και
Ο περισσότερο υπεύθυνος για όλες αυτές τις θηριωδίες άνθρωπος ήταν ο
Ταλαάτ-µπέης. Ποια είναι η συµπεριφορά της κυβερνήσεως του Μουσταφά
Κεµάλ έναντι του Ταλαάτ και των µεθόδων του; Όταν ο Ταλαάτ πέθανε, η
Κυβέρνηση της Αγκύρας έκανε µια επιµνηµόσυνη τελετή προς τιµήν του. Η
εφηµερίδα Yeni gun, που ήταν το επίσηµο όργανο του Κόµµατος των
Εθνικιστών, εκδόθηκε µε µεγάλα µαύρα περιθώρια. Στο σχετικό κύριο
άρθρο της εφηµερίδας περιείχοντο οι εξής φράσεις: “Ο Ταλαάτ έγραψε τις
ενδοξότερες σελίδες της Τουρκικής ιστορίας. Είθε τα µάτια που δεν κλαίνε
να τυφλωθούν. Είθε οι καρδιές που δεν πονούν να πάψουν να χτυπούν”.
Ο Κεµάλ ακολούθησε τα ίχνη του Ταλαάτ. Σφαγές, εκτοπίσεις, ωµότητες,
βιαιότητες και τροµοκρατία σφράγισαν τη βασιλεία της Εθνικιστικής
Κυβερνήσεως. Η τραγωδία της Σµύρνης επαναλήφτηκε σε µικρότερη
κλίµακα σε εκατοντάδες χωριών. Η αθωότης της παιδικής ηλικίας, η
ιερότης της γυναικείας φύσεως, τα δάκρυα των µητέρων, οι οδυρµοί των
αδυνάτων δεν συγκινούν καθόλου τις στρατιές ή τα δικαστήρια της
κυβερνήσεως αυτής».

Για να ελέγξω τη γνώµη ότι πολλοί επιφανείς οπαδοί του Χριστού δεν
συµπαθούν πολύ µερικούς ιεραποστόλους σχετικά µε την πολιτική τους
απέναντι των Τούρκων, παραθέτω πάλι µερικές περικοπές από όσα
έγραψε ο αιδέσιµος Ralph Harlow. Τα αποσπάσµατα που ακολουθούν
προέρχονται από ένα άρθρο και από δυο επιστολές που έγραψε ο ίδιος.
Το άρθρο δηµοσιεύτηκε στην εφηµερίδα Outlook της 25ης Οκτωβρίου
1922 και µέσα σ’ αυτό, ανάµεσα σε αλλά πράγµατα, ο αρθρογράφος
περιγράφει µια συνέντευξή του µε τον µακαρίτη Theodore Roosevelt:
«Την εποχή εκείνη, µόλις είχα γυρίσει απ’ τη Μικρά Ασία, όπου είχα ιδεί µε
τα ίδια µου τα µάτια τις τροµερές εκτοπίσεις επάνω στη Σιδηροδροµική
Γραµµή της Βαγδάτης και ήµουν σε θέση να του δώσω πληροφορίες από
πρώτο χέρι για τις φρικτές θηριωδίες που είχαν λάβει χώρα. Μου έκαµε
αρκετές ερωτήσεις ενώ συνεχώς κουνούσε το κεφάλι του και έλεγε
“τροµερό, τροµερό, τροµερό!”.
Και τότε µε µιαν έκφραση µεγάλης συγκινήσεως στο πρόσωπό του, µου
είπε: “Κύριε Harlow, η πιο µεγάλη µεταµέλεια που αισθάνοµαι
αναπολώντας την άσκηση της προεδρικής µου εξουσίας είναι το γεγονός
ότι όταν έλαβε χωράν η φρικτή σφαγή των Αδάνων, η κυβέρνησή µου δεν
έκανε κανένα διάβηµα εναντίον της ύβρεως αυτής εις βάρος του
Ένα άλλο απόσπασµα απ’ το ίδιο άρθρο δείχνει ότι οι άνδρες που
υπηρετούσαν επάνω στα αντιτορπιλλικά δεν συµµερίζονταν εντελώς τα
φιλότουρκα αισθήµατα των αξιωµατικών τους:
«Μόλις πριν από λίγο άκουσα το περιεχόµενο µιας επιστολής που έστειλε
ένας απ’ τους ναύτες µας που υπηρετεί σε ένα αντιτορπιλλικό στον λιµένα
της Σµύρνης. ∆ιηγείται ότι είδε µε τα ίδια του τα µάτια πώς κτηνώδεις
Τούρκοι στρατιώτες έπιαναν όµορφες Χριστιανές κοπέλλες, τις
αποσπούσαν απ’ τις µητέρες τους, ενώ ξεφώνιζαν και τις εβίαζαν επάνω
στην προκυµαία της Σµύρνης. Είδε τους κτηνώδεις εκείνους στρατιώτες να
σκοτώνουν πυροβολώντας αδύνατες γυναίκες µε τα παιδιά τους στην
αγκαλιά και να χτυπούν µε τους υποκόπανους των όπλων τους µέχρι
θανάτου άοπλους άνδρες. Και παρακάτω περιγράφει την αγωνία που
αισθανόταν εξ αιτίας των διαταγών της κυβερνήσεώς µας που έλεγαν ότι
ήταν αναγκασµένος να βλέπει σαν θεατής τις τροµερές εκείνες θηριωδίες
χωρίς να µπορεί να επέµβει».
Έχω ακούσει πώς πολλά τέτοια πράγµατα έχουν γραφεί από τους ναύτες
µας που βρέθηκαν τότε στη Σµύρνη σε συγγενείς τους και φίλους στις
Ηνωµένες Πολιτείες. Σ’ ένα γράµµα του προς έµενα, ο κ. Harlow λέγει
ότι θεωρεί καθήκον του να πει την αλήθεια για όσα συνέβησαν στην
Εγγύς Ανατολή και συνεχίζει:
«Ο ∆ρ MacLachlan και ο Reed µού ζήτησαν να παραιτηθώ και έλεγαν ότι
“δηµιουργούσα κινδύνους για το Κολλέγιο”. Κι εγώ παραιτήθηκα.
Προσπάθησαν να µε πείσουν ότι έπρεπε να µη µιλήσω, αλλά η δικαιοσύνη
είναι για µένα µεγαλύτερη από οικοδοµές και ιδρύµατα. Την εποχή της
Συνδιασκέψεως της Λωζάννης και υστέρα απ’ αυτή είχα τη γνώµη ότι το
Αµερικανικό Συµβούλιο των Εξωτερικών Ιεραποστολών µας είχε
υποχρέωση να λάβει καθαρή θέση εναντίον της ελεεινής συνθήκης. Η
ειλικρίνεια της κριτικής µου δεν άρεσε στον ∆ρα Barton και έτσι έχασα τη
θέση µου σαν Γενικού Γραµµατέως του Συµβουλίου εξ αιτίας της
αντιθέσεώς του απέναντι µου».
Η δεύτερη απ’ τις επιστολές που ανέφερα παραπάνω περιέχει τη γνώµη
του κ. Harlow για τη Συνθήκη της Λωζάννης και απευθύνεται στον
Αιδέσιµον ∆ρα Barton, Γενικό Γραµµατέα για το Εξωτερικό του
Αµερικάνικου Συµβουλίου των Ιεραποστολών του Εξωτερικού. Επειδή
µερικοί απ’ τους ιεραποστόλους που επιθυµούν να περισώσουν τα
αποµεινάρια των εγκαταστάσεών τους στην Τουρκία εµφανίζονται µε
ευµενείς κρίσεις για τη Συνθήκη αυτή, η γνώµη του κ. Harlow για το
ζήτηµα αυτό και οι αιτιολογίες της παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον:
«Την εποχή της διασκέψεως και ύστερα απ’ αυτή, µε παρακάλεσαν να
µιλήσω για την κατάσταση σε πολλές διαλέξεις, γι’ αυτό εµελέτησα
προσεκτικά κάθε τι που µπόρεσα να βρω και που θα µπορούσε να ρίξει
κάπου φως στο ζήτηµα αυτό. Όλες οι αποδείξεις πείθουν ότι οι άνδρες που
πήγαν στη Λωζάννη απέβλεπαν ευθύς εξ αρχής σε όλες τις αποφάσεις τους
στο να προστατεύσουν τα σχετικά µε το πετρέλαιο συµφέροντα, τα οποία
εµφανίζονταν σε µεγάλο βαθµό πίσω από κάθε σκηνή κατά τις συζητήσεις
της διασκέψεως. Ότι τα συµφέροντα αυτά ήταν τόσο ισχυρά ώστε να
επισκιάζουν τα ανθρωπιστικά και ιεραποστολικά συµφέροντα το
παραδεχόµουν χωρίς συζήτηση και πριν να διαβάσω το άρθρο σας.
Έρχοµαι τώρα σε µερικές απ’ τις πηγές των πληροφοριών µου, για τις
οποίες µε ρωτήσατε. ∆υστυχώς τα περισσότερα απ’ τα στοιχεία µου σχετικά
µε το θέµα αυτό βρίσκονται µέσα στους φακέλλους µου στο Nopthampton,
έχω όµως µαζί µου παραποµπές που θα εξηγήσουν ίσως γιατί έχω
συνδυάσει το πετρέλαιο µε το αίµα σχετικά µε τη διάσκεψη της Λωζάννης,
θα σας παρέπεµπα στα εξής άρθρα και θα µπορούσα να παραθέσω και
πολλά άλλα:
«Αµερικάνικο αίµα και πετρέλαιο» απ’ τον Literary Digest της 30ης
∆εκεµβρίου 1922, «Πετρέλαιο και δόξα στη Λωζάννη» απ’ τον Literary
Digest της 28ης Ιουλίου 1923, «Τυφλές δυνάµεις στη Λωζάννη» απ’ την
Asia του Απριλίου 1923, «Το βαρύ φορτίο της Βρεττανίας απ’ τη
Μεσοποταµία και το πετρέλαιο» απ’ τον Literary Digest της 15ης
∆εκεµβρίου 1922, «Προβλήµατα στη Λωζάννη» απ’ τον Living Age της
6ης Ιανουαρίου 1923, «Η Λωζάννη και οι πρόδροµοί της» απ’ την
Fortnightly Review του Ιανουαρίου 1923, «Το ανακάτεµµα του Uncle
Sam στον τουρκικό καυγά» απ’ τον Literary Digest της 23ης ∆εκεµβρίου
1922, «Η τραγωδία της Λωζάννης» απ’ την εφηµερίδα Association Men
του Μαρτίου ή Απριλίου του 1923, «Ο παγκόσµιος αγώνας δρόµου για το
πετρέλαιο» απ’ τον Literary Digest της 28ης Ιανουαρίου 1923.
Αν θελήσετε να υποβληθείτε στον κόπο και στην ενόχληση (όπως έκαµα
εγώ) να διαβάσετε έστω κι αυτά τα λίγα άρθρα, (ο Literary Digest
παραπέµπει και σε πολλές άλλες πηγές), θα ιδείτε πως το βασικό θέµα είναι
ότι τα ανθρωπιστικά συµφέροντα απεµπολήθηκαν στη Λωζάννη εξ αιτίας
των συµφερόντων σχετικά µε το πετρέλαιο και ότι τα συµφέροντα των
Ιεραποστολών δεν λογαριάσθηκαν καθόλου.
Ένας µόνιµος υπάλληλος της εταιρίας Standard Oil πήγε στη Λωζάννη
πριν ν’ αρχίσει η διάσκεψη. Ο Lewis Heck που υπηρετούσε στην
Κωνσταντινούπολη πήγε στη Λωζάννη σαν µέλος της Αµερικανικής
Ο νέος Mac Dowell που είχε επιτύχει πολλές εκχωρήσεις σιδηροδρόµων
στην Τουρκία, η οποία ήταν συνεταιρισµένη µε τους Chester στις
εκχωρήσεις αυτές, υπηρετούσε στα γραφεία του Heck στην Κωνσταντινούπολη. Ο Heck γνωρίζει καλά την Τουρκία. Τολµώ να υποστηρίξω την
άποψη ότι η όλη πορεία των συµβάντων που έκαναν δυνατή την υπογραφή
της Συνθήκης της Λωζάννης επηρεάσθηκε απ’ τις φιλοδοξίες των
εµπορικών συµφερόντων σχετικά µε το πετρέλαιο και ότι σ’ αυτόν τον
αγώνα δρόµου για την εύνοια των Τούρκων, προεξείχαν οι Αµερικανοί».
Ο κ. Harlow παραπέµπει σε πολλά κύρια και συνήθη άρθρα του
Αµερικανικού και Αγγλικού Τύπου, των οποίων η γενική κατεύθυνση
µπορεί να εξακριβωθεί από ένα ή δύο παραδείγµατα:
«Η Συνδιάσκεψη της Λωζάννης ήταν εξ ολοκλήρου κάτι που δεν θα έπρεπε
να είναι µια διεθνής συνδιάσκεψη. Ήταν η θυσία όλων των ανθρωπίνων
και ανθρωπιστικών προβληµάτων στη σκοπιµότητα».
[New York Journal of Commerce, Ιούλιος 1923]
«Η Μοσούλη και η ευχέρεια να έχουµε µια ελπίδα επιτυχίας µέσα στον
αγώνα για το πετρέλαιο υπήρξε το αντικείµενο όλων των
διαπραγµατεύσεων, οι Ηνωµένες Πολιτείες όµως θα µπορούσαν ν’
ασχοληθούν σήµερα µε κάτι καλύτερο απ’ το να φροντίζουν για τα
συµφέροντα των “βασιλέων του πετρελαίου”. ∆ηµόσια γίνονται συζητήσεις
για την ειρήνη και για τον πολιτισµό, κρυφά όµως γίνονται συζητήσεις για
το πετρέλαιο, διότι διεξάγεται αγώνας για εδάφη, όπου οι µέλλοντες
“ανάδοχοι εκχωρήσεων” θα µοχθήσουν πολύ για την εξασφάλιση των
δικαιωµάτων τους».
[New York Times]
«Αν και η Αµερική δεν θα αναδεχόταν ανθρωπιστική ευθύνη στην Εγγύς
Ανατολή, λέγοντας πως πρέπει να είναι απηλλαγµένη απ’ τις σκοτούρες και
της φαυλότητες του Παλαιού Κόσµου, το αίµα της Αµερικής βράζει εξ
αιτίας του φλέγοντος προβλήµατος του πετρελαίου. Όταν αναφερθεί η λέξη
“πετρέλαιο” ο ερηµίτης ξεπετάγεται στη στιγµή απ’ την αποµόνωσή του. Η
Αµερική δεν ενδιαφέρεται καθόλου για τη Μικρά Ασία όταν οι Τούρκοι
σφάζουν τους Χριστιανούς υπηκόους των κατά εκατοντάδες και χιλιάδες».
[Pall Mall Gazette]

  • Ο Lewis Heck είχε στενό σύνδεσµο µε τις επιχειρήσεις του Chester, ο δε
    γιος του Ναυάρχου Chester είχε πάει επίσης στη Λωζάννη.

Το κτήριο του Αµερικανικού Προξενείου στη Σµύρνη µπροστά στο οποίο Τούρκος
στρατιώτης έχυσε εύφλεκτα υλικά. Κάηκε ολωσδιόλου.

Είναι δύσκολο για τους Αµερικανούς που ζουν στη Χριστιανική αυτή
χώρα να αντιληφθούν τη θέση ενός ιεραποστόλου που πηγαίνει σε µια
Μωαµεθανική κοινότητα µε το σκοπό να προσηλυτίσει τα µέλη της.
Το πρόβληµα είναι το ίδιο ακριβώς µε εκείνο που θα αντιµετώπιζε ένας
Μουσουλµάνος Χότζας ή ιερεύς όταν εµφανιζόταν µε δυο ή τρεις
γυναίκες µε γιασµάκι σε µια ευσεβή κοινότητα Μεθοδιστών στο
Michigan και άρχιζε µια εκστρατεία υπέρ του Προφήτου. Όσο για τα
αποτελέσµατα της εκπαιδεύσεως επάνω σε έναν Μωαµεθανό που έχει
φτάσει ν’ αµφιβάλλει για τη θρησκεία του, όταν εκπαιδευτεί έξω απ’
αυτή, ο Μωαµεθανός αυτός γίνεται άθεος. Το θέαµα του Μεγάλου
Παγκοσµίου Πολέµου έχει επηρεάσει βαθειά όλους τους µη
Χριστιανικούς λαούς και έκαµε το ιεραποστολικό έργο δυσκολώτερο από
ποτέ άλλοτε. «Ο Χριστός δεν είναι ο Ηγεµών της Ειρήνης», λέγουν και
κανένας αριθµός κηρυγµάτων δεν ηµπορεί να τους κάνει να πιστεύσουν
το ενάντιο. «Ηγεµών της Ειρήνης;», λέγουν ειρωνικά. «Είναι Ηγεµών των
υποβρυχίων, των βοµβαρδιστικών αεροπλάνων, των δηλητηριωδών
αερίων, των πολυβόλων». Τα υποτιθέµενα αποτελέσµατα των διδασκαλιών για τον Χριστό είναι πιο φανερά απ’ τις ίδιες τις διδασκαλίες. Ένα
στοιχείο δυνάµεως της Μωαµεθανικής θρησκείας είναι το ότι είναι
ειλικρινής και δίνει ελεύθερο πεδίο στα πάθη και τα ορµέµφυτα της
κατώτερης ανθρώπινης φύσεως. Ο,τιδήποτε κι αν λέγουν οι διδασκαλίες
του Κορανίου σχετικά µε τη διάδοση του δόγµατός του µε το σπαθί —
γιατί υπάρχει ένας µεγάλος αριθµός ερµηνευτών του βιβλίου αυτού και
µπορεί κανένας να εύρει ο,τιδήποτε επιθυµεί µέσα σ’ αυτό — δεν υπάρχει
καµµιά αµφιβολία σχετικά µε το παράδειγµα που έδωσε ο Μωάµεθ, ο
οποίος ίδρυσε το βασίλειό του µε το σπαθί στο χέρι, ο οποίος ήταν
οπαδός της πολυγαµίας και ληστής καραβανιών καµηλών και έδινε
διαταγές να δολοφονούν τους εχθρούς του. Αυτό δεν το λέγω για να
δυσφηµήσω τον Προφήτη, αλλά σαν µια εξακρίβωση πασίγνωστων
ιστορικών γεγονότων. Ενώ συνηγορεί για πολλές αρετές, το Κοράνι δίνει
µεγαλύτερη ελευθερία στα ανθρώπινα πάθη και προσελκύει περισσότερο
τον φυσικό άνθρωπο παρά ο ασκητισµός του Χριστιανισµού και γι’ αυτό
διαδίδεται γρηγορότερα ανάµεσα στους πρωτόγονους λαούς και στους
λαούς χαµηλότερου πολιτισµικού βαθµού.
Κάποτε συνάντησα µια χαριτωµένη ιεραπόστολο που επέστρεφε απ’ την
Αφρική στην Αµερική µαζί µε το παιδάκι της που είχε αρρωστήσει από
πυρετό για να το υποβάλλει σε θεραπεία. Μου περιέγραψε τη µεγάλη
διάδοση του Μωαµεθανισµού στην Αφρική και ότι το έργο των
Χριστιανών ιεραποστόλων εκεί καταφανώς δεν παρουσίαζε πλέον
ελπίδες επιτυχίας. Μου έκανε ένα είδος χάρτου των Χριστιανικών
σταθµών ιεραποστολής, µου εξήγησε: «Προσπαθούµε να δηµιουργήσουµε
ένα φράγµα δια µέσου της Αφρικής για να εµποδίσουµε τον Μωαµεθανισµό να διαδοθεί στο Νότο, πέρα απ’ τον Ισηµερινό». «Γι’ αυτό που µου
λέτε» παρετήρησα, «δεν µπορείτε να το κάµετε». «∆εν µπορούµε» είπε, «ο
Θεός όµως µπορεί». Η απάντηση φαίνεται πως δεν επιδέχεται αντίρρηση
και συνδέεται βαθειά µε τη θρησκευτική αφιέρωση, υπάρχει όµως µια
απάντηση και είναι η έξης: «Ο Θεός µπορεί, βεβαίως µπορεί, αλλά δεν το
κάµνει και πιθανώς δεν το θέλει». Φαίνεται πιθανό ότι έχει γίνει τόσο
µεγάλη κατάχρηση απ’ τα λεγόµενα Χριστιανικά έθνη του µεγάλου
δώρου του Χριστιανισµού και τόσο έχει εξευτελιστεί απ’ αυτή, ώστε ο
Θεός έχει αποκάµει και θεωρεί προπέτεια εκ µέρους των εθνών αυτών να
στέλνουν ιεραποστόλους για να προσηλυτίζουν λαούς που έχουν άλλες
θρησκείες. Έχει γίνει ολοφάνερο σε κάθε ανθρώπινο πλάσµα που δεν
είναι ζηλωτής και θρησκόληπτος ότι τα χρήµατα που ξοδεύονται για τον
προσηλυτισµό Μουσουλµάνων είναι «λεφτά πεταµένα». Κι αυτοί ακόµα
οι ιεραπόστολοι που δουλεύουν στην Τουρκία φαίνεται πως έχουν
σταµατήσει το έργο τους.
Την ίδια ιστορία ακούει κανείς παντού. Στο βιβλίο «Η Ηµισέληνος στη
Νοτιοδυτική Κίνα» που έγραψε ο ιεραπόστολος G. Findlay Andrew, ο
συγγραφεύς λέγει:
«Ο Ισλαµισµός συχνά αναφέρεται ως αντίπαλος των Χριστιανικών
ιεραποστολών. Τα τελευταία λίγα χρόνια µερικοί Hwei Hwei (Κινέζοι
Μουσουλµάνοι) επηρεάσθηκαν απ’ το Ευαγγέλιο και ύστερα από οµολογία
πίστεως, έγιναν δεκτοί σαν µέλη µιας εκκλησίας ή σαν δόκιµοι. Ο αριθµός
των εν πάση περιπτώσει υπήρξε πολύ µικρός και από κείνους που
“εφύλαξαν την πίστιν”, µόνον ένας σχεδόν παραµένει µέλος εκκλησίας
τώρα που γράφουµε το βιβλίο».
Μολαταύτα ο καλός αυτός ιεραπόστολος κλείνει τη θλιβερή αυτή έκθεσή
του µε την παρατήρηση:
«Όσο µεγάλο κι αν είναι το πρόβληµα όµως, ο θρίαµβος του Σταυρού
απέναντι της Ηµισελήνου στο Kansu είναι εξασφαλισµένος».
Είναι δύσκολο να εννοήσει κανείς τη συλλογιστική διαδικασία που
βγάζει απ’ τα παραπάνω δεδοµένα το συµπέρασµα αυτό.
Έχοµε ήδη επιστήσει την προσοχή του αναγνώστου ενάντι στο γεγονός
ότι οι Τούρκοι είναι η πιο κατώτερη απ’ τις Μουσουλµανικές φυλές και
δεν θα ήταν δίκαιο απέναντι των Μουσουλµάνων γενικά να ειπεί κανείς
ότι επιδοκιµάζουν τις σφαγές και τους βιασµούς που διαπράττει ο λαός
αυτός που τόσο σωστά έχει χαρακτηρίσει ο Gladstone και πολλοί
ιστορικοί. Στην πραγµατικότητα οι Τούρκοι δεν αποτελούν τον µέγιστο
κίνδυνο για τη Χριστιανική Εκκλησία. Έχουν επιτελέσει το θηριώδες
έργο τους και η επιρροή τους σαν µιας προσηλυτιστικής δυνάµεως δεν θα
επεκταθεί πέρα απ’ τις περιοχές που βρίσκονται κάτω απ’ την κυριαρχία
τους, εκτός εάν διεξαγάγουν έναν καινούργιο επιτυχή πόλεµο.
Μερικές περικοπές απ’ το βαθυστόχαστο εκείνο βιβλίο του Lothrop
Stoddard «Ο νέος κόσµος του Ισλάµ» θα είναι αρκετές για να δείξουν
πώς ο Ισλαµισµός διώχνει τον Χριστιανισµό στους τόπους εκείνους όπου
συναντώνται αντιµέτωποι. Το ισχυρότερο και καλύτερα οργανωµένο για
προσηλυτισµό θρησκευτικό τάγµα µεταξύ των Μουσουλµάνων είναι το
τάγµα των Senussiya που περιγράφει πολύ καλά ο κ. Stoddard:
«Η αρχή του συνειδητού και συστηµατικού Πανισλαµισµού χρονολογείται
απ’ τα µέσα περίπου του δεκάτου ενάτου αιώνος. Οι Senussi φροντίζουν ν’
αποφεύγουν µιαν απ’ ευθείας ρήξη µε τις Ευρωπαϊκές δυνάµεις. Η έξυπνη
και προσεκτική πολιτική τους είναι πράγµατι καταπληκτική. Επί περισσότερο από µισόν αιώνα το τάγµα αποτελούσε µια µεγάλη δύναµη και όµως
ποτέ δεν τόλµησε ν’ αντιµετωπίσει την τελική αναµέτρηση. Σε πολλές απ’
τις φανατικές εξεγέρσεις που έλαβαν χώρα σε διάφορες περιοχές της
Αφρικής, οι τοπικές οργανώσεις των Senussi έλαβαν αναµφιβόλως µέρος,
το ίδιο δε συνέβη και κατά τη διάρκεια της Ιταλικής εκστρατείας στην
Τριπολίτιδα και του τελευταίου πολέµου, αλλά το τάγµα το ίδιο ποτέ δεν
κατέβηκε στο στίβο. Το πρόγραµµα των Senussi είναι η συγχώνευση
αρχικά της Μουσουλµανικής Αφρικής και αργότερα ολόκληρου του
Ισλαµικού µέσα στα «Ιµαµάτ» των πρώτων ηµερών του Ισλάµ, που θ’
αναβιώσει δηλ. σε µια µεγάλη θεοκρατία που θα περιλαµβάνει όλους τους
αληθινούς Μουσουλµάνους πιστούς — µε άλλες λέξεις στον Πανισλαµισµό.
Πιστεύουν όµως ότι πριν απ’ την πολιτική απελευθέρωση του Ισλάµ απ’ την
Χριστιανική κυριαρχία, πρέπει να λάβει χώρα µια βαθειά πνευµατική
αναγέννηση. Χρόνο µε το χρόνο, δεκαετία µε δεκαετία, οι Senussi
προχωρούν βραδέως, µε γαλήνη και ψυχραιµία. Έχουν γεµίσει τη Βόρεια
Αφρική µε τα οικήµατα και τα σχολεία τους, προχώρησαν επίσης προς τον
Νότο προσηλυτίζοντας εκατοµµύρια νέγρων ειδωλολατρών στη θρησκεία
του Ισλάµ. Κάθε ειλικρινής Ευρωπαίος παρατηρητής λέγει την ίδια ιστορία.
Όπως παρατηρούσε ένας Άγγλος πριν από είκοσι χρόνια περίπου: “ο
Μωαµεθανισµός κάµνει αξιοσηµείωτες προόδους στο εσωτερικό της
Αφρικής. Εκτοπίζει διαρκώς την ειδωλολατρεία. Μπροστά σ’ αυτόν η
Χριστιανική προπαγάνδα είναι εντελώς ασήµαντη”. Και ένας Γάλλος
διαµαρτυρόµενος ιεραπόστολος παρατηρεί µε την ίδια διάθεση: “Βλέπουµε
τον Ισλαµισµό στην πορεία του, που κάποτε επιβραδύνεται, αλλά ποτέ δεν
σταµατά, προς την καρδιά της Αφρικής. Τίποτε δεν φοβάται. Ακόµα και τον
Χριστιανισµό, που είναι ο σοβαρότερος αντίπαλός του, τον αντιµετωπίζει
χωρίς µίσος. Ενώ οι Χριστιανοί ονειρεύονται την κατάκτηση της Αφρικής,
οι Μωαµεθανοί την πραγµατοποιούν”. Οι επιτυχίες αυτές πραγµατοποιούνται κατά τον ίδιο τρόπο εις βάρος του Αφρικάνικου Χριστιανισµού. Οι
Ευρωπαϊκές Ιεραποστολές χάνουν πολλούς απ’ τους προσηλύτους των προς
όφελος του Ισλάµ, ενώ σε όλο το πλάτος της Ηπείρου η αρχαία εκκλησία
της Αβησσυνίας, που επί τόσον πολύ καιρό αποτελούσε ένα προχωρηµένο
οχυρό εναντίον του Ισλάµ, φαίνεται ότι διατρέχει τον κίνδυνο να πνιγεί
µέσα στην πληµµυρίδα του Ισλάµ που αυξάνει ολοένα. Υπάρχει σήµερα
µέσα στον Μουσουλµανικό κόσµο µια πολύ διαδεδοµένη πεποίθηση ότι ο
Ισλαµισµός µπαίνει σε µια περίοδο αναγεννήσεως και ανανεωµένης
Ο Μωαµεθανισµός σήµερα καλύπτει το βόρειο τµήµα της Αφρικής απ’
τον Ατλαντικό Ωκεανό µέχρι την Ερυθρά Θάλασσα, σχεδόν µέχρι τον
Ισηµερινό, και έχει περάσει προς τ’ ανατολικά πολύ χαµηλότερα απ’
αυτόν: περικυκλώνει την Αβησσυνία, που αποτελεί µια νήσο εκφυλισµένου Χριστιανισµού, κατέχει σταθερά την Αραβία, την Περσία, το
Αφγανιστάν, το Τουρκεστάν και έχει πληµµυρίσει µεγάλες περιοχές της
Κίνας και Ρωσίας, όπου κάµνει ταχείες προόδους. Είναι µια απ’ τις
κυριώτερες θρησκείες στην Ινδία και έφτασε µέχρι τις Ολλανδικές Ινδίες και τις Φιλιππίνες.
Ο Pierre Andre στο έργο του «Islam et les Races» ανεβάζει τον ολικό
αριθµό των Μωαµεθανών σε όλον τον κόσµο στα 1917 σε 246.920.000.
Ο Laurence Martin της Βιβλιοθήκης του Κογκρέσσου, σε ένα άρθρο του
στο Foreign Affairs του Μαρτίου του 1923 καθορίζει τον ίδιο αριθµό
στα 230.000.000, που είναι κάπως συντηρητικότερος, αλλά κάθε
υπολογισµός πρέπει να αναθεωρείται χρόνο µε χρόνο, γιατί ο αριθµός
αυξάνει µε εκπληκτική ταχύτητα. Είναι πιθανό ότι ο αριθµός των
Μωαµεθανών σ’ όλον τον κόσµο ανέρχεται σήµερα σε 250.000.000
Στις απέραντες περιοχές της γήινης επιφάνειας που έχουν ήδη αναφερθεί
παραπάνω ως σταθερά Μωαµεθανικές, πρέπει τώρα να προστεθεί και η
Μικρά Ασία, η τελευταία ελπίδα και προφυλακή του Χριστιανικού
πολιτισµού στην Εγγύς Ανατολή, ο οποίος είχε διαδοθεί και αναπτυχθεί
γρήγορα µε τη βοήθεια των δικών µας και άλλων Χριστιανικών
σχολείων, ο οποίος όµως σαρώθηκε τελευταία µε τη φωτιά και µε τις
σφαγές και µε τη βοήθεια και συνενοχή των Χριστιανικών ∆υνάµεων.
Έχει ήδη διαπιστωθεί ότι προσηλυτισµοί Μωαµεθανών στο Χριστιανισµό είναι τροµερά σπάνιοι, ενώ ο Μωαµεθανισµός έχει σοβαρές
επιτυχίες στον προσηλυτισµό Χριστιανών. Φαίνεται επίσης ότι υπάρχουν
εξακριβωµένες περιπτώσεις Αµερικανών και Ευρωπαίων που έχουν
ασπασθεί τον Ισλαµισµό. Ο Καθηγητής Τ. W. Arnold στο βιβλίο του
«The Preaching of Islam» (To κήρυγµα του Ισλάµ) που αποτελεί µια
έξυπνη συνηγορία υπέρ του Μωαµεθανισµού, αναφέρει την περίπτωση
ενός Άγγλου δικηγόρου, του κ. William Henry Quillam, ο οποίος
ασπάστηκε τον Μωαµεθανισµό και έγινε ιεραπόστολος της θρησκείας
αυτής στο Liverpool. Μέχρι το 1897, δηλ. δέκα έτη µετά τον
προσηλυτισµό του ο κ. Quillam, είχε προσηλυτίσει εκατόν τριάντα εφτά
Ένας Αµερικανός, ο κ. Alexander Russel Webb, που χρηµάτισε Πρόξενος των Ηνωµ. Πολιτειών στη Μανίλα, αφού ασπάστηκε τον Μωαµεθανισµό, ίδρυσε µια ιεραποστολή. Ο κ. Webb είχε ανατραφεί σαν
Πρεσβυτεριανός. Στα 1875, ένας Μεθοδιστής ιερεύς ονοµαζόµενος
Norman προσηλυτίστηκε στον Μωαµεθανισµό και άρχισε να τον κηρύττει στην Αµερική.
Όσο ήµουν στη Σµύρνη, ένας Αµερικανός υπήκοος εκ γενετής που είχε
βαρεθεί τη Χριστιανή και ασκητική γυναίκα του που ήταν τόσο καλή,
ώστε δεν ηµπορούσε να πάρει διαζύγιο απ’ αυτή, έγινε Μωαµεθανός για
να παντρευτεί µια νέα γυναίκα που είχε ερωτευτεί και ζούσε µ’ αυτή
ευτυχισµένος σαν να ήταν αντρόγυνο σύµφωνα µε το Μωαµεθανικό
∆ίκαιο, µέχρι και τελευταία. Υπάρχει επίσης και µια εξακριβωµένη
ιστορία που για προφανείς λόγους δεν δόθηκε στην πλατειά
δηµοσιότητα, για µια Αµερικανίδα ιεραπόστολο, η οποία παντρεύτηκε
έναν πλούσιο Τούρκο και έγινε µέλος του ήδη πολυάριθµου χαρεµιού
του. Μερικές πρώην συνάδελφοί της την επισκέφτηκαν και προσπάθησαν
να την καταπείσουν να ξαναγυρίσει κοντά τους. Εκείνη απάντησε:
«Πάντοτε επιθυµούσα να παντρευτώ και να ζήσω τη φυσική ζωή µιας
γυναίκας, για την οποία µε προώριζε ο Θεός. Έβλεπα τα χρόνια να
περνούν χωρίς να φαίνεται η πιθανότης να εκπληρώσω τα καθήκοντα για
τα όποια µε έκανε ο θεός και γι’ αυτό επαναστάτησα. Κανένας Χριστιανός
άνδρας δεν µου έκανε ποτέ έντιµη πρόταση γάµου, αν και πολλοί µου
έκαναν κόρτε µε ανέντιµες προθέσεις. Ο άνδρας αυτός µου πρόσφερε µια
έντιµη ένωση σύµφωνα µε τη θρησκεία του και µε τους νόµους της χώρας
του και εγώ δέχτηκα. Προτίµησα να έχω δικό µου ένα τέταρτο ανδρός
παρά καθόλου. Πλησιάζω τώρα να γίνω µητέρα. Είµαι τελείως ευτυχής και
δεν επιθυµώ καθόλου να ακούσω ο,τιδήποτε πια για ιεραποστόλους και
ιεραποστολικό έργο».
Οι τελευταίες δυο περιπτώσεις που αναφέραµε παραπάνω είναι
χαρακτηριστικές, γιατί αποκαλύπτουν µια απ’ τις αιτίες, για τις οποίες
είναι λιγώτερο δύσκολο να κηρύξει κανείς µε πειστικότητα τον Μωαµεθανισµό κάτω από ευνοϊκές συνθήκες, παρά τον Χριστιανισµό. Ο πρώτος
λύνει και για τους άνδρες και για τις γυναίκες µερικά δύσκολα προβλήµατα του πολιτισµού µας, τα οποία υπάρχουν παρά την ολοένα µεγαλύτερη δραστηριότητα που αναπτύσσουν τα δικαστήριά µας σχετικά µε το
Οι σελίδες αυτές γράφτηκαν χωρίς κανένα πνεύµα φανατισµού και µε
τον µοναδικό σκοπό να δοθεί στον κόσµο και ιδιαίτερα στο Χριστιανικό
κόσµο η αλήθεια σχετικά µε ορισµένα ζητήµατα µεγάλης ιστορικής
σηµασίας. Οι Μωαµεθανοί µε την οργανωµένη προπαγάνδα που κάµνουν
εναντίον του Χριστιανισµού και µε δηµοσιεύµατα και µε το πολύ
διαδεδοµένο σύστηµά τους των κοσµικών ιεραποστόλων, είναι πολύ
καλά ενηµερωµένοι πάνω στην αντιχριστιανική ιστορία του Χριστιανικού κόσµου, το δε τροµερό θέαµα του Μεγάλου Πολέµου προσέθεσε ένα
ισχυρότατο επιχείρηµα στην ήδη γεµάτη φαρέτρα τους. Είναι επίσης
ενήµεροι το ότι η διδασκαλία του Χριστού, ενώ ουδέποτε υπηγόρευσε σε
κάπως µεγάλη έκταση την πολιτική των Κυβερνήσεων, απέτυχε επίσης
στο να ρυθµίζει όπως θα έπρεπε τη ζωή των ατόµων. Ο Μωαµεθανισµός
δεν ζητεί τόσα πολλά απ’ το άτοµο όσα ο Χριστιανισµός και γι’ αυτό
είναι ευκολώτερο να ζει κανείς σύµφωνα µε αυτόν. Εποµένως, σ’ αυτόν
υπάρχει ολιγώτερη υποκρισία. Παραδείγµατος χάριν, η σχέση του γάµου
είναι πολύ χαλαρή κατά τo δόγµα του Προφήτου και η πολυγαµία
επιτρέπεται. Ένας Μωαµεθανός συγγραφεύς λέγει ότι η κοινωνική
διαφθορά είναι άγνωστη στις Μωαµεθανικές χώρες και ένας συγγραφεύς
απάντησε µέσα στο περιοδικό Armenia που κυκλοφορούσε άλλοτε στη
Βοστώνη, ότι αυτό είναι αληθές, γιατί στον Μουσουλµάνο επιτρέπει η
θρησκεία του να µεταβάλει το σπίτι του σε πορνείο. Η Μουσουλµανική
προπαγάνδα ισχυρίζεται ότι οι πολλές δικές τους γυναίκες έχουν µια
ειλικρινή και έντιµη κοινωνική θέση, ενώ ο Χριστιανός έχει παράνοµες
σχέσεις που συχνά καταστρέφουν τα θύµατά του, τα οποία εγκαταλείπει
σε µια ζωή εξευτελισµού.
Αλλά προσεγγίζουµε τους Μωαµεθανούς στο ζήτηµα των σχέσεων
χαλαρών γάµων και στην ανάγκη ιεραποστολικού έργου στο εσωτερικό
της χώρας µας. Στα 1922 περισσότερα από ένα στα οχτώ ανδρόγυνα
είχαν διαζευχθεί στις Ηνωµένες Πολιτείες και συχνά συµβαίνει σε µας να
έχουµε µια διαδοχή στους συζυγικούς συντρόφους που συναγωνίζεται
τους Μωαµεθανούς στην ειδική αυτή περίπτωση. Στα 1922 υπήρχαν
184.554 διαζύγια στις Ηνωµένες Πολιτείες, ενώ στα 1916 ήταν µόνο
112.036. Στα 1922 έλαβαν χώρα πενήντα δύο λυντσαρίσµατα στις
Ηνωµένες Πολιτείες. Στα 1922 υπήρχαν 4.931.905 αναλφάβητοι στη
χώρα αυτή και τον ίδιο χρόνο το ποσοστό των αναλφάβητων ανάµεσα
στους Νέγρους εφτά Νότιων Πολιτειών έφτανε σχεδόν τα 23%.
Το Κοράνι δεν επιτρέπει τη χρήση κρασιού και πιστοί Μωαµεθανοί
απέχουν απ’ τη χρήση οινοπνευµατωδών ποτών. Στις Ηνωµένες Πολιτείες
το Σύνταγµα παραβιάζεται γενικά από πλατειές µάζες του λαού και η
ηµέρα των Χριστουγέννων γιορτάζεται σε µεγάλη έκταση µε µεθυστικά
όργια. Η µυστική ανηθικότης επικρατεί στις Ηνωµένες Πολιτείες σε πολύ
µεγαλύτερη έκταση απ’ ότι φαντάζονται πολλοί άνθρωποι. Κάθε τόσο
ανατρέπεται ένα αυτοκίνητο και σκοτώνει ένα παράνοµο ζευγάρι, η
κάποια κοπέλλα, από το φόβο του επιθεωρητού των ηθών, πηδάει από
ένα παράθυρο και αποκαλύπτει την ανηθικότητα µέσα σε κύκλους που
κανείς δεν θα το περίµενε.
Ο Χριστιανισµός έχασε τη δύναµή του σαν µια θρησκεία που πρόκεται
να κατακτήσει τον κόσµο — και έτσι έγινε εύκολη λεία για τον Μωαµεθανισµό, όταν αµαυρώθηκε από ένα προπέτασµα καπνού αντιφάσεων. Οι
αναρίθµητες σοφιστίες που φέρνουν σύγχυση και που δηµιουργήθηκαν
και προκάλεσαν πολλές αιρέσεις και τα τροµερά µίση και σχίσµατα που
γεννήθηκαν, αποτελούν µια εντελώς ιδιαίτερη ιστορία. Την εποχή που
εµφανίσθηκε ο Μωάµεθ επάνω στην παγκόσµια σκηνή, η Εκκλησία είχε
ήδη διασπασθεί σε αλληλοµαχόµενα δόγµατα που είχαν χάσει την
επίγνωση των απλών διδασκαλιών του Κυρίου. Οι Χριστιανοί είχαν
διαφθαρεί και είχε επικρατήσει γενική ανηθικότης και εκφυλισµός.
Σήµερα ο Χριστιανικός κόσµος είναι σχεδόν εξ ίσου διηρηµένος µεταξύ
∆ιαµαρτυροµένων και Καθολικών, δογµάτων ανταγωνιζοµένων άλληλα,
που δείχνουν ελάχιστο πνεύµα συµβιβασµού µεταξύ τους. Πρόσφατες
στατιστικές που δηµοσίευσε το Whittaker’s Almanac, ανεβάζει τον
ολικό αριθµό των Καθολικών στον κόσµο σε 272.860.000 και τον αριθµό
των ∆ιαµαρτυροµένων και άλλων δογµάτων (όπως της Ανατολικής
Εκκλησίας) που αρνούνται τη δικαιοδοσία του Πάπα, σε 290.000.000.
Οιοσδήποτε έζησε για ένα διάστηµα σε χώρες που εργάζονται
ιεραπόστολοι, έχει διαπιστώσει τον ευσεβή χαρακτήρα των Καθολικών
Μοναχών και των δύο φύλων. Θα βεβαιώσει επίσης τον ανώτερο
χαρακτήρα, το θάρρος και τον ενάρετο βίο των ∆ιαµαρτυροµένων
ιεραποστόλων, ανδρών και γυναικών. Τα δύο όµως δόγµατα ανταγωνίζονται το ένα το άλλο.
Στη Σµύρνη κατά τη διάρκεια της Ελληνικής ∆ιοικήσεως είχε ιδρυθεί µια
Y.M.C.A. (Χριστιανική Αδελφότης των Νέων) και έκαµνε ένα θαυµάσιο
έργο, καθώς επίσης και µια Y.W.C.A. (Χριστιανική Αδελφότης
Νεανίδων). Σε όλες τις Καθολικές Εκκλησίες τοιχοκολλήθηκε µια
ανακοίνωση ότι τέτοια ιδρύµατα ήταν ιδρύµατα σκότους και όχι φωτός
και ότι κάθε πιστός Χριστιανός έπρεπε να απέχει από αυτά. Μια
Καθολική διδασκάλισσα της Y.W.C.A. που πληρωνόταν έναν καλό
µισθό, του οποίου είχε ανάγκη, εξαναγκάσθηκε να παραιτηθεί. Κι αυτό
είναι µόνο ένα παράδειγµα από πολλά που θα µπορούσαµε ν’ αναφέρουµε. Όταν ένας Μωαµεθανός παρακινείται να γίνει Χριστιανός,
συνήθως άπαντα: «Τι είδους; Υπάρχουν τόσο πολλά είδη από σας και το
κάθε είδος µας κάµνει προσεκτικούς εναντίον των άλλων». Σήµερα
υπάρχει µικρότερη ελπίδα για έναν Πανχριστιανισµό παρά για έναν
Πανισλαµισµό. Λέγει ο Kurtz που αναφέραµε πριν λίγο: «Σήµερα ο
Μωαµεθανισµός είναι ο µόνος αντίπαλος του Χριστιανισµού που µπορεί
να γίνει παγκόσµια θρησκεία» και ένας άλλος συγγραφεύς γράφει στο
περιοδικό Moslem World του Ιανουαρίου 1925:
«Η Χριστιανική Εκκλησία, ύστερα από σκληρόν αγώνα δεκατριών αιώνων
βρίσκει ακόµα στον Ισλαµισµό ένα πρόβληµα που την φέρνει σε πολύ
µεγάλη σύγχυση. Είναι ιστορικά εξακριβωµένο ότι ο Ισλαµισµός γεννήθηκε
ύστερα απ’ τον Χριστιανισµό και όµως τον εκτόπισε σχεδόν παντού, όπου
διαδόθηκε. Αυτό προκύπτει καθαρά απ’ την ιστορία ολόκληρης της Βόρειας
Αφρικής, της Παλαιστίνης και της Συρίας, καθώς και της σηµερινής
Μικράς Ασίας».
Ο Αιδεσ. George Bush στο βιβλίο του «Life of Mohammed» που
δηµοσίευσε ο εκδοτικός οίκος Harpers στα 1830, διατυπώνει την εξής
«Τω όντι και στην περίπτωση αυτή, όπως και σε κάθε άλλη περίπτωση,
στην οποία οι τύχες ενός ατόµου είναι ολότελα δυσανάλογες προς τα µέσα
που χρησιµοποιήθηκαν και ξεπερνούν κάθε λογικό υπολογισµό, είµαστε
αναγκασµένοι να λύσουµε το πρόβληµα µε την ειδική Πρόνοια του Θεού.
Τίποτε άλλο απ’ αυτή δεν θα µπορούσε να φέρει τόσο σηµαντικά
Αν δεν υπάρχει άλλη εξήγηση απ’ αυτή για την επιτυχία του Μωαµεθανισµού, είναι πρόδηλο ότι η πρόθεση του Θεού δεν άλλαξε κατά τα
τελευταία ενενήντα χρόνια. Αυτή είναι η άποψη του βαθειά θρησκευόµενου ανθρώπου που πιστεύει στην προσωπική εκ µέρους του Θεού
ρύθµιση όλων των υποθέσεων του παρόντος κόσµου και αποδίνει σε
αιτίες της σοφίας του Θεού τα ζητήµατα που είναι πάρα πολύ σοβαρά για
την ανθρώπινη κατανόηση. Ο µελετητής της ιστορίας θα κατανοήσει τη
διάδοση του Μωαµεθανισµού εις βάρος του Χριστιανισµού και οι
κυριώτερες αιτίες εµφανίστηκαν ή θα διασαφηνιστούν στην συνέχεια της
παρούσης διηγήσεως.
Μια άλλη δυνατότερη και γενναιότερη απ’ τον Μωάµεθ προσωπικότητα
προσπάθησε να ιδρύσει µια παρόµοια θρησκεία σ’ αυτήν την Ήπειρο.
∆εν µπόρεσε να αποχτήσει παγκόσµια επιρροή και να γίνει µόνιµος
παράγων στην ιστορία, κυρίως από γεωγραφικούς λόγους. Η περιοχή του
κόσµου µέσα στην οποία ο Brigham Young ίδρυσε το πολυγαµικό δόγµα
του δεν ήταν τόσο κατάλληλη για τη διάδοσή του, όσο η περιοχή στην
οποία ο Μωάµεθ ανέπτυξε τις αρχικές του δραστηριότητες. Ο δυτικός
πολιτισµός, ακολουθώντας από κοντά τη δίψα του χρυσού, υπερνίκησε
τον Αµερικανό απόστολο και έµπιστο όργανο του Αγγέλου Γαβριήλ. Η
κυριώτερη αιτία για την οποία ο Χριστιανισµός έχασε τόσο πολύ έδαφος
προς όφελος του Μωαµεθανισµού και όπως φαίνεται θα χάσει στο
µέλλον περισσότερο ακόµα, είναι το ότι ουδέποτε υπήρξε στον κόσµο
πολύς πραγµατικός Χριστιανισµός. Η ιστορία των λεγοµένων «Χριστιανικών Εθνών» υπήρξε µια µακρά σειρά αιµατηρών πολέµων, προδοσίας
και ληστείας, ηµερών του Αγίου Βαρθολοµαίου και Καθολικών που
µαρτυρούσαν εξ αίτιας των ∆ιαµαρτυροµένων, διωγµών αγίων και
µαγισσών που καίγονταν «επί της πύρας».
Και η κατάσταση ανάµεσα στα «Χριστιανικά Έθνη» που επέτρεψε στους
Τούρκους να κάψουν τη Σµύρνη και να σφάξουν τους κατοίκους της ή να
κακουργήσουν εις βάρος τους, υπήρξε ένας κολοφώνας ατιµίας και
αίσχους που δείχνει ότι ο κόσµος γίνεται ολοένα και λιγότερο
Χριστιανικός, όσο περνούν τα χρόνια.
Βέβαια δεν υπάρχει λόγος να περιµένει κανείς απ’ το Θεό να βοηθεί τους
Χριστιανούς ιεραποστόλους ύστερα από τέτοιες απογοητεύσεις και
διακωµωδήσεις. Εάν, όπως παρατηρεί ο αιδέσιµος Bush, η θαυµαστή
διάδοση του Μωαµεθανισµού δεν ηµπορεί να εξηγηθεί παρά µόνο σαν
µια ιδιαίτερη πρόνοια του Θεού, δεν αποκλείεται Εκείνος να εµνεύσει
στους Senussi να κάνουν πνευµατικώτερη τη θρησκεία τους και να
αναπτύξουν τα καλύτερα χαρακτηριστικά της. Αν η Χριστιανική
θρησκεία έχει επιτύχει τόσο ασθενή αποτελέσµατα πάνω στη συµπεριφορά των Χριστιανικών εθνών και έχει τόσο µικρή προσαρµογή προς το
θέληµα του Θεού, ώστε να µην έχει τη δύναµη να προσηλυτίσει
Μωαµεθανούς, τότε η µόνη δυνατότης που αποµένει στη σοφία την
πεπερασµένη ή την απέραντη, θα ήταν να χρησιµοποιηθεί όσο το δυνατόν καλύτερα µια άλλη θρησκεία. Όταν οι ιεραπόστολοί µας φέρουν σε
πέρας την τοποθέτηση της Τουρκικής ∆ιοικήσεως «επάνω σε µια υγιή
βάση» θα µπορούν να γυρίσουν στην πατρίδα και να µας διδάξουν πώς
να είµαστε καλύτεροι Χριστιανοί. Αν ο Χριστιανισµός δεν περισωθεί
µέσα στις χώρες όπου έχει ακόµα µια τυπική υπόσταση, θα καταστραφεί·
και ο πολιτισµός των χωρών εκείνων θα καταστραφεί µαζί του. Οι
Μπολσεβίκοι το ξέρουν αυτό, όπως µαρτυρεί ο πόλεµος που διεξάγουν
εναντίον του Χριστιανισµού.

Η ιδιόρρυθµη νοοτροπία που κατέστησε τους Τούρκους ικανούς να
διαπράξουν πρωτοφανείς βιαιότητες εις βάρος των συνανθρώπων των
που συνεκλόνισαν και προσέβαλαν ολόκληρη την ανθρωπότητα,
οφείλονταν σε τρία πράγµατα: στη φύση τους, στις διδασκαλίες του
Κορανίου και στο παράδειγµα του Προφήτου. Αυτό ήθελε να ειπεί ο
Gladstone όταν µιλούσε για τον «συνδυασµό της φύσεως του Τούρκου και
της θρησκείας του».
Αυτό γίνεται καλύτερα κατανοητό, όταν λάβουµε υπ’ όψιν ότι άλλοι
Μωαµεθανικοί λαοί έχουν συµβάλει πάρα πολύ στην πρόοδο και τον
πολιτισµό του κόσµου. Οι Άραβες έχουν διακριθεί στην αρχιτεκτονική,
στην επιστήµη, στην ποίηση, στις καλές τέχνες και στα γράµµατα. Κατά
τη γνώµη του διακεκριµένου εκείνου κληρικού, του Canon William
Barry που διατύπωσε σε ένα άρθρο του στο Περιοδικό «The Nineteenth
Century and After» (Ο 19ος αιώνας και ύστερα απ’ αυτόν) του
Αυγούστου 1919, οι άλλοι Μουσουλµάνοι οφείλουν να καταδικάζουν
τους Τούρκους και τις βιαιοπραγίες τους. Ο Canon Barry λέγει:
«Οι γνωστικοί Μουσουλµάνοι, αντί να αναλαµβάνουν µε ιδιαίτερο ζήλο
την υπεράσπιση ενός συστήµατος που καταδικάστηκε απ’ την ιστορία κι απ’
την πείρα, έπρεπε να καταλήξουν στο να θεωρούν τον Τούρκο όχι σαν ένα
“προπύργιο του Ισλαµισµού”, αλλά σαν µια κηλίδα στον πολιτισµό τους,
σαν µια κατάπτωση απ’ τη δόξα των ενδόξων Χαλιφών τους, ένα σκάνδαλο
και µια αδυναµία που δεν θα έπρεπε να τα ανέχονται πλέον».
Για να υποστηρίξει κανείς τη γνώµη αυτή, δεν έχει παρά να υπενθυµίσει
τις ένδοξες εποχές της Βαγδάτης και της Κόρδοβας. Την εποχή του
Χαρούν Αλ Ρασίδ η Βαγδάτη ήταν περιώνυµη ως η µεγαλύτερη πόλη του
κόσµου, ένα κέντρο εξευγενισµένου πολιτισµού, παιδείας και καλών
τεχνών. Ο µονάρχης αυτός περιγράφεται σαν ένας που είχε µαζέψει
ολόγυρά του µια λαµπρή πλειάδα από ποιητές, νοµοµαθείς, σοφούς και
πνευµατώδεις ανθρώπους. Ο πολιτισµός εκείνος άφησε πίσω του µια
φιλολογία, η οποία τον απαθανάτισε — αν και η φιλολογία αυτή τον
αναφέρει και σαν µονάρχη που κάθε νύχτα πλάγιαζε µε άλλη γυναίκα,
την οποία αποκεφάλιζε το άλλο πρωί.
Και εδώ όµως έχουµε την ίδια παλαιά ιστορία: η Βαγδάτη περιέπεσε σε
αφάνεια, όταν περιήλθε κάτω απ’ την κυριαρχία των Τούρκων και την
εποχή της τελικής της αλώσεως στα 1638 απ’ τον Σουλτανο Μουράτ τον
4ο, ο µονάρχης αυτός έσφαξε τους περισσότερους απ’ τους κατοίκους
της, παραβιάζοντας τους όρους της παραδόσεως.
Οι Μαυριτανοί άφησαν πίσω τους στην Ισπανία αρχιτεκτονικά µνηµεία
που αποτελούν µέχρι σήµερα απόλαυση για τον κόσµο: δεν έχουµε παρά
ν’ αναφέρουµε µόνο το τέµενος — σήµερα Μητροπολιτικό ναό της
Κόρδοβας — και την Αλάµπρα της Γρενάδας. Η περίφηµη Άλγεβρα του
Οµάρ Καγιάµ έχει γραφεί στην Αραβική γλώσσα και πολλές συµβολές
στην επιστήµη και στη φιλολογία δηµοσιεύτηκαν αρχικά στην ίδια
γλώσσα. Οι Άραβες της Αφρικής περιγράφονται από περιηγητές ως το
ευγενέστερο δείγµα του ανθρωπίνου γένους από σωµατική άποψη, αλλά
ακόµη και ένας τυχαίος τουρίστας που έφτασε στο Αλγέρι βεβαιώνει το
γεγονός αυτό παρατηρώντας τους ανθρώπους που περπατούν στους
δρόµους του. Η διανοητική συµπεριφορά ανάµεσα στον Άραβα και τον
Τούρκο περιγράφεται ως εξής απ’ τον Buckhardt:
«Ο Άραβας δείχνει τον χαρακτήρα του όταν υπερασπίζεται τον
φιλοξενούµενό του µε κίνδυνο της ζωής του και υποτάσσεται στις
αντιξοότητες της τύχης, στην απογοήτευση και στη δυστυχία µε την πιο
υποµονητική εγκαρτέρηση. ∆ιακρίνεται απ’ τον Τούρκο µε τα προτερήµατα
του οίκτου και της ευγνωµοσύνης. Ο Τούρκος είναι σκληρός, ο Άραβας
έχει αγαθώτερο χαρακτήρα, ευσπλαχνίζεται και βοηθεί τον δυστυχισµένο
και ουδέποτε λησµονεί τη γενναιοδωρία που του έχει δείξει κάποιος, έστω
και αν είναι εχθρός».
Χωρίς να έχω εµβαθύνει πολύ στο θέµα αυτό, είµαι πεπεισµένος ότι οι
Τούρκοι είναι η µόνη Μωαµεθανική φυλή που δεν συνέβαλε καθόλου
στην πρόοδο του πολιτισµού, ούτε δηµιούργησε κάτι που, όπως λέγει ο
Sir Edwin Pears, «ο κόσµος θα ήθελε να διατηρήσει ευχαρίστως». Ήταν
πάντοτε καταστρεπτικοί και ποτέ δηµιουργικοί.
Για να κάνουµε αντιληπτό πόσες ανθρώπινες υπάρξεις θα µπορούσαν να
έχουν αναπτύξει τέτοιες ιδιότητες θηριωδίας και να έχουν αφήσει τέτοιο
ανώτατο όριο σφαγών και για χάρη εκείνων που πιστεύουν ότι θα
µπορούσε τώρα ν’ αναπτυχθεί ένας πολιτισµός υψηλού επιπέδου από
τους ανθρώπους που απέρριψαν οριστικά τη διδασκαλία του Χριστού, ας
ρίξουµε ένα βλέµµα συγκρίσεως στις διδασκαλίες του Κορανίου και της
Αγίας Γραφής.
Ότι οι διδασκαλίες της Καινής ∆ιαθήκης είναι απέραντα πιο απλές και
εξυψωτικές από κείνες του Κορανίου κανένας δεν µπορεί να το αρνηθεί,
όταν κάνει µια σύντοµη και προσεκτική συγκριτική µελέτη. Είµαι σε
θέση επίσης να ειπώ ότι τα λόγια του Χρίστου προσφέρονται σε
µετάφραση εξ αιτίας της ουσιαστικής οµορφιάς και αξίας των σκέψεων
που περιέχουν και της έλξεως που ασκούν επάνω σε κάθε άνθρωπο
οιασδήπτε ηλικίας.
Η επί του Όρους ∆ιδασκαλία συγκινεί καταπληκτικά και µε τρόπο
ακατανίκητο στα Αγγλικά, Γαλλικά ή Γερµανικά, όπως και στο Ελληνικό
πρωτότυπο. Το ίδιο µπορεί να πει κανένας για την Κυριακή Προσευχή
και για τα περισσότερα απ’ τα λόγια του Κυρίου. Γι’ αυτό και όταν ο
Χριστιανισµός εξοντώνεται µέσα σε µεγάλες περιοχές της επιφανείας της
γης µε το σπαθί, µε το βούρδουλα, µε το τσεκούρι ή µε τη φωτιά,
παρατηρούµε ότι ο κόσµος οπισθοδροµεί και παρακµάζει στις περιοχές
εκείνες για µερικές χιλιετηρίδες και ότι τα συµφέροντα του έθνους
βλάπτονται ανεπανόρθωτα, ανεξαρτήτως του γεγονότος ποιος αποκτά
την εξουσία στα µέρη εκείνα.
Η Καινή ∆ιαθήκη υποστηρίζει την αγνότητα στη ζωή και µάλιστα
αποκλίνει υπέρ του ασκητισµού. Ο ίδιος ο Χριστός ήταν άγαµος και είχε
ακηλίδωτη αγνότητα. Το Κοράνι είναι αισθησιακό στις διδασκαλίες του
τόσο σχετικά µε την παρούσα, όσο και σχετικά µε τη µέλλουσα ζωή.
Υπόσχεται στον αληθινό πιστό την παραχώρηση παραδεισιακών ωραίων
γυναικών όταν φθάσει στον άλλο κόσµο. Ποια θα είναι η σχέση των
συζύγων αυτού του κόσµου προς τη νέα αυτή οµάδα είναι κατά το
µάλλον ή ήττον αβέβαιο. Η διδασκαλία αυτή του Κορανίου ρίχνει πολύ
καθαρό φως στην περιφρονητική θέση την οποία έχει η γυναίκα στην
αντίληψη των οπαδών του Μωάµεθ. Ένα τόσο ανώτερο, αγνό και ωραίο
ειδύλλιο σαν τη ζωή και το θάνατο του Λόρδου Τέννυσον και της
συζύγου του δεν είναι δυνατό για µια θρησκεία που καθιερώνει την
πολυγαµία και τα ουράνια «ουρί». Ο ουρανός περιγράφεται ως έξης απ’
το Κοράνι:
«Εκεί µέσα θα τους υποδεχτούν χαριτωµένες κοπέλες που θα κλείνουν τα
µάτια τους, ώστε να µην βλέπουν κανέναν άλλον εκτός απ’ τους άνδρες
τους, και τις όποιες δεν θα έχει αγγίξει κανένας άνδρας προτήτερα ούτε και
κανένα Πνεύµα (Τζιν) και τα χρώµατα του προσώπου τους θα είναι σαν
εκείνα των ρουµπινιών και των µαργαριταριών».
Σε συνδυασµό µε αυτά που είπαµε παραπάνω, πρέπει να έχει κανείς υπ’
όψη του ότι οι Μωαµεθανοί τρέφουν µεγάλο σεβασµό για το Κοράνι και
πιστεύουν σ’ αυτό κατά γράµµα. Μέσα στις µεγάλες µάζες τους δεν
υπάρχει η προοδευµένη σκέψη και µορφωτική ανάπτυξη που θα τους
έκαµναν ν’ αντιµετωπίσουν σκεπτικιστικά το ιερό τους βιβλίο, όπως
συµβαίνει µε τους Χριστιανούς. Όταν ένας Μωαµεθανός πεθαίνει στο
πεδίο της µάχης, πιστεύει πραγµατικά ότι πηγαίνει κατ’ ευθείαν σ’ έναν
ωραίο κήπο, όπου τον περιµένει ένα σµήνος από φιλήδονα θηλυκά
Σύµφωνα µε το Κοράνι το διαζύγιο είναι εύκολο και µπορεί να το
επιτύχει ο άνδρας δηλώνοντας άπλα ότι βαρέθηκε τη γυναίκα του. Η
σύζυγος όµως δεν µπορεί να επιτύχει το διαζύγιο, παρά µόνο για
σοβαρούς λόγους. Πράγµατι, ο δεσµός του γάµου στις Μωαµεθανικές
χώρες είναι πολύ εύθραυστος. ∆εν χρειάζεται ν’ αναφέρει κανείς καλύτερο παράδειγµα για την ευκολία του Μωαµεθανικού διαζυγίου από την
περίπτωση του διαζυγίου του Τούρκου ηγέτου Μουσταφά Κεµάλ και της
συζύγου του. Οι Αµερικανικές εφηµερίδες εξήγησαν ότι ο Κεµάλ ο ίδιος
απήγγειλε την απόφαση, γιατί τα ιερατικά του καθήκοντα του έδιναν
αυτό το δικαίωµα, αλλά γεγονός είναι ότι το διαζύγιο στις Μωαµεθανικές χώρες είναι µια εξαιρετικά απλή υπόθεση, τόσο για τους ισχυρούς
όσο και για τους ταπεινούς.
Το Κοράνι διδάσκει αποχή απ’ το κρασί και γενικά οι ευσεβείς Μουσουλµάνοι απέχουν απόλυτα από οινοπνευµατώδη ποτά. Η καλλιέργεια
σταφυλιών και η οινοποιία δεν επικρατούν µεταξύ των οπαδών του
Την περιτοµή, την αποχή από το χοιρινό κρέας και την απαγόρευση της
κατασκευής αγαλµάτων και των φωτογραφιών, τα έχουν δανειστεί απ’
την Παλαιά ∆ιαθήκη και ιδιαίτερα απ’ την εντολή «Ου ποιήσεις σε αυτώ
είδωλον ουδέ παντός οµοίωµα».
Ούτε ένας στους χίλιους Τούρκους δεν µπορεί να διαβάσει το Κοράνι,
γιατί είναι γραµµένο στην αρχαία Αραβική γλώσσα, αλλά η γενική
αντίληψη ότι αυτοί είναι οι πιστοί και όλοι οι άλλοι άνθρωποι είναι
«σκυλιά και άπιστοι» έχει εντυπωθεί βαθειά στο νου τους, καθώς επίσης
και τα λίγα γενικά άρθρα πίστεως που έχουµε αναφέρει παραπάνω. Ο
αναλφαβητισµός επικρατεί γενικά µέσα στον Τουρκικό λαό και οι
χοτζάδες και κληρικοί τους δεν κάµνουν σπουδαία πράγµατα στη σφαίρα
της διδασκαλίας, παρά µόνο φωνάζουν απ’ τους µιναρέδες «Ο θεός είναι
ο θεός και ο Μωάµεθ είναι ο προφήτης Του». Μολαταύτα όσο διαρκούσαν οι φρικτές ήµερες των σφαγών, της φωτιάς και της λεηλασίας στη
Σµύρνη, οι Τούρκοι έψαλλαν µε χαρά: «Οι γυναίκες τους θα µείνουν
χήρες και τα παιδιά τους ορφανά». Ακούοντας αυτό και συλλογιζόµενος
τις χιλιάδες των βρεφών που γίνονταν ορφανά ή έµεναν καταδικασµένα
στη δυστυχία και στο θάνατο, δεν µπορούσα να µη θυµηθώ τα λόγια του
Κυρίου: «Άφετε τα παιδία ελθείν προς µε, διότι τούτων είναι η βασιλεία
των ουρανών».
Ο κ. Geddes βεβαιώνει σε µια έκθεσή του ότι σε καµµιά περίπτωση δεν
είχε ιδεί Μουσουλµάνο να δίδει ελεηµοσύνη σε Αρµένιους, γιατί εθεωρείτο εγκληµατική παράβαση για οιονδήποτε Μουσουλµάνο να βοηθεί
Αρµένιους και ο σκοπός των εκτοπίσεων ήταν «η εξόντωση της φυλής».
Οι αρχές της Μουσουλµανικής θρησκείας επιτρέπουν να εκδοθεί µια
τέτοια διαταγή σε ένα ολόκληρο έθνος, µε την βεβαιότητα ότι όλοι θα
υπακούσουν σ’ αυτή.

Αν και έχουν υπάρξει µεγάλοι Μωαµεθανικοί πολιτισµοί οι οποίοι
συνέβαλαν πολύ στην πρόοδο του κόσµου και άφησαν πίσω τους
µνηµεία άφθαρτα, οι πολιτισµοί ωστόσο αυτοί δεν διήρκεσαν πολύ.
∆ηµιουργήθηκαν χάρη στον βασικά ευγενή χαρακτήρα και την διανοητικότητα των λαών που τους ανέπτυξαν και ήκµασαν επί ένα σχετικά
σύντοµο χρονικό διάστηµα, µάλλον «παρά τη θρησκεία τους» παρά «εξ
αιτίας αυτής». Και όπως συνέβη µε όλες τις θρησκείες, το παράδειγµα
που έδωσε ο ιδρυτής της, άσκησε µεγαλύτερη επιρροή επάνω στους
µαθητές του, παρά το βιβλίο του. Όλοι οι Μωαµεθανοί αισθάνονται πολύ
βαθύ σεβασµό απέναντι του Προφήτη και πιστεύουν πως ακόµα και µια
τρίχα απ’ την γενειάδα του έχει θαυµατουργική δύναµη.
Τα κυριώτερα γεγονότα της ζωής του και ο χαρακτήρας του γενικά είναι
γνωστά σ’ αυτούς. Αυτά τα κυριώτερα γεγονότα θα αναφέρουµε τώρα
χωρίς εχθρική προκατάληψη και χωρίς ανευλάβεια. Τα γεγονότα αυτά
είναι αυθεντικά και καλά εξακριβωµένα. Ο αναγνώστης καλείται να τα
εξακριβώσει και να κρίνει ο ίδιος αν είναι σωστά διατυπωµένα ή όχι:

  1. Ο Μωάµεθ ήταν οπαδός της πολυγαµίας.
  2. Αφού έφυγε απ’ τη Μέκκα και πήγε στη Μεδίνα, όπου εγκαταστάθηκε
    για ένα διάστηµα, οργάνωσε και διηύθυνε επιδροµές εναντίον καραβανιών, τα οποία ελήστευε για να γεµίσει το ταµείο του που ήταν άδειο.
  3. Νίκησε και λεηλάτησε πόλεις για λάφυρα και τις πράξεις του αυτές τις
    δικαιολόγησε µε «αποκαλύψεις».
  4. ∆ιέταξε να αποχωριστούν απ’ τις γυναίκες και τα παιδιά τους οχτακόσιοι αιχµάλωτοι Εβραίοι, τους οποίους κατέσφαξε και έριξε τα σώµατά
    τους σε µια τάφρο, τις δε γυναίκες και τα παιδιά τους πούλησε σαν
    δούλους. Αυτή ήταν η πρώτη Μωαµεθανική σφαγή. [«Μωάµεθ» του
    Draycott, σελ. 234]
  5. ∆ιέτασσε να επιβληθούν απάνθρωπες και θηριώδεις τιµωρίες. [Στο ίδιο
    βιβλίο, σελ. 253-254]
  6. Εξόντωνε τους εχθρούς του µε δολοφονίες.
    Έχουµε ιδεί παραπάνω πόσο πιστά οι Τούρκοι ακολούθησαν το
    παράδειγµα αυτό δια µέσου των ετών µετά την άλωση της Κων/πόλεως
    και ύστερα και ιδιαίτερα οι Νεότουρκοι, αφότου κατέλαβαν την εξουσία.
    Μολονότι άλλα έθνη Μωαµεθανικού θρησκεύµατος έχουν δείξει εξαιρετικά προτερήµατα καρδιάς και νου, µια γενική µελέτη σχετικά µε τη
    διάδοση της θρησκείας αυτής απ’ το ξεκίνηµά της αποκαλύπτει πολύ
    καθαρά την επίδραση του παραδείγµατος αθώς και της διδασκαλίας του
    Προφήτου. Ο κ. Pears που αναφέραµε παραπάνω λέγει:
    «Πραγµατικά η ιστορία της Αιγύπτου, της Συρίας και της Μικράς Ασίας
    περιέχει µια µακρά σειρά σφαγών, οι οποίες ίσως έφτασαν στο
    µεσουράνηµά τους στην Αίγυπτο στα 1354 µ.Χ., οπότε οι Χριστιανοί είχαν
    διαταχθεί ν’ απαρνηθούν την πίστη τους και να δεχθούν τον Μωαµεθανισµό και επειδή δεν υπέκυψαν θανατώθηκαν».
    Ο Adrian Fortescue στο έργο του «Οι µικρότερες Ανατολικές Εκκλησίες» έχει περιλάβει την έξης παράγραφο:
    «Στα 1389 έλαβε χωράν µια µεγάλη παρέλαση Κοπτών, οι οποίοι είχαν
    δεχτεί τον Μωαµεθανισµό κάτω απ’ την απειλή της φωτιάς και του
    θανάτου, µέσα στο Κάιρο. Είχαν µετανοήσει για την αποστασία τους και
    τώρα επιθυµούσαν να εξιλεωθούν γι’ αυτή µε την αναπόφευκτη συνέπεια
    να ξαναγυρίσουν στον Χριστιανισµό. Γι’ αυτό ενώ εβάδιζαν, έκαναν
    γνωστό ότι πίστευαν στο Χριστό και απηρνούντο τον Μωάµεθ. Τους
    συνέλαβαν και όλοι οι άνδρες αποκεφαλίστηκαν σε µια µεγάλη πλατεία
    µπροστά στις γυναίκες. Αυτό όµως δεν τροµοκράτησε τις γυναίκες· έτσι κι
    αυτές υπέστησαν το µαρτύριο».
    Σχετικά µε τις Αρµενικές σφαγές της εποχής µας ο ∆ρ Johannes Lepsius,
    στου οποίου την αυθεντική «Μυστική Έκθεση» (Secret Report) έχουµε
    αναφερθεί σε προηγούµενες σελίδες, κάµνει την εξής εξακρίβωση:
    «Έχουµε µπροστά µας καταλόγους 550 χωριών, των οποίων οι κάτοικοι
    που επέζησαν εξισλαµίσθηκαν “δια πυρός και σιδήρου”, 568 εκκλησιών
    που λεηλατήθηκαν εντελώς, καταστράφηκαν και ισοπεδώθηκαν, 282 Χριστιανικών Εκκλησιών που µεταβλήθηκαν σε τζαµιά, 21 διαµαρτυροµένων
    παστόρων και 170 Γρηγοριανών Ιερέων (Αρµενίων) οι οποίοι αφού
    υπέφεραν απερίγραπτους βασανισµούς, σκοτώθηκαν γιατί αρνήθηκαν να
    δεχτούν τον Μωαµεθανισµό. Επαναλαµβάνουµε εν πάση περιπτώσει ότι οι
    παραπάνω αριθµοί προέρχονται µόνον από την έκταση των πληροφοριών
    µας και όχι από την πολύ µεγαλύτερη έκταση που αντιπροσωπεύει η
    πραγµατικότητα. ∆εν αποτελούν αυτά έναν θρησκευτικό διωγµό;».
    Ο Χριστιανισµός λοιπόν σαρώθηκε απ’ την Βόρεια Αφρική και απ’ την
    παλαιά Βυζαντινή Αυτοκρατορία, την πατρίδα των πρώτων Πατέρων της
    Εκκλησίας και των Επτά Εκκλησιών, κατά το πλείστον µε τροµερές
    σφαγές· οι Τούρκοι όταν έκαψαν τη Σµύρνη και έκαναν τη Μικρά Ασία
    εξ ολοκλήρου Μωαµεθανική, ετελείωσαν ένα έργο που είχε διαρκέσει επί
    Αυτές οι µέθοδοι δεν εφαρµόσθηκαν µόνο για τη διάδοση του Μωαµεθανισµού, αλλά το «∆ίκαιο σχετικά µε τους αποστάτες» προβλέπει την ποινή
    του θανάτου, τον αναγκαστικό χωρισµό απ’ τη σύζυγο και την οικογένεια
    του αποστάτου και την απώλεια της περιουσίας και κάθε νοµίµου
    δικαιώµατος για κάθε Μουσουλµάνο που εγκαταλείπει την πίστη του και
    προσχωρεί σε µιαν άλλη. Ο φόβος των τροµερών αυτών ποινών είναι
    ένας απ’ τους λόγους εξ αιτίας των οποίων υπάρχουν τόσο λίγοι
    προσήλυτοι απ’ τον Μωαµεθανισµό στο Χριστιανισµό. Ο ∆ρ. Samuel Μ.
    Zwemmer, ο σοφός συγγραφεύς σχετικά µε τα ζητήµατα του Μωαµεθανισµού, παραθέτει πολλά παραδείγµατα εφαρµογής τού παραπάνω
    ∆ικαίου στο τελευταίο του έργο «Το δίκαιο της αποστασίας του Ισλάµ».
    Έχω ήδη αναφέρει ένα παράδειγµα που υπέπεσε στην προσωπική µου
    αντίληψη, τη δολοφονία του προσηλύτου του ∆ιεθνούς Κολλεγίου της
    Σµύρνης. Αυτή είναι ίσως η ίδια περίπτωση µ’ εκείνη που αναφέρει ο
    Αιδέσιµος Ralph Harlow, άλλοτε πάστωρ του ∆ιεθνούς Κολλεγίου
    Σµύρνης, σε ένα φυλλάδιο: «Το πτώµα του βρέθηκε έξω απ’ τα τείχη της
    Σµύρνης, µε πολλές µαχαιριές». Το δίκαιο περί αποστασίας κατά τον
    Zwemmer έχει συνοψισθεί απ’ τους Μωαµεθανούς νοµοθέτες µε τις εξής
    «Όσο για τους αποστάτες επιτρέπεται να τους σκοτώνει κανείς από
    µπροστά ή και χτυπώντας τους από πίσω, όπως στην περίπτωση των
    Πολυθεϊστών. ∆εύτερο, αν το αίµα τους χυθεί, δεν φέρνει εκδίκηση. Τρίτο,
    η περιουσία τους είναι λάφυρο των αληθινών πιστών. Τέταρτο, ο γάµος
    τους γίνεται άκυρος και ανύπαρκτος».
    Ο µορφωµένος και εξευρωπαϊσµένος Τούρκος της Κων/πόλεως είναι
    ένας έξυπνος και ραφιναρισµένος κύριος µε ελκυστικούς τρόπους. Ένα
    πράγµα όµως δεν πρέπει να λησµονούν ποτέ εκείνοι που ενδιαφέρονται
    από οικονοµική ή από άλλη άποψη για το µέλλον της Τουρκίας: ότι η
    χώρα αυτή έχει γίνει «οµοιογενής» µε µια σειρά από θηριώδεις σφαγές
    που σχεδιάσθηκαν µε προσοχή και εκτελέστηκαν αµείλικτα από τέτοιους
    ακριβώς ραφιναρισµένους και ελκυστικούς κυρίους που εκµεταλλεύθηκαν τον Μουσουλµανικό φανατισµό για τους σκοπούς των και η
    δύναµή τους στηρίζεται στον ίδιο φανατισµό.
    Η ΘΕΩΡΙΑ ΤΟΥ «50-50»

Μια απ’ τις πιο έξυπνες διαδόσεις που έχουν τεθεί σε κυκλοφορία από
την Τούρκικη προπαγάνδα είναι εκείνη που επιδιώκει να πείσει ότι οι
Χριστιανοί που σφάχθηκαν ήταν εξ ίσου κακοί, όπως εκείνοι που τους
έσφαξαν, ότι ήταν «50 προς 50». Ο ισχυρισµός αυτός επηρεάζει πάρα
πολύ την Αγγλοσαξωνική ιδέα περί δικαιοσύνης, απαλλάσσει τον καθένα
από περαιτέρω ενόχληση ή ευθύνη και καθησυχάζει τη συνείδηση.
Πρέπει όµως να είναι κανείς πολύ απερίσκεπτος για να παραδεχτεί µια
τέτοια διαπίστωση και χρειάζεται ελάχιστη σκέψη για ν’ αποδείξει κανείς
το σφαλερό της διαπιστώσεως αυτής.
Και πρώτα πρώτα οι Χριστιανοί που ζούσαν κάτω απ’ την κυριαρχία των
Τούρκων ουδέποτε είχαν την ευκαιρία να κάνουν σφαγές και αν ακόµα
είχαν αυτή τη διάθεση. Αν στη µακρυά ιστορία των σφαγών που πότισαν
µε αίµα το έδαφος της αυτοκρατορίας σκοτώθηκαν µερικοί Τούρκοι, ο
σχετικός µαθηµατικός υπολογισµός δεν θα είναι 50 προς 50, αλλ’ ούτε
καν ένα προς δέκα χιλιάδες. Έκτος απ’ αυτό και παρ’ όλες τις ατέλειες
των Χριστιανών του κόσµου, γενικά η διδασκαλία του Χριστού τους έχει
διορθώσει. Σε όλες τις άλλοτε Οθωµανικές επαρχίες που επέτυχαν να
απαλλαγούν απ’ τον Τούρκικο ζυγό — Ουγγαρία, Βουλγαρία, Σερβία,
Ελλάδα — έχουν σηµειωθεί ελάχιστες περιπτώσεις Τούρκων που έχουν
σφαγεί από Έλληνες (αν έχουν σηµειωθεί και καθόλου).
Η συµπεριφορά των Ελλήνων απέναντι στις χιλιάδες των Τούρκων που
κατοικούν στην Ελλάδα, όλο το διάστηµα που γίνονταν οι θηριώδεις
σφαγές και όταν η Σµύρνη καιγόταν και οι πρόσφυγες έφταναν σε όλους
τους λιµένες της Ελλάδας πληγωµένοι, κακοποιηµένοι και κατεστραµµένοι, υπήρξε ένα απ’ τα ωραιότερα και θαυµαστότερα κεφάλαια της
ιστορίας αυτής της χώρας. ∆εν έλαβε χωράν καµµιά αντεκδίκηση. Οι
Τούρκοι που ζούσαν στην Ελλάδα δεν ενοχλήθηκαν καθόλου, ούτε
ξέσπασε επάνω στα κεφάλια τους καµµιά θύελλα µίσους ή εκδικήσεως.
Αυτή είναι µια µεγάλη και ωραία νίκη που κάτω απ’ τις συνθήκες που
έγινε φτάνει το επίπεδο των νικών του Μαραθώνος και της Σαλαµίνος.
Θα ρωτούσε κανείς: τι καλύτερο θα µπορούσε να κάνει ένα άλλο
Χριστιανικό έθνος; Στην πραγµατικότητα η όλη συµπεριφορά της
Ελλάδας, κατά τη διάρκεια των διωγµών των Χριστιανών στην Τουρκία
και ύστερα απ’ αυτή, υπήρξε αξιοθαύµαστη, αυτό δε το µαρτυρεί και η
συµπεριφορά της ίδιας χώρας απέναντι των Τούρκων αιχµαλώτων
πολέµου και οι φροντίδες της για τις πολλές χιλιάδες προσφύγων που
κατέφυγαν στο έδαφός της. Ξέρω πολύ καλά αυτά που λέγω, γιατί ήµουν
στην Ελλάδα και τα είδα µε τα ίδια µου τα µάτια. Νοµίζω ότι κανένας
δεν θα τολµήσει ν’ αµφισβητήσει αυτά τα γεγονότα.
Αν οι Έλληνες ύστερα απ’ τις σφαγές που έγιναν στον Πόντο και στη
Σµύρνη έσφαζαν όλους τους Τούρκους που ήταν στην Ελλάδα, ο λογαριασµός µόλις θα ήταν 50 προς 50.

Τις δυνατότητες της Μικράς Ασίας σχετικά µε τον Ινδοευρωπαϊκό
πολιτισµό µπορεί κανείς να τις εννοήσει καλύτερα, όταν ρίξει ένα
βλέµµα πάνω σ’ αυτή τη χώρα, όπως ήταν καθ’ όλη την περίοδο που ήταν
γεµάτη από πολλά εκατοµµύρια ανθρώπων και περιείχε πολλές πόλεις
που ήταν πηγές καλών τεχνών, λογοτεχνίας, φιλοσοφίας, βιοµηχανίας και
όλων εκείνων που είναι ωφέλιµα και ωραία για την ανάπτυξη του
ανθρώπου. Όλα αυτά σαρώθηκαν πολλές φορές από εισβολές Ασιατών
και Μογγόλων και τώρα η χώρα είναι σκεπασµένη απ’ την Τούρκικη
Σε µια διάλεξη που έκανε τον ∆εκέµβριο του 1922 στη Βαλτιµόρη ο W.
Η. Buckler, ο πασίγνωστος διπλωµάτης και αρχαιολόγος, επέσυρε την
προσοχή επάνω στην αφθονία ευκαιριών για αρχαιολογικές έρευνες στην
Νέα Τουρκία, και παρακινούσε τους Αµερικανούς λογίους να συγκεντρώσουν την προσοχή τους στην Ανατολία και στη νέα πρωτεύουσά
της, την Άγκυρα και διατύπωνε την προσδοκία ότι «η δηµιουργία πόλεων,
δρόµων κλπ. θα γινόταν πολύ ταχύτερα παρά προτήτερα και ότι η αλλαγή
αυτή θα γινόταν πιο πολύ στην Άγκυρα, η οποία έπρεπε πολύ γρήγορα να
µεταµορφωθεί από ένα χωριό σε µια µεγαλούπολη».
Είναι ίσως δυνατό ν’ ανεγερθούν µερικές καινούργιες οικοδοµές στην
Άγκυρα στο προσεχές µέλλον, αλλά η συλλογιστική µέθοδος που συνδυάζει την εκτέλεση σφαγών σε µια κλίµακα άνευ προηγουµένου µε την
ικανότητα για διοίκηση, γεωργία, εµπόριο και οικονοµική πρόοδο που θ’
αποκτούσε ο ίδιος λαός τόσο σύντοµα, είναι ακατανόητη.
Σχετικά µε το σηµείο αυτό ακριβώς, ο Sir Valentine Chirol, που τον
έχοµε ήδη αναφέρει, λέγει πολύ επίκαιρα:
«Η µόνη πραγµατική απασχόληση των Τούρκων ήταν ανέκαθεν και
πάντοτε ο πόλεµος. Είναι όµως δύσκολο να εννοήσει κανείς κατά πόσο
ωφελήθηκε η Τουρκία αντικαθιστώντας τον στενοκέφαλο θρησκευτικό
φανατισµό µε έναν εξ ίσου στενοκέφαλο φυλετικό φανατισµό. Εκείνο που
πρέπει να εξετάσει κανείς είναι τι είναι σήµερα η Τουρκία. Ο πληθυσµός
της υπολογίζεται σε έξι µέχρι οκτώ εκατοµµύρια ψυχών που
αποδεκατίστηκε απ’ τους πολέµους και όπως πιστεύουν πολλοί εξακολουθεί να συρρικνώνεται από κληρονοµικές αρρώστιες, όπως γινόταν και πριν
από τον πόλεµο. Είναι αλήθεια πως για πρώτη φορά θα υπάρχει ένας
σχεδόν καθαρός Τουρκικός πληθυσµός, γιατί απ’ τους Έλληνες και
Αρµένιους που στα 1914 αριθµούσαν τρία εκατοµµύρια περίπου στη Μικρά
Ασία, δεν απόµειναν παρά κάποια πενιχρά αποµεινάρια. Και όµως ήταν οι
πιο ανεπτυγµένες διανοητικά και ικανώτερες από άποψη οικονοµικής
δράσεως κοινότητες της παλαιάς Οθωµανικής Αυτοκρατορίας. Η Τουρκία
δεν µπορεί να φιλοδοξήσει µια θέση πολύ ανώτερη από µια δύναµη τρίτης
τάξεως, ίση σχετικά µε τους γενικούς πόρους προς οιοδήποτε απ’ τα
Βαλκανικά κράτη, τα οποία άλλοτε κυβερνούσε και παραιτήθηκε µόνη της
απ’ το γόητρο και την επιρροή την οποία της είχε προσδώσει η κατοχή του
Χαλιφάτου». [Chirol, «∆ύση και Ανατολή», σελ. 65-67]
Αλλά ο πολύ µορφωµένος και έξυπνος συγγραφεύς ∆ρ Buckler, τονίζει
µερικά γεγονότα εκπληκτικής σηµασίας και σπουδαιότητας. Ιδού τι
«Η σειρά των ιστορικών µνηµείων και εγγράφων στοιχείων της Ανατολίας
καλύπτει περίπου πέντε χιλιάδες χρόνια. Οι περίοδοι που αντιπροσωπεύονται από τα σωζόµενα λείψανα µνηµείων, εκτείνονται από την τρίτη
χιλιετηρίδα π.Χ. µε τις πινακίδες σφηνοειδούς γραφής της Νότιας Καππαδοκίας µέχρι τον 15ον αιώνα µ.Χ. µε την αρχιτεκτονική και τις επιγραφές
του Seljuk. Μεταξύ των ιστορικών κλάδων επάνω στους οποίους ρίχνουν
φως τα λείψανα µνηµείων της Ανατολίας είναι: δίκαιο, πολιτική,
οικονοµία, παιδεία, καλές τέχνες (ανάµεσα στις οποίες και γλυπτική),
φιλοσοφία, λογοτεχνία».
Παρακάτω λέγει ότι ο όρος «Ανατολία» όπως χρησιµοποιείται στο βιβλίο
αυτό, καλύπτει όλη τη Μικρά Ασία που βρίσκεται δυτικά από µια
γραµµή διήκουσα από την Αλεξανδρέττα µέχρι την Μαύρη Θάλασσα και
υπολογίζει τον αριθµό των πόλεων που περιείχαν οι αρχαίες πολιτείες, οι
οποίες είχαν δικά τους νοµισµατοκοπεία µέσα στα δέκα τέσσαρα κλασικά διαµερίσµατα που βρίσκονταν µέσα στην παραπάνω περιοχή, ως εξής:
Λυκία, Παµφυλία και Πισιδία: 95 πόλεις
Λυκαονία, Ισαυρία και Κιλικία: 82 πόλεις
Φρυγία και Γαλατία: 61 πόλεις
Βιθυνία, Παφλαγονία και Πόντος: 34 πόλεις
Ιωνία, Λυδία και Καρία: 84 πόλεις
Σύνολο: 356 πόλεις
Ανάµεσα στις πόλεις που έχουν ήδη ανασκαφεί ή προβλέπεται ν’
ανασκαφούν, ο παραπάνω συγγραφεύς αναφέρει την Πέργαµο, τη
Μίλητο, τις Σάρδεις, την Κολοφώνα, την Πριήνη και την Κνίδο και
ανάµεσα σ’ εκείνες που έχει ελαττωθεί η σηµασία τους σχετικά µε
ανασκαφές απ’ αυτή και µόνη την ύπαρξή τους σαν συγχρόνων πόλεων,
είναι η Σµύρνη, η Αλικαρνασσός, η Αττάλεια, η Φιλαδέλφεια, τα
Θυάτειρα και η Άγκυρα, που είναι η τωρινή πρωτεύουσα της Τουρκίας (ή
Angora). Οι περισσότερες, αν όχι όλες οι πόλεις που αναφέρει παραπάνω
ο ∆ρ Buckler, υπήρξαν κέντρα Ελληνικού ή Χριστιανικού πολιτισµού ή
και των δύο.
Είναι φυσικό ότι οι αρχαιολόγοι, µε την έντονη επιθυµία τους να
επιτύχουν την άδεια να εργασθούν στη Μικρά Ασία µε σιγουριά, θα
έπρεπε να είναι πολύ προσεκτικοί στο να µην πουν κάτι που θα προσέβαλε την ευαισθησία των Τούρκων. Πρέπει ν’ αναπτύξουν όλη τη διπλωµατία τους στις διαπραγµατεύσεις των µαζί τους, ούτως ώστε να έλθουν
εις φως όσο το δυνατόν περισσότεροι απ’ τους θησαυρούς της Ελληνικής
τέχνης και σοφίας που τώρα βρίσκονται θαµµένοι κάτω απ’ την επιφάνεια
της γης, η οποία είναι πλέον στα χέρια των Κεµαλικών και που είναι
ακόµα υγρή απ’ το αίµα των τελευταίων επιζώντων ενός αρχαίου
Σύµφωνα µ’ αυτά που είπαµε, έχοµε τις επόµενες τάξεις ανθρώπων που
βρίσκονται στην ίδια θέση απέναντι των Τούρκων, δηλ. εµποδίζονται να
ειπούν ο,τιδήποτε που θα µπορούσε να τους προσβάλλει: Μερικοί
ιεραπόστολοι· οι επιχειρηµατίες που έχουν ακόµα συµφέροντα µέσα στην
Τουρκία, όσοι επιδιώκουν να επιτύχουν παραχωρήσεις· οι διπλωµάτες· οι
αρχαιολόγοι. Νοµίζω ότι πολλοί απ’ αυτούς είναι ειλικρινείς στον
θαυµασµό τους απέναντι των Τούρκων που στηρίζεται στην υπόθεση ότι
τα εγκλήµατα των τελευταίων έχουν µεγαλοποιηθεί πολύ και ότι ήταν
κατά το µάλλον και ήττον δικαιολογηµένα.
Εγώ δεν συµµερίζοµαι την πεποίθηση αυτή και είµαι πεπεισµένος ότι θα
ήταν καλύτερα για τον ∆υτικό κόσµο, καθώς και για τους Τούρκους, αν
είχαν προστατευτεί οι µη Μουσουλµανικές µειονότητες και είχε δοθεί
στον Χριστιανικό πολιτισµό η ευχέρεια ν’ αναπτυχθεί µέσα στην Οθωµανική Αυτοκρατορία.
Σχετικά µε την µεγάλη εµπορική και βιοµηχανική δραστηριότητα που ο
καθηγητής Buckler προέβλεπε στα 1922, τα επόµενα δύο αποσπάσµατα
από τις εφηµερίδες του 1925 είναι επίκαιρα. Ένας συντάκτης της Gazetta
del Popolo του Τορίνου, που γύρισε τελευταία απ’ τη Σµύρνη, λέγει:
«Η όψη της Σµύρνης είναι τραγική. Αν και πέρασαν δυόµισι χρόνια απ’ την
τραγωδία της, τα ερείπια είναι άθικτα. Σε έκταση δύο χιλιοµέτρων κατά
µήκος της προκυµαίας εκτείνονται οι σκελετοί — τα φαντάσµατα των
σπιτιών. Και πιο πίσω βρίσκονται πολλά µίλια δρόµων που πλαισιώνονται
από άλλα φαντάσµατα σπιτιών, σαν ένα απέραντο νεκροτοµείο.
Αυτή η πόλη φαντασµάτων είναι ένα τροµερό σύµβολο ολόκληρης της
Τουρκίας. Εκείνο που τραβά την προσοχή πέρα απ’ όλα είναι η εξαφάνιση
των Ελλήνων που σαρώθηκαν και εκριζώθηκαν απ’ την πόλη αυτή που
ήταν η µητρόπολή τους στην Ανατολή και όπου επικρατούσαν σε όλες τις
µορφές της δραστηριότητος. Οι Αρµένιοι έχουν επίσης εντελώς εξαφανισθεί. Οι Εβραίοι µε δυσκολία υποφέρουν τους περιορισµούς, στους
οποίους υποβάλλονται στη σφαίρα της ζωής των.
Οι Ευρωπαίοι προσπαθούν να κάνουν ό,τι µπορούν για ν’ αντιµετω-πίσουν
µια άσχηµη κατάσταση, εκείνοι όµως που δεν διαθέτουν µεγάλα κεφάλαια
αρκετά ώστε να τους διευκολύνουν στην αντιµετώπιση χιλίων καθηµερινών
ενοχλήσεων που τους επιβάλλουν οι αρχές, αντιµετωπίζουν την ανάγκη να
Κάθε µορφή δραστηριότητας µέσα στην Τουρκία κατά τη διάρκεια των
περασµένων αιώνων είχε δηµιουργηθεί από µη Τούρκους. Αυτοί δεν είχαν
τίποτε δικό τους εκτός απ’ τον στρατό. Οι Τούρκοι καταδικάζουν αµείλικτα
σε θάνατο κάθε επιχείρηση — εµπορική και βιοµηχανική — στην οποία δεν
µπορούν να επιτύχουν οι ίδιοι.
Σήµερα οι Τούρκοι έχουν µόνο τρία τελωνεία — στην Κωνσταντινούπολη,
στη Σµύρνη και στη Μεσσίνα. Απ’ την 1η Ιανουαρίου αυτού του έτους,
οπότε άρχισε να ισχύει ο νόµος σχετικά µε τους τελωνειακούς δασµούς, οι
άλλοι λιµένες υποχρεώθηκαν ν’ αναστείλουν εντελώς την εµπορική τους
κίνηση. ∆εν είναι δυνατό πλέον να υπάρχει εκεί οιαδήποτε εµπορική
δραστηριότης· στην πραγµατικότητα έχει σταµατήσει εντελώς κάθε
εµπορική επικοινωνία µε την Ευρώπη. Όλα τα εµπορεύµατα που
φορτώνονται σε πλοία απ’ την Τουρκία και προς αυτή, ξεφορτώνονται
αναγκαστικά σε µια απ’ αυτές τις πόλεις· υποβάλλονται στις ενοχλήσεις
των τελωνειακών διατυπώσεων και ξαναφορτώνονται για να ξανασταλούν µε πλοίο στον προορισµό τους.*
Η ταπητουργία δεν υπάρχει πια. Οι Αρµένιοι και οι Έλληνες που
αποτελούσαν το δυναµικό της, έχουν φύγει και εγκατασταθεί στη Ρόδο,
στον Πειραιά και µερικοί στο Bari. ∆εν απόµεινε κανένας πια στη Σµύρνη
που να ξέρει κάτι απ’ την κατασκευή χαλιών.
Πριν από δέκα χρόνια όταν έγιναν οι σφαγές και οι εκτοπίσεις των
Αρµενίων, η Μικρά Ασία είχε ερηµωθεί. Σήµερα το εµπορικό και
βιοµηχανικό τµήµα του πληθυσµού της έχει εξαφανιστεί όλως διόλου.
Πολύ γρήγορα θα καταντήσει αν όχι έρηµος, πάντως µια ερηµωµένη και
ακατοίκητη περιοχή. Σε όλη την έκταση της παραλίας υπάρχουν πόλεις που
είχαν εγκαταλειφθεί απ’ τους κατοίκους των πριν από δύο χρόνια εξ αιτίας
των Τούρκων και τώρα είναι εντελώς ακατοίκητες, Οι καλλιεργητές της
γης έγιναν ποιµένες και νοµάδες — η γη δεν ανήκει πια σε κανένα. Μέσα
σε λίγα χρόνια, αν ο Θεός δεν κάνει κανένα θαύµα να προικίσει τους
Τούρκους µε χαρίσµατα, τα οποία δεν είχαν ποτέ έως τώρα, η Μικρά Ασία
θα καταντήσει να γίνει µια έρηµος µέσα στο κέντρο του Μεσογειακού
Και ένας συντάκτης της εφηµερίδος Le Temps του Παρισιού λέει σε ένα
τελευταίο φύλλο της:
«Η Κωνσταντινούπολη είναι µια πόλη που αργοπεθαίνει. Ο Βόσπορος που
κάποτε ήταν γεµάτος από καράβια απ’ όλον τον κόσµο, τώρα είναι σχεδόν
έρηµος· τα Γραφεία των ξένων εµπορικών οίκων σταµατούν τις εργασίες
των και οι Τράπεζες δεν δανείζουν χρήµατα παρά µόνο µε τους πιο
υπέρογκους όρους. Οι ταραχές εναντίον των Αρµενίων και των Ελλήνων
κατέληξαν στη µαζική εκδίωξη των ανθρώπων αυτών. Κι αυτός ακόµα ο
Τουρκικός πληθυσµός µεταναστεύει µε την ελπίδα να εύρει καλύτερες
εµπορικές δυνατότητες.
Με την παρακµή της άλλοτε ευηµερούσης µεγάλης αυτής πόλεως
απολαµβάνουν οι παλιές αντίζηλές της Αλεξάνδρεια, Βυρηττός, Θεσσαλονίκη και Πειραιεύς όλα τα κέρδη του παλιού εµπορίου της».
Πώς θα µπορούσε να γίνει αλλιώς;
Ικανότης για σφαγές δεν σηµαίνει ικανότητα στη βιοµηχανία και στο
εµπόριο και η φανατική καταστροφή µεγάλων βιοµηχανικών µαζών
επέφερε πάντοτε σοβαρό πλήγµα στην ευηµερία της χώρας, όπου
συντελέστηκε το έγκληµα, όπως µαρτυρεί και ο διωγµός των Ουγενότων
στη Γαλλία. Στην Τουρκία αυτό το πράγµα έφερε την καταστροφή.
*Το σύστηµα αυτό της συγκεντρώσεως όλης της κινήσεως της χώρας στους
τρεις αυτούς λιµένες δηµιουργεί το εικονικό φαινόµενο αυξηµένης
δραστηριότητας σ’ αυτούς τους λιµένες εις βάρος όλων των άλλων. Η
Μάκρη, η οποία είχε άλλοτε δέκα πέντε χιλιάδες κατοίκους, έχει τώρα
µόλις δυο χιλιάδες. Το ίδιο ισχύει και για την Αττάλεια που άλλοτε ήκµαζε
και τώρα έχει απονεκρωθεί εντελώς.

Για να διευκρινίσω κάπως το πνεύµα µε το οποίο γράφηκαν οι
προηγούµενες σελίδες, παραθέτω εδώ τις εξής επιστολές, απ’ τις οποίες
οι δύο πρώτες είναι από Ενώσεις Αµερικανών ιεραποστόλων, η τρίτη από
µια Επιτροπή Τούρκων προκρίτων της Σµύρνης:
Ιδρυθείσα στα 1812
Εκκλησιαστικό Ιδρυµα, 14 Beacon Street
Βοστώνη, Massachusetts
22 Μαρτίου 1923
Προς τον ∆ρα George Horton, Γενικόν Πρόξενον της Αµερικής
Φροντίδι του Προξενικού Γραφείου, Υ/γείου Εξωτερικών Ουάσιγκτον,
Αγαπητέ ∆ρ Horton:
Εσωκλείουµε µια επιστολή που έγραψε ο κ. Getchell εξ ονόµατος των
ιεραποστόλων της Σµύρνης και προορίζεται για τον ∆ρα Barton, επρόκειτο
δε να σας εγχειρισθεί επάνω στο ατµόπλοιο που για κάποια αιτία δεν
µπορέσατε να πάρετε.
Έτσι η επιστολή αυτή καθυστέρησε και µόλις χθες περιήλθε στα χέρια µου.
∆εχθήτε παρακαλώ την έκφραση της λύπης µας για την τόσο µεγάλη
καθυστέρηση της διαβιβάσεως. Το πρωτότυπο της επιστολής που
απευθύνεται στον ∆/ρα Barton παραδόθηκε όταν η οµάδα έφτασε στην
Αµερική και έχει διαβαστεί απ’ αυτόν όταν γύρισε απ’ την Κίνα.
Παρακολουθούµε µε το µεγαλύτερο ενδιαφέρον τα γεγονότα της Μέσης
Ανατολής και, όπως είπε ένας απ’ τους ιεραποστόλους “µε ελπίδες, στις
oποίες δεν µπορεί να πιστέψει κανείς από φόβο”.
Έχω ακούσει ότι το Αµερικανικό Προξενείο άρχισε πάλι να λειτουργεί στη
Σµύρνη και είναι πιθανό να πήγατε πάλι εκεί. Αν αυτό είναι σωστό, θα
είναι µια ενίσχυση και ανακούφιση για πολλά πρόσωπα που τα συµφέροντά
τους εξακολουθούν να είναι συγκεντρωµένα στην πόλη αυτή.
Ελπίζω ότι σεις και η οικογένειά σας έχετε διατηρήσει την υγεία σας παρ’
όλη την τροµερή ψυχική ταλαιπωρία που περάσατε και ότι θα µπορέσετε να
συνεχίσετε τη θαυµάσια συνεργασία µε τους ιεραποστόλους µας που
χαρακτήριζε το έργο σας στο παρελθόν.
Ειλικρινώς δικός σας,
(υπογρ.) Ernest W. Riggs
Η επιστολή που αναφέρεται παραπάνω σαν «εσώκλειστη» ήταν η εξής:
«Αθήναι, Ελλάς
12 Οκτωβρίου 1922
Αιδέσιµον James L. Barton, D.D., Γραµµατέα του American Board, 14
Beacon Street, Boston, Mass.
Αγαπητέ ∆ρ Barton,
Σε µια πρόσφατη συνεδρίαση του προσωπικού της ιεραποστολής της
Σµύρνης που είναι τώρα πρόσφυγες στην πόλη των Αθηνών (και αριθµεί
δέκα τέσσερις ενηλίκους) πάρθηκε απόφαση που αναγνωρίζει τις
εξαιρετικά χρήσιµες και ευεργετικές υπηρεσίες του Γενικού µας Προξένου,
∆/ρος Horton, στη διάρκεια των ηµερών της τελευταίας τραγωδίας της
Σµύρνης. Η απόφαση εκφράζει επίσης την επιθυµία να σταλεί ένα
αντίγραφο της επιστολής αυτής στο Υ/γειο Εξωτερικών, Ουάσιγκτον D.C.
και ένα στον ∆/ρα Horton.
Στη διάρκεια των ηµερών εκείνων των Τουρκικών εµπρησµών, λεηλασιών
και σφαγών που µετέβαλαν την όµορφη πόλη της Σµύρνης σε στάχτη και
κατέστησαν άστεγο όλο τον Χριστιανικό πληθυσµό της, ο οποίος δεν ήταν
λιγότερος από 500.000 ψυχές, περιλαµβανοµένων και των προσφύγων απ’
τις γειτονικές πόλεις και χωριά, ο ∆ρ Horton δοκίµασε περισσότερες
καταθλιπτικές, δύσκολες και επικίνδυνες εµπειρίες από όσες χρειάστηκε να
δοκιµάσει ποτέ οιοσδήποτε αξιωµατούχος της Κυβερνήσεως των Ηνωµ.
Πολιτειών που εξετέλεσε υπηρεσία στο Εξωτερικό.
Κάτω από τέτοιες περιστάσεις, ενώ το Αµερικανικό Προξενείο µας ήταν
γεµάτο από αβοήθητες ανθρώπινες υπάρξεις που όλες περίµεναν απ’ τον
Πρόξενο βοήθεια και συµβουλή, ο ∆ρ Horton παρέµεινε ψύχραιµος, όχι
όµως και ψυχρός. Η θερµή και φιλάνθρωπη καρδιά του ήταν ανοιχτή για
κάθε θύµα και η βοήθειά του δίνονταν παντού, όπου ήταν δυνατό.
Οι ιεραπόστολοι είναι ιδιαίτερα ευγνώµονες για τη συµπαράσταση του
∆/ρος Horton που βοήθησε για τη σωτηρία δασκάλων και µαθητών απ’ τα
σχολεία, µε αποτέλεσµα να µη χαθεί ούτε µια δασκάλισσα απ’ το
προσωπικό του Αµερικάνικου Ινστιτούτου Σµύρνης και να σωθούν τα
περισσότερα απ’ τα κορίτσια που βρίσκονται µέσα στο κτίριο που καιότανε.
Και µετά την φυγή µας στην Αθήνα, ο ∆ρ Horton ανέπτυξε την πιο µεγάλη
ενεργητικότητα για τη διατροφή, ένδυση και στέγαση των απόρων
Επιθυµούµε να εκφράσουµε την βαθειά µας εκτίµηση για τις γενναίες και
φιλάνθρωπες προσπάθειες του ∆/ρος Horton για µας, καθώς επίσης και για
τους ντόπιους κατοίκους της πόλεως.
Εξ ονόµατος των ιεραποστόλων του Τµήµατος Σµύρνης, διατελώ
Λίαν ειλικρινώς δικός σας,
(υπογρ.) “Dana K. Getchell”»
Την τρίτη επιστολή που ακολουθεί επήρα ο ίδιος στην Ουάσιγκτον στις
20 Αυγούστου 1923 και είναι γραµµένη στην Τουρκική γλώσσα.
Ανάµεσα σ’ αυτούς που την υπογράφουν είναι ο Ilimdar Zade Edhem,
Πρόεδρος της Ισλαµικής Επιτροπής Μεταναστεύσεως και ο Hali Zeki,
ιδιοκτήτης της πασίγνωστης εφηµερίδος Shark Gazette.
Η σταθερή πολιτική µου καθ’ όλα τα µακρά διαστήµατα που ήµουν στην
Εγγύς Ανατολή, ήταν να βοηθώ, όσο το επέτρεπε η επίσηµη θέση µου,
όλους εκείνους που είχαν ανάγκη βοηθείας, ανεξάρτητα από την
εθνικότητα ή απ’ την θρησκεία των.
«30 Ιουλίου, 1339 (Τούρκικη χρονολογία)
Από τότε που διορίσθηκε ο κ. George Horton σαν Γενικός Πρόξενος στη
Σµύρνη, η Εξοχότης Του εκέρδισε την καρδιά όλου του Τούρκικου Έθνους
µε την συµπάθεια και καλή θέληση που η Εξοχότης Του έδειξε πάντοτε
απέναντι σε κάθε Τούρκο.
Κατά τη διάρκεια της Ελληνικής κατοχής της χώρας µας, η Εξοχότης Του,
ο κ. George Horton, παρείχε πλήρη προστασία και καλοκάγαθη βοήθεια σε
κάθε Τούρκο που ζητούσε απ’ αυτόν προστασία από άποψη ανθρώπινων
Παρακαλούµε όθεν θερµά να εκφράσετε τις πιο εγκάρδιες ευχαριστίες µας
στην Εξοχότητά Του, τον κ. George Horton, για όλο το ενδιαφέρον και τις
ευγενικές υπηρεσίες που προσέφερε στο Τουρκικό έθνος, οι οποίες
δηµιούργησαν µέσα στην καρδιά µας βαθειά και αιώνια αγάπη για το
τιµηµένο έθνος του.
Ilimdar Zade Edhem, Πρόεδρος της Ισλαµικής Επιτροπής
Sahlebdji Zade Midat, έµπορος
Hyssein Djemal, Φαρµακοποιός
Beshir Zade, έµπορος
Ali Rifki Mehmet Nourri, Εµπορος χαλιών
Hali Zeki, Ιδιοκτήτης της Shark Gazette
Hassan Feuzi, ∆ικηγόρος
Shaih Kadri Eyub Sabri, έµπορος
Mehmet Emin, έµπορος
Mehmet Hamdi, έµπορος
Kesreli Hadji Ali, καπνέµπορος
Berkeli Zade Hadji Bedriddin
Mkr. Ahmet
Kantardji Zade
Mustarha Nouriddin
Mehmet Zeki, έµπορος καπέλων».
Απ’ τους παραπάνω και από πολλούς Τούρκους που είχα γνωρίσει
προσωπικά, έχω τις πιο φιλικές θα µπορούσα να ειπώ, και πιο στοργικές
αναµνήσεις. Εύχοµαι να είναι καλά και θα επωφελούµεθα µ’ ευχαρίστηση την ευκαιρία που θα µου επέτρεπε να τους εξυπηρετήσω και πάλι.
Είναι όµως ανάγκη για την τιµή του Τούρκικου έθνους µερικοί απ’ τους
ανήκοντες σ’ αυτό να κατήγγελλαν τις σφαγές και να εδήλωναν δηµοσία
ότι είναι και πάντοτε ήταν αντίθετοι προς αυτές. Αν το Κοράνι δεν
υποστηρίζει τη θανάτωση των απίστων, όπως ισχυρίζονται µερικοί απ’
τους ερµηνευτές του, τότε θα ήταν απαραίτητο για το καλό όνοµα του
Μωαµεθανισµού γενικά, όλοι οι άλλοι Μουσουλµάνοι να καταδικάσουν
τις Τουρκικές σφαγές.
Η παραπάνω έκφραση ευγνωµοσύνης µού εστάλη απ’ τον κ. Rufus Lane,
πρώην Αµερικανό Πρόξενο στη Σµύρνη, ο οποίος γράφει µεταξύ άλλων:
«Νοµίζω πως θα αποτελούσε ευχαρίστηση για σας να έχετε σαν µια
ανάµνηση της εδώ διαµονής σας µερικές γραµµές από Τούρκους φίλους
σας που πιστοποιούν την εκτίµησή τους για σας.
Ένας απ’ αυτούς βεβαιώνει πως είχατε σώσει τη ζωή του ίδιου και όλης
της οικογενείας του στα 1916, µε το να τους εφοδιάσετε µε τρόφιµα, γιατρό
και νοσοκόµο, όταν η µητέρα του, η γυναίκα του και τρία παιδιά του ήταν
άρρωστοι από τύφο. Γνωρίζω καλά τον άνθρωπο, καθώς και τα γεγονότα
που εσείς σίγουρα θα έχετε λησµονήσει».

Τα κυριώτερα γεγονότα απ’ όσα έχω εκθέσει στο βιβλίο αυτό είναι τα

  1. Η Σµύρνη κάηκε απ’ τους Τούρκους κι αυτό απετέλεσε την τελευταία
    σηµερινή πράξη µιας πάγιας πολιτικής που διεµόρφωσε την ιστορία και
    την εξάπλωση του Ισλαµισµού επί πολλούς αιώνες και ιδιαίτερα την
    Τουρκική ιστορία, αφότου κατέλαβαν την εξουσία οι Νεότουρκοι, όπως
    α) Απ’ τις δολοφονίες, τους βασανισµούς και τους διωγµούς που έγιναν
    στη Μακεδονία, για τον «εκτουρκισµό» της και είχαν σαν αποτέλεσµα
    τον Πρώτο Βαλκανικό Πόλεµο του 1912,
    β) Απ’ τους σκοτωµούς και την εκδίωξη απ’ τα σπίτια τους των Ελλήνων
    της Μικράς Ασίας κατά την περίοδο που προηγήθηκε της εκρήξεως του
    Παγκοσµίου Πολέµου και την καταστροφή των ευηµερούντων χωριών
    τους (καθώς περιγράφονται απ’ τον Γάλλο Manciet που γράφει για τα
    γεγονότα της Φώκαιας),
    γ) Απ’ τις εκτοπίσεις των Ελλήνων, ανδρών, γυναικών και παιδιών στα
    µέσα του χειµώνα του 1916, απ’ την περιοχή του Ευξείνου Πόντου, κατά
    τις οποίες τους εξανάγκαζαν να βαδίζουν µ’ όλον τον ελεεινό καιρό µε
    αποτέλεσµα να πεθαίνουν πολλές χιλιάδες απ’ αυτούς (όπως αναφέρει ο
    Dana Κ. Getchell στην επιστολή του που παραθέσαµε παραπάνω),
    δ) Απ’ τη θανάτωση ενός εκατοµµυρίου και οκτακοσίων χιλιάδων
    Αρµενίων στα 1915-1916,
    ε) Απ’ την πυρπόληση της Σµύρνης και τη σφαγή χιλιάδων απ’ τους
    κατοίκους της στα 1922.
  2. Η Σµύρνη πυρπολήθηκε από Τούρκους στρατιώτες αφού είχαν
    καταλάβει εντελώς την πόλη και η φωτιά βάλθηκε πρώτα στην Αρµενική
    συνοικία, µέσα στην οποία οι Τούρκοι λεηλατούσαν, σκότωναν και
    έκαµναν απαγωγές και βιασµούς επί αρκετές ηµέρες και όπου δεν µπορούσε κανείς να βρει κανέναν Αρµένιο, εκτός από µερικούς επιζώντες
    που είχαν ίσως κρυφτεί µέσα σε υπόγεια.
  3. Αξιόπιστα πρόσωπα που δεν ήταν Έλληνες ή Αρµένιοι, έδωσαν
    µαρτυρία σχετικά µε τον τρόπο της πυρπολήσεως της Σµύρνης.
  4. Ένας Τούρκος στρατιώτης έριχνε πετρέλαιο ή πετρέλαιο ανακατεµµένο µε βενζίνη απ’ τον δρόµο που περνούσε µπροστά απ’ το Αµερικανικό Προξενείο, προκαλώντας έτσι την αναζωογόνηση της φωτιάς και τη
    µετάδοσή της στο κτίριο του Προξενείου και τον κίνδυνο της ζωής των
    ενοίκων του.
  5. Η πυρπόληση της Σµύρνης και οι σφαγές και βαρύτατες βιαιοπραγίες
    εις βάρος των Χριστιανών κατοίκων της κατά το έτος 1922 έγιναν
    δυνατά εξ αιτίας της αµοιβαίας αντιζηλίας και των αλληλοσυγκρουόµενων εµπορικών συµφερόντων µερικών Χριστιανικών ∆υνάµεων και
    χάρις στην πραγµατική βοήθεια, ηθική και υλική, που µερικές απ’ αυτές
    προσέφεραν στους Τούρκους.
  6. Οι Τούρκοι διέπραξαν τις θηριωδίες τους εναντίον των Χριστιανών και
    της ανθρωπότητας γενικά, έχοντας πλήρη πεποίθηση ότι δεν θα
    συναντούσαν καµµιά αντίδραση, ούτε καν επίκριση εκ µέρους των
    Ηνωµένων Πολιτειών. Και αυτήν την πεποίθησή τους την έδωσε µια
    θορυβώδης Τουρκόφιλη και αντιχριστιανική προπαγάνδα που διενεργήθηκε µέσα στον Αµερικανικό τύπο από µερικούς που εποφθαλµιούν
    παραχωρήσεις και από άλλους συγγραφείς µε ιδιαίτερα συµφέροντα.
  7. Καµµιά ανακοίνωση φρίκης, διαµαρτυρίας ή κατακρίσεως, σαν εκείνη
    του Γλάδστωνος, δεν εβγήκε από καµµιά επίσηµη Αµερικάνικη πηγή
    µέχρι σήµερα, µολονότι οι Τούρκοι ξεπέρασαν ο,τιδήποτε το οποίο ο
    Gladstone θα µπορούσε καν να ονειρευτεί.
  8. Οι Τούρκοι δεν µπορούν να ανακτήσουν την εµπιστοσύνη και τον
    σεβασµό του πολιτισµένου κόσµου, εκτός εάν µετανοήσουν ειλικρινώς
    για τα εγκλήµατά τους και παράσχουν κάθε επανόρθωση που θα
  9. Η απόκρυψη των πράξεων που έχουν ανιστορηθεί στα παραπάνω
    κεφάλαια ή η εσφαλµένη εµφάνισή των µε την πρόθεση να επιτύχει
    κανείς υλικά ωφελήµατα ή να περισώσει την περιουσία του, φανερώνει
    ένα πολύ χαµηλό ηθικό επίπεδο που εµπνέεται από το πνεύµα της εποχής
    αυτής της εµπορικής συµφεροντολογίας.
  10. Ένας απ’ τους πολλούς λόγους για τους οποίους ο Μωαµεθανισµός
    υπερνικά τον Χριστιανισµό µέσα στη χώρα που αποτελεί τον πρώτο τόπο
    της γεννήσεώς του, αλλά και οπουδήποτε οι δυο αυτές θρησκείες
    αντιµετωπίζουν η µια την άλλη, είναι το ότι οι άνθρωποι που στέλνουν
    τους ιεραποστόλους δεν ακολουθούν επαξίως τον Χριστό.
  11. Οι εκκλησιαστικοί παράγοντες της Αµερικής πρέπει να συνειδητοποιήσουν το γεγονός ότι Αµερικανοί ιεραπόστολοι που πηγαίνουν στην
    Τουρκία δεν µπορούν να προσηλυτίσουν Τούρκους, ούτε να τελούν
    θρησκευτικές τελετές στις οποίες να παρευρίσκονται Τούρκοι και ότι τα
    σχολεία µέσα στην Τουρκία λειτουργούν τώρα επάνω σ’ αυτή τη βάση.
    Και ότι, αν οι ιεραπόστολοι προσηλύτιζαν κανέναν Τούρκο, αυτός θα
    σκοτωνόταν και οι ιεραπόστολοι, καθώς και τα ιδρύµατα τους, θα
    διέτρεχαν τον κίνδυνο να υποστούν σοβαρές επιθέσεις.
    Το κυριώτερο όµως µάθηµα που βγαίνει απ’ τις σελίδες αυτές, είναι η
    διαρκώς αυξανόµενη αδυναµία του Χριστιανισµού που είναι διηρηµένος,
    ανειλικρινής, διαβρωµένος απ’ τον υλισµό. Επί πλέον υπονοµεύεται και
    ναρκώνεται σχετικά µε την αρχική του ρωµαλέα και αφελή πίστη, από τις
    σύγχρονες επιστηµονικές ανακαλύψεις.
    Οποιοσδήποτε παρευρέθηκε, όπως εγώ, µέσα στην Ουάσιγκτον σε
    συνέδριο των ιεραποστόλων, δεν είναι δυνατόν παρά να έχει ενθουσιαστεί απ’ την αφιέρωση, τον ενθουσιασµό και τον πνευµατικό ζήλο των
    ευγενών εκείνων ανδρών και γυναικών που προσπαθούν να φέρουν την
    υπέροχη διδασκαλία του Χριστού στις ειδωλολατρικές χώρες. Τους είδα
    και τους άκουσα λίγον καιρό µετά την επιστροφή µου απ’ την Εγγύς
    Ανατολή κι απ’ τη φρίκη της Σµύρνης και µε µεγάλη δυσκολία συγκρατήθηκα απ’ το να σηκωθώ επάνω και να φωνάξω:
    «Γυρίστε εδώ στην πατρίδα µας και σώστε µας προτού να είναι πολύ αργά
    για πάντα!»
    Ο συνοικισµός του Βύρωνος
    Σπίτια που ανήγειρε η Ελληνική Κυβέρνηση για να στεγάσει τους πρόσφυγες της Μικράς Ασίας

Το τροµερό και κατακλυσµικό δράµα του Αντίχριστου που ιστορήθηκε
στις παραπάνω σελίδες, ξετυλίγεται ακόµα σε όλες του τις φάσεις. Στην
εφηµερίδα «Christian Advocate» (Ο συνήγορος των Χριστιανών) της
18ης Ιουνίου 1925, δηµοσιεύθηκε το εξής κύριο άρθρο που παραθέτω εδώ
Τι υπάρχει µέσα σ’ ένα όνοµα; ρωτά ο ποιητής, ωσάν η αναπόφευκτη
απάντηση να µην µπορούσε να είναι παρά «τίποτε». Και όµως, η πείρα της
ανθρωπότητας λέει ότι η σωστή απάντηση θα ήταν «το κάθε τι». Γιατί
ολόγυρα στο όνοµα µαζεύονται όλες οι ιδιότητες του πράγµατος που
ονοµάζουµε µ’ αυτό. Το χρώµα και το άρωµα του βασιλιά των λουλουδιών
ξεπηδούν αµέσως µπροστά στη φαντασία µας µόλις ακούσουµε τη λέξη
«τριαντάφυλλο». Τόσο πολύτιµα είναι τα ονόµατα των ειδών του εµπορίου,
ώστε συναντούµε βιοµηχάνους που κατασκευάζουν σαπούνια και
οδοντόπαστες, βενζίνη και λιπαντικές ουσίες, ψωµί, αλοιφές και σιγαρέττα
και που πληρώνουν µεγάλα ποσά για να εξασφαλίσουν ένα ιδιαίτερο όνοµα
σαν σήµα τους, το οποίο καταχωρούν σύµφωνα µε τον νόµο του κράτους
και υπερασπίζουν το αποκλειστικό τους δικαίωµα να το χρησιµοποιούν µε
όλο το κύρος που τους παρέχει ο νόµος. Κλείστε τα µάτια σας και ας πει
κάποιος απλώς τις λέξεις: «Ford» ή «Rolls-Royce» και µη ρωτάτε πλέον τι
υπάρχει µέσα σ’ ένα όνοµα!
Υπάρχει ένα Όνοµα και αυτό είναι — ή µήπως πρέπει να πούµε: υπήρξε —
υπεράνω από κάθε όνοµα. Τι συνέβει σ’ αυτό;
Τελευταία έλαβε χώρα στην Τουρκία κάτι αξιοσηµείωτο. Η Κυβέρνηση
εκάλεσε για να τον συµβουλευτεί τον Asa Kent Jennings, έναν Αµερικανό
κάτοικο της Μικράς Ασίας (το όνοµα του οποίου είναι ακόµα γραµµένο
τιµητικά στους καταλόγους της Βόρειας Συνόδου της Επισκοπικής
Εκκλησίας Μεθοδιστών της Νέας Υόρκης). Στην διάρκεια του πολέµου
µεταξύ των Τούρκων και των Ελλήνων είχε δείξει ιδιότητες χαρακτήρα
που τον έκαναν να κερδίσει την εκτίµηση και των δύο εθνών. Του είχαν
ειπεί πως η Τουρκική δηµοκρατία προσπαθούσε ν’ ανακαλύψει κάποια
µέθοδο εκπαιδεύσεως ή κοινωνική οργάνωση που θα προωθούσε την
σωµατική, διανοητική και ηθική άνοδο των νέων ανδρών και γυναικών
του έθνους. Κατόπιν συσκέψεως µαζί του καταστρώθηκε ένα σχέδιο για
ένα σύστηµα σωµατείων ή λεσχών σε µεγάλα κέντρα, όπου θα
εφαρµοζόταν κάθε τι που διακρίνει το τριπλό πρόγραµµα της Χριστιανικής
Ενώσεως των Νέων κάτω απ’ την επίσηµη προστασία και µε την
υποστήρηξη της Τουρκικής Κυβερνήσεως, και το σύστηµα αυτό θα είναι
Μωαµεθανικό, όσον άφορα την θρησκεία, αλλά θα διευθύνεται απ’ τον κ.
Jennings που είναι ανώτερος αξιωµατούχος της Young Men Christian
Association και Μεθοδιστής ιεροκήρυξ. Η πρώτη απ’ τις λέσχες αυτές
πρόκειται να ιδρυθεί στην Άγκυρα, τη νέα πρωτεύουσα, και ο µέλλων να
διευθύνει θα είναι ένας άλλος Μεθοδιστής ιεροκήρυξ, ο John Β. Ascham
απ’ το West Ohio, του οποίου η φωτισµένη συµβολή σχετικά µε την
Ευρωπαϊκή πολιτική κατάσταση ύστερα απ’ τον πόλεµο έχει εκτεθεί στις
στήλες αυτές από καιρό σε καιρό. Αλλά ύστερα από απαίτηση της
Τουρκικής Κυβερνήσεως είχε συµφωνηθεί αυτές οι οργανώσεις, όσο κι αν
θα θύµιζαν κάπως το πνεύµα του Χριστού, δεν θα έχουν το όνοµα
Χριστιανικές. Αυτό αποτελεί έναν θεµελιώδη όρο. Όλα Χριστιανικά εκτός
από το όνοµα!
Πώς θα µπορούσε να γίνει αυτό το πράγµα; Η εξήγηση είναι πρόδηλη. Απ’
τον καιρό των Σταυροφοριών, οπότε οι Σταυροφόροι είχαν συγκρουσθεί µε
τους οπαδούς της Ηµισελήνου, το όνοµα «Χριστιανικός» κηλιδώθηκε για
πάντα µε αναµνήσεις σφαγών και πολέµου. Κανένας απ’ τους καρπούς του
πνεύµατος, καµµιά απ’ τις αρετές που ο ∆υτικός κόσµος ευχαριστιέται να
συνδυάζει µε τη λέξη «Χριστιανικός» δεν έρχεται στον νου του Τούρκου
όταν βλέπει το όνοµα αυτό. Έτσι ο Χριστιανισµός, τον οποίο οι παλαιοί
θεωρούσαν τον µεγαλύτερο αδελφό των ανθρώπων, είναι για ένα
ολόκληρο έθνος κάτι το συνώνυµο µε τον φυλετικό και θρησκευτικό εχθρό.
Υπάρχουν Ευρωπαϊκά έθνη, όπου το όνοµα που έπρεπε να είναι «υπέρ πάν
όνοµα» έχει περιφρονηθεί. Ένας συγγραφεύς κάτοικος του Λονδίνου που
είχε αναλάβει την εντολή να δηµιουργήσει µια σειρά εκδόσεων
Χριστιανικής φιλολογίας για τα αγόρια της Τσεχοσλοβακίας, επρότεινε να
το κάνει µε βιογραφίες ιερών προσώπων αρχίζοντας από τη ζωή του Ιησού
Χριστού. Ένας φίλος του που ήταν καλύτερα κατατοπισµένος σχετικά µε
τους κατοίκους της παραπάνω χώρας, του επέστησε την προσοχή στο ότι
ένα βιβλίο για τον βίο του Χριστού θα ήταν καταστροφή για την σχετική
εκδοτική σειρά. Κατά τη διάρκεια της µακράς περιόδου της Αυστριακής
τυραννίας επάνω στις χώρες εκείνες, η Εκκλησία της Ρώµης είχε ταυτισθεί
τόσο πολύ µε µια δεσποτική διακυβέρνηση, ώστε κάθε τι που είχε
Χριστιανικό όνοµα πήρε την κακή φήµη της συµµετοχής στην πίεση και στη
δεισιδαιµονία. Ο αυτοκράτωρ της Αυστρίας είχε εκλείψει και η Εκκλησία
είχε καταλυθεί, όµως ένα βιβλίο µε τη Χριστιανική ετικέτα θ’
αντιµετωπιζόταν πάλι µε καχυποψία απ’ τους κατοίκους, σαν προπαγάνδα
υπέρ των πρώην δυναστών τους. Για το λόγο αυτό η εκδοτική σειρά θ’
αρχίσει µε την βιογραφία του Αβραάµ Λίνκολν, εφόσον οι οµάδες που
απεκαλούντο Χριστιανικές, κατέστησαν το όνοµα του Χριστού ένα όνειδος.
Ο Ινδός Μαχάτµα Γκάντι λέγει στους ιεραποστόλους ότι ο Χριστός τον
κερδίζει, αλλά δεν αναγνωρίζει τον Χριστιανισµό, όπως τον εφαρµόζει ο
µέσος ορός των πολιτικών, κοινωνικών και οικονοµικών κύκλων της
∆ύσεως, σαν προϊόν της Καινής ∆ιαθήκης. Η Κίνα αποβλέπει µε
συµπάθεια προς τον Χριστό, αλλά γίνεται καχύποπτη απέναντι των
Χριστιανικών εθνών, εφόσον αυτά αντιπροσωπεύονται µε πολεµικά πλοία,
πολυβόλα και προνοµιακά δικαστήρια ή από ληστρικές εταιρίες ξένων
επιχειρήσεων που αποµυζούν και το τελευταίο λεπτό της εργασίας του
Κινέζου εργάτη εις βάρος της εντιµότητας και αυτής της ζωής. «Αν αυτός
είναι ο Χριστός» λέγουν, «ας µείνουµε πιστοί στον Κοµφούκιο».
Και δεν είναι καν ανάγκη να πάει κανένας στο εξωτερικό για να βρει το
χρυσό όνοµα του Χριστού εξευτελισµένο και παραποιηµένο.
Η γνησιότης του νοµίσµατος έχει ανατεθεί στην αξιοπιστία του καθενός
που διεκδικεί για τον εαυτό του το όνοµα του Χριστιανού. Η ανωτερότης
των παραγγελµάτων του Χριστού κρίνεται ασφαλώς απ’ την εφαρµογή τους
εκ µέρους εκείνων που ισχυρίζονται ότι είναι οπαδοί του. Πολλά
κηρύγµατα δεν µπόρεσαν να πείσουν, να καταδικάσουν και να προσηλυτίσουν τον αµαρτωλό, κυρίως γιατί ο αµαρτωλός µπορούσε να δείξει άνδρες
και γυναίκες µέσα στο εκλησίασµα, των οποίων η ζωή, που την ήξεραν ή
τη διάβαζαν τα άλλα µέλη της εκκλησίας, ήταν τέτοια ώστε να δυσφηµίζει
τις εκκλήσεις του ιεροκήρυκα. Έτσι το Όνοµα «µπροστά στο οποίο έπρεπε
να κλίνει παν γόνυ» δεν επιβάλλει πια τον σεβασµό.
Το έθνος ή το άτοµο που παίρνει το όνοµα του Χριστιανού αναλαµβάνει
µια βαρεία ευθύνη. Ο Χριστός τού εµπιστεύεται κατά κάποιον τρόπο το
Όνοµά Του. Απ’ τον τρόπο µε τον οποίο ορισµένο πρόσωπο, εκκλησία,
κοινωνία ή έθνος αντιµετωπίζει την ευθύνη του αυτή, θα εξαρτηθεί
αναλόγως η εκτίµηση που οι άλλοι άνθρωποι θα δώσουν στο Όνοµα αυτό.
Έχω διαβάσει πολλές φορές το άρθρο αυτό και κείνο που έχω αποκοµίσει
απ’ αυτό είναι ότι το όνοµα του Χριστού, ή ενός σαπουνιού, µιας
οδοντόπαστας, µιας αλοιφής, ενός λιπαντικού είδους ή ενός σιγαρέττου,
θα έπρεπε να χρησιµοποιείται επί τόσο διάστηµα µόνο, εφόσον παράγει
αποτελέσµατα, όταν όµως πάψει να έχει αυτή τη δύναµη, θα έπρεπε να
αποβάλλεται. Και αυτό είναι ασφαλώς που έχει γίνει επίσηµα στην
Τουρκία σχετικά µε το Όνοµα αυτό. Εκείνο που πρέπει να καταλάβουν οι
εκκλησιαστικοί κύκλοι της Αµερικής είναι ότι ο Μωαµεθανισµός
προχωρεί µε τη φωτιά και µε το τσεκούρι και αποτελεί τον µεγαλύτερο
εχθρό του Χριστιανισµού στον κόσµο και ότι η εγκατάλειψη του
ονόµατος του Χριστού και της διδασκαλίας του Κυρίου από µεγάλες
Χριστιανικές οργανώσεις, αποτελεί µια καινούργια νίκη για τον Προφήτη. Καµµιά σοφιστεία, οσοδήποτε έξυπνη και αν είναι, δεν µπορεί να
συγκαλύψει το γεγονός αυτό. Ας ελπίσουµε ότι η πορεία αυτή του
Μωαµεθανισµού, για την οποία είπαµε παραπάνω θ’ αποτελέσει το
κίνητρο για µια µεγάλη αφύπνιση και µεταστροφή εκ µέρους των
Χριστιανών της ∆ύσεως:
«Καί όντος του Πέτρου κάτω εν τη αυλή έρχεται µία των παιδίσκων του
Καί ίδουσα τον Πέτρον θερµαινόµενον, εµβλέψασα αύτω λέγει: Και συ
µετά του Ιησού του Ναζαρηνού ήσθαι.
Ο δε ηρνήσατο λέγων: Ουκ οίδα, ουδέ επίσταµαι τι συ λέγεις. Και εξήλθεν
έξω εις το προαύλιον και αλέκτωρ εφώνησε».
Ο Πέτρος όµως αργότερα έδωσε µαρτυρία µε έναν ολωσδιόλου
αλλοιώτικο τρόπο. ∆εν ηµπορεί να γίνει πουθενά έργο υπέρ του Χριστού
όπου έχει εγκαταλειφθεί το Όνοµά Του. Η παραχώρηση αυτή είναι αυτή
καθεαυτή µια νίκη των ∆υνάµεων του σκότους.
Στις εφηµερίδες της 25ης Οκτωβρίου του 1925 δηµοσιεύτηκε ένα άρθρο
του George Seldes που περιέγραφε τον διωγµό των Χαλδαίων Χριστιανών της µεθορίου, κοντά στη Μοσούλη. Είχε προαγγελθεί σαν πρώτο
από µια σειρά άρθρων, τα υπόλοιπα άρθρα όµως δεν δηµοσιεύτηκαν. Ο
διωγµός αυτός είναι τόσο όµοιος προς τα άριστα εξακριβωµένα γεγονότα
παρόµοιας φύσεως που έχουν περιγραφεί στις προηγούµενες σελίδες,
ώστε αποτελεί µια λογική συνέχεια εκείνων. Παραθέτω εδώ ένα άρθρο
της Washington Post της 25ης Οκτωβρίου 1925:
«Μοσούλη, Μεσοποταµία, 18 Οκτωβρίου (Ταχυδροµικώς προς το Κάιρο).
— Σε ένα όµορφο χωριό οάσεως ονοµαζόµενο Zakho, στη βιβλική περιοχή
πάνω στα Αγγλοτουρκικά σύνορα, ανάµεσα σ’ ένα ειρηνικό περιβάλλον,
βρήκα σήµερα µάρτυρες για µια τροµερή τραγωδία, την οποία µε παρακάλεσαν να διηγηθώ στον Χριστιανικό κόσµο Άραβες Μωαµεθανοί, καθώς
και Χριστιανοί.
Είναι η ιστορία της εκτοπίσεως οχτώ χιλιάδων Χριστιανών Χαλδαίων απ’
τη µεθόριο, της πορείας των προς το εσωτερικό της Τουρκίας και για το
πώς οι Τούρκοι σκότωσαν άνδρες, εβίασαν γυναίκες και έριξαν παιδιά
µέσα σε γκρεµούς. Είναι µια ιστορία βασανισµών που δεν µπορεί να
συγκριθεί µε καµµιά άλλη των τελευταίων χρόνων και κάθε λέξη που είναι
γραµµένη εδώ, έχει βεβαιωθεί µε όρκο επάνω στη Βίβλο από κοινοτάρχες
και ιερείς των χωριών και επιβεβαιωθεί απ’ τον Αρχιεπίσκοπό τους Τιµόθεο, τον πνευµατικό πατέρα τους.

“Θα πιστέψει ο Χριστιανικός κόσµος ότι µπορούν σήµερα να συµβαίνουν
τέτοια πράγµατα;” µε ρώτησε ο Αρχιεπίσκοπος Τιµόθεος, όταν ο
Μουχτάρης (ή σείχης) της Murga γονάτισε και µου διηγήθηκε την ιστορία
αυτή. Αυτά που µου είπε ο Μουχτάρης στα Αραβικά ήταν τα εξής:
Μάρτυράς µου ο Θεός και στο αίµα του Χριστού ορκίζοµαι ότι κατά την
πορεία µας προς Βορράν οι Τούρκοι σκότωσαν πέντε άνδρες που εξ αιτίας
της ηλικίας τους δεν µπορούσαν να συνεχίσουν την πορεία µαζί µε τους
άλλους. Τρεις γυναίκες που ήταν άρρωστες τις σκότωσαν µε λιθοβολισµό.
Την πρώτη νύχτα διανυκτερεύσαµε σε µια πηγή. Οι Τούρκοι αξιωµατικοί
και στρατιώτες έσβησαν τα φώτα και έπιασαν όλες τις όµορφες νέες
κοπέλλες και τις πήγαν στα χωράφια. Όλη τη νύχτα ακούγαµε τις φωνές
και τα σκληρίσµατα των κοριτσιών και των γυναικών. Οι λυπητερές
κραυγές τους έσχιζαν τον αιθέρα και µας γέµιζαν µε φρίκη, κι ήταν σαν την
ήµερα της εσχάτης κρίσεως.
Την τρίτη µέρα, µια απ’ τις γυναίκες την έπιασαν οι πόνοι της γέννας. Οι
Τούρκοι περίµεναν ωσότου γεννήθηκε το παιδί. Άλλες γυναίκες πήραν το
παιδί, η µητέρα όµως δεν είχε δυνάµεις για να συνεχίσει την πορεία, γι’
αυτό την τουφέκισαν. Στα βουνά του Ozozan τρεις άνδρες και δυο γυναίκες
που δοκίµασαν να δραπετεύσουν σκοτώθηκαν µε πυροβολισµούς. Ύστερα
σκοτώθηκαν και τα παιδιά τους που είχαν µείνει ορφανά».
Την παραπάνω διήγηση την είδα αργότερα διατυπωµένη σε ψυχρότερο
επίσηµο ύφος, σε ένορκες καταθέσεις επικυρωµένες απ’ τον Άγγλο
διοικητή της Μεσοποταµίας.
Πριν λίγο καιρό έλαβα ένα γράµµα (τον µήνα Οκτώβριο του 1925) από
τον ∆/ρα George E. White, Πρόεδρο του κακότυχου ιεραποστολικού
Κολλεγίου της Μερζιφούντας στην Τουρκία. Το σηµαντικό αυτό ίδρυµα
που κάποτε έφτασε σε µεγάλη ακµή, ξαναϊδρύθηκε στη Θεσ/νίκη, στην
Ελλάδα. Παραθέτω εδώ το εξής απόσπασµα απ’ την ιδρυτική του
«Οι πρόσφυγες της Εγγύς Ανατολής είναι άξιοι όλης της συµπαθείας που
απολαµβάνουν απ’ τους Αµερικανούς φίλους των. Η τραγική αυτή
“µετακίνηση πληθυσµών”είναι η πιο µεγάλη στο είδος της µέσα σε όλη την
ιστορία. Υπάρχουν 160.000 πρόσφυγες µέσα στην πόλη της Θεσ/νίκης,
800.000 µέσα στην ∆ιοίκηση της Μακεδονίας και 1.500.000 µέσα σε
ολόκληρη την Ελλάδα […] Η Ελληνική Κυβέρνηση τροποποίησε τη
νοµοθεσία της µε τη ρητή πρόθεση της ευχάριστου αποδοχής Αµερικανικής
µορφώσεως […] Η Θεσ/νίκη αναπτύσσεται τώρα οικοδοµικώς µε πολύ
γρήγορο ρυθµό. Είναι το σηµείο όπου ο Έλλην ναυτικός του Νότου
συναντά τον Σλαύο γεωργό του Βορρά· Μουσουλµάνοι, Εβραίοι και
Χριστιανοί ένοιωθαν εδώ επί πολλές γενιές ότι ήταν στο σπίτι τους. Η
Θεσ/νίκη κινείται προς την πρόοδο κάτω από µια Χριστιανική Κυβέρνηση
που αποκαταστάθηκε στα 1912, ύστερα από µια ξένη κυριαρχία απ’ τα
1430 και έπειτα».
Ας ελπίσουµε ότι το Χριστιανικό αυτό Κολλέγιο θα προοδεύσει πολύ
έντονα στον καινούργιο τόπο εγκαταστάσεώς του, όπου έχει µια µεγάλη
και ιερή αποστολή: να διαδόσει το πνεύµα του Κυρίου µέσα στα
Βαλκάνια, έτσι ώστε τα φυλετικά µίση να περιοριστούν στις περιοχές
αυτές, οι πόλεµοι να πάψουν και τα υπολείµµατα της αρχαίας Βυζαντινής
Αυτοκρατορίας να είναι σε θέση να αποκαταστήσουν τον Χριστιανικό
εκείνο πολιτισµό, τον οποίο οι Τούρκοι κατέστρεψαν στη Μικρά Ασία.
Ή, αν αυτό είναι πάρα πολύ, ας ελπίσουµε τουλάχιστον ότι η επίδραση
της παιδείας που θα παρέχει το Κολλέγιο αυτό θα είναι αρκετά µεγάλη,
ώστε να εµποδίσει οποιοδήποτε απ’ τα Βαλκανικά κράτη να ενωθεί µε
τους Μουσουλµάνους ή τους Μπολσεβίκους για να καταστρέψει τους
γείτονές του


Παράγραφος 6 της συνθήκης της Λοζάνης 1923:

«Εκτός αντιθέτων διατάξεων της παρούσης Συνθήκης, τα θαλάσσια όρια περιλαμβάνουσι τας νήσους και νησίδια τας κειμένας εις απόστασιν μικροτέραν των τριών μιλλίων από της ακτής.«

Η επιθετική συμπεριφορά της Τουρκίας μέχρι και της άρνησης της υποχρέωσης να διαπραγματευτεί την οριοθέτηση θαλασσίων ορίων, ΑΟΖ και της υφαλοκρηπίδας, όσο και της  αμφισβήτησης του δικαιώματος,  μονομερούς, αύξησης των θαλασσίων ορίων κυριαρχίας των νήσων στο νότιο Αιγαίο, από εξ σε δώδεκα  μίλια, προσβάλει κάθε έννοια του διεθνούς δικαίου το οποίο η Τουρκία, σκόπιμα, δεν έχει υπογράψει.  ,

Είναι δε αδιανόητο με κάθε έννοια, η Τουρκία μονομερώς να ανακοινώνει δική της Υφαλοκρηπίδα  και ΑΟΖ  σε διαφιλονικούμενα ύδατα, και να μην προσέρχεται σε διαπραγμάτευση, αντ’ αυτού να  αποστέλλει ερευνητικά πλοία συνοδευόμενα από  πολεμικά πλοία παραβιάζοντας ακόμα και τα 12 μίλια χώρου Εθνικής κυριαρχίας , που κατά τον διεθνή νόμο αποτελούν μονομερές δικαίωμα της Ελλάδας .

Είναι επίσης πράγματι αδιανόητο να επικαλείται η Τουρκία δικαιοδοσία πάνω σε διεθνή ύδατα επικαλούμενη κυριαρχία σαν διάδοχος της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, η οποία καταλύθηκε με την Διεθνή συνθήκη της Λοζάνης από το 1923. Ο εκβιασμός αυτός γίνεται προκειμένου η Ελλάδα να απεμπολήσει κάθε κυριαρχικό δικαίωμά της αμάχητή ή να υποχρεωθεί να προχωρήσει σε ένοπλη αντιπαράθεση γεγονός που θεωρεί η Τουρκία ότι έχει το πλεονέκτημα. Μία σοβαρή οπισθοδρόμηση για την εποχή.

Η Σύμβαση του 1982 για το Δίκαιο της Θάλασσας αναφέρει ρητά στο Άρθρο 121, παράγραφος 2, ότι όλα τα νησιά διαθέτουν ΑΟΖ και ότι η ΑΟΖ ενός νησιού καθορίζεται με τον ίδιο ακριβώς τρόπο που καθορίζεται και για τις ηπειρωτικές περιοχές.

Η Ελλάδα , τα Βαλκάνια και ο Καύκασος (Ναγκόρνο Καραμπάχ), εξακολουθούν να βιώνουν τα υπολείμματα των ευρύτερων εθνικών ανακατατάξεων που η υπόλοιπη Ευρώπη έχει ξεπεράσει τους τελευταίους αιώνες.

Οι λόγοι είναι ποικίλοι, ένας εκ των οποίων είναι οι διαφορετικότητα στα θέματα θρησκείας αλλά και άλλα εθνολογικά και γεωπολιτικά χαρακτηριστικά και συμφέροντα μεταξύ της Δύσης και της Ανατολής, με μόνιμη δικαιολογία για την Τουρκία, το αποικιοκρατικό παρελθόν της Δύσης, σαν να μην είναι και η ίδια αποτέλεσμα στρατιωτικών επελάσεων για την απόκτηση εδαφών και κατακτήσεων προς εκμετάλλευση γηγενών πληθυσμών και πλουτοπαραγωγικών πηγών.

Αλλά και οι μέθοδοι τους οποίους διαχρονικά χρησιμοποίησε και νομιμοποίησε όπως μετατοπίσεις πληθυσμών που εφαρμόζει μέχρι πρόσφατα (Κύπρος), αποτελούν μελετημένες τακτικές επεκτατισμού.

Η πληρέστερη ανάλυση των προβλημάτων στην ευρύτερη περιοχή των Βαλκανίων μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο μίας ξεχωριστής έρευνας, δεν απέχει όμως από την βασική μεθοδολογία και επεκτατικής πολιτικής της Τουρκίας γενικότερα.

Θεωρώ ότι η προσπάθεια αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία, λόγω της σοβινιστικής συμπεριφοράς της Τουρκίας εναντίον του δυτικού κόσμου που απαξιώνει κάθε διεθνή οργανισμό που ενστερνίζεται διεθνείς αρχές και αξίες, με την αιτιολογία ότι όλα αυτά σχεδιάστηκαν για να εξυπηρετήσουν τις αποικιοκρατικές καταβολές της Δύσης.

Η παραχάραξη της Ιστορίας

Η σημερινή Τουρκία προσπαθεί να παραχαράξει την Ιστορία γιατί πιστεύει ότι αδικήθηκε η ίδια και ολόκληρος ο Μουσουλμανικός κόσμος από την Δύση.

Η γνώση της ιστορίας της δημιουργίας της Νεότερης Ελλάδας δεν αποτελεί απλή ανάγκη αναφοράς στα επιφανειακά γεγονότα τα ιστορούμενα  στα σχολικά βιβλία.

Υπάρχει ανάγκη βαθύτερης μελέτης για να αντιμετωπισθεί η προσπάθεια της Τουρκίας να αντιστρέψει την Ιστορία εργαλειοποιώντας  κάθε θεμιτό και αθέμιτο μέσο που της προσφέρεται.

Η Τουρκία αντιδρά σαν τον «καταφρονημένο Μουσουλμάνο» που έχει ανάγκη να ανακτήσει την αξιοπρέπειά του και ταυτόχρονα να ανακτήσει την θέση που πιστεύει ότι ανήκει στην ίδια σαν προστάτη των απανταχού ομόθρησκών «θυμάτων» αδερφών της.

Μια ιδιαίτερα επικίνδυνη αντίληψη του κόσμου, σήμερα που η Δύση σβήνει τα κατάλοιπα του αποικιοκρατικού παρελθόντος της με την ενίσχυση θεσμών, ( UN, Intenational courts, EU, International Law, Ανθρώπινα δικαιώματα κλπ) και όχι να τους αντικαθιστά με αναχρονιστικό και πολλές φορές προσχηματικό θρησκευτικό φανατισμό (ριζοσπαστικό Ισλάμ) και εθνικιστικές εξάρσεις (Τουρκικός εθνικισμός) .

Ένα ακόμα στοιχείο που αξίζει να αναλυθεί είναι η τάση της Τουρκίας να οικειοποιήται πολιτισμικά στοιχεία γηγενών πολιτισμών.

Ένα από τα δυσκολότερα στοιχεία που καλείται να διαχειριστεί κάθε ιστορική αυτοκρατορία, που προκύπτει από κατακτητική διαδικασία, είναι η επιβολή, της δικής της «κουλτούρας», συμπεριλαμβανομένης της θρησκείας, στους λαούς που μετατρέπονται σε υπόδουλους υπήκοους της ίδιας.

Από την ιστορία, και σαν παραδείγματα, παρατηρούμε και συγκρίνουμε την συμπεριφορά άλλων αυτοκρατοριών, όπως, για παράδειγμα, των Ελλήνων κατά την Ελληνιστική περίοδο, και των Ρωμαίων που ακολούθησε αλλά και του Βυζαντίου.

Ο Μέγας Αλέξανδρος προσπάθησε να μεταδώσει τον Ελληνικό πολιτισμό, αλλά ταυτόχρονα, σαν αποτέλεσμα της ευφυίας του, αναγνώρισε την ανάγκη διατήρησης σημαντικών τοπικών πολιτισμικών στοιχείων του Περσικού και Αιγυπτιακού πολιτισμού, αποτέλεσμα ήταν η σχεδόν θεοποίηση του Αλέξανδρου και η επιβίωση χαρακτηριστικών του Ελληνισμού σε ολόκληρο τον τότε γνωστό κόσμο για 300 χρόνια παρά το βραχύβιο της στρατιωτικής επιβολής της αυτοκρατορίας που δημιούργησε..

Η επιβολή της Ρωμαίικής αυτοκρατορίας ήταν ουσιαστικά η συνέχιση της Ελληνικής κουλτούρας που επέτρεπε την επιβίωση των τοπικών κοινωνιών.

Η δημιουργία και επιβίωση του Βυζαντίου βασίστηκε στην επικράτηση της Χριστιανικής Θρησκείας αλλά και του Ελληνισμού που παρά την καταστροφή της αρχαίας Θρησκείας του δωδεκάθεου κατάφερε να μεταλαμπαδεύσει πολιτιστικά στοιχεία όπως η δημιουργία του Κυριλλικού  αλφάβητου στους Σλαβικούς πλυθισμούς και πολλά άλλα.

Το Βυζάντιο βοήθησε στην διατήρηση των πολιτισμικών στοιχείων του Ελληνισμού για ολόκληρη την περίοδο που η Δύση ζούσε τον Μεσαίωνα. Η μεταφορά στοιχείων του Ελληνισμού μετά την πτώση της Κωνσταντινούπολης στη Φλωρεντία βοήθησε σημαντικά στην Αναγέννηση ενώ η Τουρκία αγνοεί τα στοιχεία αυτά και διαδίδει την άποψη ότι η Αναγέννηση της Δύσης ξεκίνησε από την είσοδο του Ισλάμ στην Ισπανία. .

Η επέλαση των Τουρκικών Φυλών δεν είχε σημαντικές πολιτισμικές ρίζες γι’ αυτό επηρεάστηκε από τον Περσικό πολιτισμό και την Θρησκεία από τον Αραβικό κόσμο.

Στην εξέλιξη της ισλαμοποίησης των γηγενών πληθυσμών και με την αντιπαράθεση με την Δύση, ιδιαίτερα την περίοδο της αναγέννησης, η Τουρκία αισθάνθηκε ότι το Ισλάμ δεν διέθετε ικανό πολιτισμικό υπόβαθρο, σε σύγκριση με την αναγέννηση της Δύσης, ανάγκη που αισθανόταν η Οθωμανική αλλά ακόμα και η νεότερη Τουρκία του Κεμαλ και των Νεότουρκων, ώστε αναγκάστηκαν να αναζητήσουν ρίζες, ανεξάρτητα από τις Αραβικές ή Περσικές επιρροές, στους αρχαίους ανατολικούς πολιτισμούς που εξαφανίστηκαν, υιοθετώντας την άποψη ότι αυτές αποτελούν και τις δικές της πολιτισμικές, ακόμα και γενετικές ρίζες.

Μία  ακόμη προσφιλή τακτική που χρησιμοποίησε η Τουρκία, διαχρονικά, ήταν οι μετακινήσεις πληθυσμών, ενθαρρύνοντας τις μεταναστεύσεις για να επιτύχουν δημογραφικές αλλαγές. Τέτοιες τακτικές έχουν εφαρμοστεί ακόμη και πρόσφατα (Κύπρος) που αποκαλύπτουν την επεκτατική τακτική της Τουρκίας και άλλες μακροπρόθεσμες προθέσεις. Ιδικά για την τελευταία μεταφορά εποίκων στην Κύπρο αλλοιώνουν όχι μόνο την πληθυσμιακή σύνθεση αλλά και, λόγο αυτού. και την πραγματική βούληση του Τουρκοκυπριακού λαού γεγονός που απεδήχθει στις εκλογές του Νοεμβρίου 2020.

«Σύμφωνα με την Ahval, ο Ακιντζί ανέφερε ότι «υπάρχουν κάποιες ομάδες που έχουν στενές σχέσεις και είναι πιστές σε αυτούς που κυβερνούν την Τουρκία. Έλαβα μήνυμα μέσω του γραμματέα μου ότι θα ήταν καλύτερα για την οικογένεια και τους οικείους μου να μην συμμετάσχω στις “εκλογές”».
Πηγή: –

Ένα ακόμη  εργαλείο που χρησιμοποίησε η Τουρκία ήταν η παραποίηση της ιστορίας με την κατασκευή  γεγονότων (εξάλειψη χωριών και πληθυσμών με κάψιμο, Οι Μικρασιάτες ονόμαζαν τις πράξεις αυτές με την ανατριχιαστική έκφραση, «το χωριό το σήκωσαν..»), καθώς και με προκλήσεις), αλλάζοντας τα τοπικά ονόματα πόλεων, ακόμη και ονόματα ολόκληρων χωρών που έχουν κατακτηθεί κυρίως για να εξαλείψουν τις αναμνήσεις και παραδόσεις του παρελθόντος, η μεγαλύτερη απόδειξη ήταν η μετατροπή του Ναού της Αγίας Σοφίας, παγκόσμιο σύμβολο του Ορθόδοξου Χριστιανισμού από Μουσείο σε Τζαμί. Τακτικές που εξελίχθηκαν, στην χειρότερη μορφή τους, σε γενοκτονίες.

Ο ορισμός της γενοκτονίας περιλαμβάνει κατά κύριο λόγω την εξάλειψη του πληθυσμού των γυναικών και των παιδιών, διότι αυτό μπορεί να εξαφανίσει το γένος. Η εξαφάνιση των γυναικών γίνεται τόσο με τον θάνατο όσο και με τον βίαιο εξισλαμισμό, τον γάμο, για τα παιδιά μπορεί να γίνει και με γνωστό μας παιδομάζωμα.

Παρόμοια κίνητρα προκάλεσαν την καταστροφή  τοπικών μνημείων κατά την αλλαγή των ονομάτων των μνημείων, τη μετατροπή των εκκλησιών σε τζαμιά κ.λπ.

Παραδείγματα τέτοιων πρακτικών είναι προφανή σε ολόκληρη την Ανατολία, αλλά και στον Καύκασο όπου παρόμοιες μέθοδους ακολούθησε και η κομμουνιστική Ρωσία.

Σαν παράδειγμα, απλώς δείτε ένα βίντεο σχετικά με την παραποίηση της ιστορίας στο Αζερμπαϊτζάν. Μια τυπική παραποίηση της ιστορίας που επαναλαμβάνεται σε ολόκληρη την Ανατολή. Βλέπε σύνδεσμο:

Μια πληρέστερη ανάλυση των προβλημάτων στο Κοσσυφοπέδιο και στην ευρύτερη περιοχή των Βαλκανίων μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο χωριστής μελέτης, αλλά δεν θα απέχει πολύ από τη βασική μεθοδολογία της επεκτατικής ιμπεριαλιστικής προσέγγισης της Τουρκίας.

Επομένως η Τουρκία εξισορροπεί την θέση της με την υπόλοιπη Δύση την οποία κατά τα άλλα κατηγορεί για βαρβαρότητα και αποικιοκρατία.

Αυτά είναι λίγα από τα συμπλέγματα της νεότερης Τουρκίας που εκφωνεί σήμερα πολιτικές του Νέο- Οθωμανισμού.

Έτσι προσπαθεί η Τουρκία να επιβάλει, σαν αρχή της ιστορίας της Ασίας το 1097 ή την πτώση του Βυζαντίου το 1453, ενώ ταυτόχρονα βάζει τα θεμέλιά της πολιτισμικής της παρουσίας ταυτόχρονα ή και πριν από την Δύση, παράδειγμα αποτελεί η προώθηση της άποψης ότι η αναγέννηση ξεκίνησε με την εισβολή των Αράβων στην Ισπανία.

EU και USA ξυπνήστε!!!!!

Συμπερασματικά η σύγκρουση Ελλάδας Τουρκίας είναι πολύ βαθύτερη και έχει παγκόσμιες συνέπιες  για την Ανατολή και Δύση που αφορούν τα θεμέλια δύο διαφορετικών κόσμων ανεξάρτητα του μεγέθους των δύο κρατών.  


Turkey’s aggressive behavior, including the denial of the obligation to negotiate the delimitation of sea borders, EEZs and the continental shelf, as well as the questioning of the right of Greece, to increase the maritime borders of its islands from six to twelve miles, indicate Turkey’s long term objective to act as an an imperialistic power, predominantly against Hellinism which once more acts as a fortice for Europe.  

The only defence that Greece has against a more powerful enemy is international law, which Turkey has deliberately refused to sign. This places Turkey against International institutions which have been created as a consequence of a caltural evolution of International society.

It is inconceivable, that Turkey should, declare its own continental shelf and EEZ over disputed waters, as well as the continental shelf without entering into negotiations with its neighbor, as clearly provided by International law for the sea.

Instead of…

Δείτε την αρχική δημοσίευση 1.255 επιπλέον λέξεις



Ανεξάρτητα από τον τομέα της επιχείρησης , η μεγάλη εικόνα όσον αφορά τα οφέλη, όταν πρόκειται για τη χρήση  του λογισμικού διαχείρισης πληροφοριών ECM είναι αρκετά ξεκάθαρη.

Δημιουργείται ένα ενιαίο σύστημα αποθήκευσης αρχείων σε μορφή ψηφιοποιημένων εγγράφων η άλλης  μομφής πληροφοριών, μηχανογραφικών δεδομένων, αλληλογραφίας, ήχου, εικόνας, σχεδίων κλπ  , σε ένα συνεργαζόμενο αλλά ελεγχόμενο περιβάλλον για την  διαχείριση και την επεξεργασία εγγράφων και πληροφοριών  πολλαπλών κατηγοριών .

Μόλις η βάση αυτή ολοκληρωθεί και διασυνδεθεί με όλο το λογισμικό  που λειτουργεί στην  υφιστάμενη υποδομή  της επιχείρησής , μπορεί αυτόματα να διατηρήσει αυτά τα αρχεία, έγγραφα και πληροφορίες, παρέχοντας ένα κεντρικό αποθετήριο (full-stack) για όλα αυτά τα δεδομένα, ανεξάρτητα από την πηγή από την οποία  προέρχονται και την μορφή τους.

Τέλος, η ασφάλεια, η αξιοπιστία και η αυξημένη αποδοτικότητα που επιτυγχάνεται με το λογισμικό αυτό σημαίνει ότι το κόστος του αποσβένεται  σε ελάχιστο χρόνο.

.Εκείνοι που αγνοούν τη σημασία του λογισμικού ECM…

Δείτε την αρχική δημοσίευση 549 επιπλέον λέξεις